«5 сынып оқушыларының ауызша сөйлеу және коммуникативтік құзыреттілігін дамыту»

(Қамбай Айгерим Қалшабекқызы, ағылшын тілі пәні мұғалімі, «М.Горький атындағы ЖББМ» КММ, Шардара қаласы, Түркістан облысы)

Баяндама ағылшын тілінен сабақтарда оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын және коммуникативтік құзыреттілігін дамыту мәселелері қарастырылады. Автор сабақтағы ойын және рөлдік әдістерді, ситуативтік жаттығуларды, жұптық және топтық жұмыстарды, жобалық және шығармашылық тапсырмаларды қолдану арқылы ауызша сөйлеу белсенділігін, сенімділікті және ынтымақтастық дағдыларын қалыптастыру жолдарын талдайды. Мақалада педагогикалық тәжірибелер негізінде сабақтарда қолданылатын әдістемелік тәсілдер мен олардың тиімділігі, сондай-ақ оқушылардың коммуникативтік қабілеттерін дамытудағы нәтижелері сипатталады.

Кілт сөздер: ауызша сөйлеу, коммуникативтік құзыреттілік, ойын технологиясы, рөлдік әдістер, ағылшын тілі, 5–сынып, сабақ әдістемесі, мотивация.

Ауызша сөйлеу дағдылары мен коммуникативтік құзыреттілікті дамыту қазіргі мектептегі ағылшын тілін оқытудың негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Ғаламдандыру мен халықаралық қарым-қатынас жағдайында ауызша сөйлеу дағдылары ерекше мәнге ие, өйткені олар оқушыларға ақпаратты жеткізіп қана қоймай, айналасындағы адамдармен өзара әрекеттесуге, ойларын, сезімдерін және көзқарастарын әртүрлі өмірлік жағдайларда білдіруге мүмкіндік береді. Мектеп жасындағы ауызша сөйлеуді меңгеру болашақта шет тілін тиімді үйренуге және жеке тұлғаның кәсіби және әлеуметтік құзыреттерін қалыптастыруға негіз болады.

Коммуникативтік құзыреттілік деп тілдің әртүрлі жағдайларда тиімді және адекватты қолданылуын қамтамасыз ететін дағдылар мен қабілеттер кешенін атайды. Бұған лексикалық-грамматикалық дұрыс сөйлеу, диалогтық және монологтық дағдыларды меңгеру, қарым-қатынас контекстіне бейімделу, бастамашыл болу, әріптестің реакциясына жауап беру және коммуникациялық процесті басқару кіреді. Оқушылардың 10–12 жасында когнитивтік қабілеттері, эмоционалдық сферасы және оқу мотивациясы қарқынды дамитынына байланысты, ойын және рөлдік әдістерді, ситуативтік тапсырмаларды және шығармашылық жаттығуларды тиімді қолдану арқылы ауызша сөйлеу дағдыларын дамытуға болады.

Ағылшын тілінен сабақтарда ауызша сөйлеуді дамыту әртүрлі әдістер мен тәсілдерді интеграциялау принципіне негізделуі тиіс. Ең тиімді педагогикалық құралдар қатарында ойын және рөлдік технологиялар, ситуативтік жаттығулар, жұптық және топтық жұмыс, жобалық іс-әрекет және драматизация элементтері бар. Ойын технологиялары психологиялық тосқауылдарды төмендетуге, нақты коммуникативтік жағдайларды модельдеуге және барлық оқушыларды белсенді өзара әрекетке тартуға мүмкіндік береді. Рөлдік тапсырмалар мен инсценировкалар диалогтық және монологтық дағдыларды жетілдіруге, лексикалық-грамматикалық материалды практикалық жағдайда қолдануға және эмоционалды экспрессивтілікті дамытуға септігін тигізеді.

Ситуативтік жаттығулар коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастырудың негізгі элементтерінің бірі болып табылады. Олар нақты тұрмыстық, оқу немесе әлеуметтік жағдайларды модельдейді және оқушыларға өз ойларын білдіру үшін лайықты тілдік құралдарды таңдауға мүмкіндік береді. Мысалы, дүкенде тауар сатып алу, кафе қызметін пайдалану, отбасын сипаттау немесе хобби туралы әңгімелеу оқушыларды белсенді сөйлеуге ынталандырып, тілдік құралдарды мақсатты және жағдайға сай қолдануға үйретеді. Тапсырмалардың күрделілігі кезең-кезеңімен артып отыруы тиіс: таныс және қарапайым жағдайлардан күрделі және көпкомпонентті жағдайларға дейін, бұл бұрын меңгерілген материалды бекітіп, спонтанды сөйлеуді дамытады.

Жұптық және топтық жұмыс оқушылар арасындағы өзара әрекеттесуді қалыптастырады және ынтымақтастық дағдыларын дамытады. Жұптық жұмыс диалогтық жаттығулар, мини-интервьюлар және пікір алмасуды жүзеге асыруға мүмкіндік берсе, топтық жұмыс жобаларды талқылауға, коммуникативтік тапсырмаларды бірге шешуге және сөйлеу белсенділігін үйлестіруге ықпал етеді. Бұл әдістер әлеуметтік құзыреттілікті дамытып, сөйлеу этикетін үйретеді және шет тілін тиімді қолдануға қажетті топтық өзара әрекеттесу дағдыларын қалыптастырады.

Жобалық іс-әрекет пен шығармашылық тапсырмалар ауызша сөйлеуді дамытуда ерекше рөл атқарады. Мини-жобаларды, диалогтарды, әңгімелерді немесе сахналық көріністерді дайындау оқушыларға өз ойларын жоспарлауға, лексикалық және грамматикалық құралдарды таңдауға, контекст пен аудиторияны есепке алуға мүмкіндік береді. Жобалар тілдің белсенді қолданылуын ынталандырады, шығармашылық ойлауды дамытады, өзін-өзі бағалау мен рефлексияны қалыптастырады, сөйлеуді құрылымдауға және аудитория алдында сөйлеуге үйретеді. Драматизация, инсценировка және театралдық элементтер оқушылардың эмоционалды қатысуын арттырып, оқу процесін қызықты әрі табиғи етеді.

Диалогтық сөйлеуді дамыту жүйелі тәсілді талап етеді. Оқушылар сұрақ қоя білу, жауап беру, әңгімені қолдау, келісім немесе келіспеушілікті білдіру, ақпаратты нақтылау және қайталау сияқты әрекеттерді меңгеруі қажет. Диалогтық сөйлеуді рөлдік ойындар, ситуативтік диалогтар және пікірталастар арқылы тұрақты жаттығулар автоматизмді қалыптастырады және ауызша коммуникацияға сенімділікті арттырады. Монологтық сөйлеу сипаттау, баяндау және дәлелдеу жаттығулары арқылы дамиды, бұл өз ойларын жүйелі жеткізуге, ойды логикалық түрде байланыстыруға және сөйлеу байланыстарын қолдануға үйретеді.

Фонетикалық және интонациялық дағдыларға ерекше мән берілуі қажет. Дұрыс айтылым, екпін және интонация сөйлеудің түсінікті болуына және қабылдануына тікелей әсер етеді. Фонетикалық ойындар, қайталау, аудиоматериалдармен жұмыс және тілдік үлгілер дұрыс артикуляцияны қалыптастырып, тыңдау қабілетін дамытады және оқушыларды белсенді сөйлеуге ынталандырады.

Ауызша сөйлеуді бағалаудың тиімді формасы - сабақтағы оқушылардың әрекеттерін кешенді бақылау, диалогтар мен топтық тапсырмаларға қатысуын талдау, сондай-ақ шығармашылық және коммуникативтік жобаларды орындау. Аралық және қорытынды бағалау сөйлеу дағдыларының динамикасын, ауызша сенімділікті және лексикалық-грамматикалық құрылымдарды нақты жағдайларда қолдану қабілетін анықтауға мүмкіндік береді. Бағалауда тек білім көлемін ғана емес, сонымен қатар бастамашылық көрсету, диалогты қолдау, эмоцияны білдіру және коммуникациялық процессті басқару дағдыларын да ескеру қажет.

Педагогикалық тәжірибе көрсеткендей, ойын және рөлдік әдістерді, ситуативтік жаттығулар мен жобалық іс-әрекетті жүйелі қолдану ауызша сөйлеу және коммуникативтік құзыреттілікті кешенді дамытуға ықпал етеді. Оқушылар қарым-қатынасқа сенімді, белсенді, бастамашыл және әртүрлі жағдайларға бейімделуге қабілетті болады. Нәтижесінде ағылшын тіліне тұрақты қызығушылық қалыптасып, оқушылардың шет тілін меңгеруге ынтасы артады.

Осылайша, ағылшын тілінен сабақтарда ауызша сөйлеу және коммуникативтік құзыреттілікті дамыту үшін ойын және рөлдік технологиялар, ситуативтік жаттығулар, жұптық және топтық жұмыс, жобалық және шығармашылық тапсырмалар, фонетикалық жаттығулар және нақты коммуникативтік жағдайларды модельдеу сияқты кешенді әдістемелік тәсілдерді қолдану қажет. Мұндай тәсіл оқушыларға ауызша сөйлеуге сенімділікті қалыптастырады, тілдік материалды практикалық жағдайда қолдануға үйретеді, ынтымақтастық пен өздік қабілеттерін дамытады, сондай-ақ ағылшын тіліне тұрақты мотивацияны қалыптастырады. Бұл әдістер сабақтарда да, қосымша және клубтық іс-әрекетте де тиімді пайдалануға болады.

Әдебиеттер тізімі

1. Аманжолов, М.Р. Бастауыш және негізгі мектепте шет тілдерін оқытудың әдістемесі. Алматы: КАЗНПУ, 2018.

2. Баймұханбетова, Г.К. Қазақстанда ағылшын тілін оқытудың инновациялық технологиялары. Астана: ЭКСПО, 2019.

3. Жұмабекова, А.К. Ағылшын тілінен факультативтік курс жағдайында оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастыру. Алматы: Мектеп, 2020.

4. Касенова, Л.Б. Бастауыш мектепте ағылшын тілін оқытудың ойын технологиялары. Алматы: Қазақ университеті, 2017.

5. Смағұлова, Т.С. Қазақстан мектептерінде ағылшын тілінен факультативтік сабақтарда ауызша сөйлеуді дамыту. Шымкент: Білім, 2021.