Тақырыбы: 7 сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістері

№159 «Еңбекші» орта мектебінің биология пәні мұғалімі: Пернебекова Т.Қ

Мазмұны

	Кіріспе
1	7 сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерінің теориялық негізі
1.1	Биология пәнін оқыту әдістемесі
1.2	Өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеу
2	7-сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерін пайдалану тәжірибесі
2.1	Эксперимент жұмысының мақсаты, кезеңдері мен әдістері
2.2	7 сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерін пайдалану
	Қорытынды
	Қолданылған әдебиеттер тізімі
	Қосымша

Кіріспе

Оқушылардың пәндер мен тірі табиғат құбылыстары танымынан сабақ үлгеруі көп жағдайларда оқыту әдісіне байланысты болады. Оқыту әдіс-тәсілін таңдап алу, оқу материалының мазмұны және мектеп оқушыларының танымдық әрекеттері – репродукциялы (еске түсіру, иллюстрациялы) немесе зерттеу сипаттарымен анықталады.

Оқытуды өздігінен іздену жауабына мәжбүр етілетін зерттеу принципін пайдаланған кезде мектеп оқушыларының танымдық үрдісі мүлде басқаша өтеді. Оқушының танымдық әрекетін зерттеу сипаты өздігінен жұмыс істеу кезінде өте айқын байқалады.

Биология пәнінің мазмұны мен құрылымын және сабақ өткізуге тиісті материалдарды сараптап алуын тағайындаудан басқа, ең бір басты маңызды мәселелердің бірі оның әдістерін де орынды қолдана білу болып табылады.

Пәннен сабақ өткізу әдісін дұрыс таңдай, қолданбаған жағдайда әрбір ұстаз алдына қойған мақсатына жете алмайды.

Оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай оқу материалының мазмұнын сәйкестендіре отырып, оқыту әдісін дұрыс таңдағанда ғана сапалы білім беруді қамтамасыз етуге болады.

Оқыту әдісі дегеніміз – оқушы мен оқушының алдына қойған мақсатына жету үшін екі жақты іс-әрекеттері деп айтуға болады. Сондықтанда осындай іс-әрекетті дидактикалық принцип тұрғысынан қарайтын болсақ, білім беру мен тәрбиелеуді дамыту деп те айтуға болады [1, 25].

Келешек ұрпаққа сапалы білім мен саналы тәрбие беруде, көздеген мақсаттарына жететін, тұлға болып қалыптасатын, сонымен қатар болашақтың бүгінгі күннен де жарқын және нұрлы болуына әсер ететін адамзат өмірінің алға жетелейтін бір бөлшегі ол әрине — білім.

Болашақтың кілтін саналы да сапалы білім алған танымдылығы жоғары құзіретті, бәсекеге төтеп беретін жастар ғана аша алады. Бүгінгі оқушы ертеңгі дамыған тұлға. Сондықтан, білімді ұрпақ тәрбиелеуде мұғалімдердің сіңірген еңбегі ұшан- теңіз. Әлем елдерінің оның ішінде Қазақстан мұғалімдерінің ең басты проблемалары оқушыларды қалай және нені оқыту керек деген басты мәселе болып тұр. Сол үшін білім беруді дамытуда өркендеген мемлекеттердің тәжірибелерін алып сол мемлекеттердің қатарына ену басты мақсатымыз.

Сондықтан дипломдық жұмыс тақырыбын «7 сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістері» деп алдық.

Зерттеу объектісі – 7 сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеу процесі.

Зерттеу пәні – 7 сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс үдерісі.

Зерттеу мақсаты: Өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерін айқындап, тәжірибе жүзінде 7-сыныпта пайдалану.

Зерттеу міндеттері:

1. Биология пәнінен оқытудың дидактикалық жұмыс әдістеріне талдау жасау;

2. Өсімдіктердің вегетативті мүшелеріне сипаттама беру;

3. 7-сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерін пайдалану тәжірибесімен бөлісу;

4. Дидактикалық жұмыс әдістерінің тиімділігін дәлелдеу

Болжамы: егер 7 – сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеуде дидактикалық жұмыс әдістерін жиі қолданар болсақ, онда оқушылардың биология пәні бойынша білімдері артады.

Зерттеу жаңалығы: алғаш рет Павлодар қаласының № 35 мектебінде 7-сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерінің тиімділігін дәлелдеуге бағытталынған эмпирикалық зерттеу ұйымдастырылды.

Зерттеу әдістері:

Теориялық әдістер: зерттеу бағытына сәйкес әдебиеттерге талдау жасау, құжаттармен танысу, білім беру саласындағы мемлекет тарапынан жүзеге асырылып жатқан іс-шараларды талдау, зерттеудің педагогикалық тиімділігін тәжірибе арқылы тексеру;

Эмпирикалық әдістер: тестілеу, бақылау, математикалық талдау.

Экспериментке 7 «А» және 7 «Ә» сыныптарының оқушылары қатысқан болатын. 7 «А»сыныбын эксперименттік топ деп, ал 7 «Ә» сыныбын бақылау тобы деп алған болатынбыз. Әр сыныптар 20 оқушыдан қатысқан болатын.

Практикалық негізі: дипломдық жұмыста қолданылған дидактикалық әдіс-тәсілдер биология мұғалімдеріне әдістемелік нұсқаулық болып табылады.

Зерттеу құрылымы: Димломдық жұмыс кіріспеден, екі негізгі бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады.

1 7 сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерінің теориялық негізі

1.1 Биология пәнін оқыту әдістемесі

Биологияны оқыту әдістемесі – мектепте өтілетін пәндерді оқыту және тәрбиелеу процесі туралы ғылым.

Методика – оқу пәнінің мазмұнын оқыту мен тәрбиелеудің формасын, әдісін қарастырады. Методика – оқу жұмысына керекті құрал-жабдықтарды анықтайды.

Биология пәндерін дұрыс оқыту үшін жақсы жабдықталған бөлме, тірі табиғат бұрышы, мектеп жанындағы оқу –тәжірибе алаңы керек.

Биология оқыту методикасы - жалпы методика және жеке пәндердің методикасы деп екіге бөлінеді.

Жалпы методика лекция түрінде беріледі, бұл жаратылыстану пәнінің шығу тарихын, алғашқы шыққан оқулықтар, методиканың даму тарихын, түрлі тәрбиелер, оқыту әдістерін, сабақ-оқу жұмысын ұйымдастырудың негізгі формасы екендігін, биологияға арналған сыныптан тыс жұмыстарды (үйірме жұмыстары және көпшілік-қоғам жұмыстары т.б.), биология кабинетін жабдықтау, тірі табиғат бұрышын ұйымдастыру, жабдықтау, мектеп жанындағы оқу-тәжірибе алаңын жоспарлауды қарастырады [2, 125].

Жеке пәндердің методикасы – зертханалық сабақтар түрінде жүргізіледі және олар: оқытудың әдісін анықтау, оқу материалының мазмұнын толық меңгеріп, оған қажетті көрнекі құралдарды іріктеп алу және қосымша материалдарды пайдалану, тәжірибесін қою, жасау, тақтаны пайдалану т.б.

Биологияны оқыту әдістемесінің басқа пәндермен байланысы. Биологияны оқыту әдістемесі психология пәнімен тығыз байланысты. Әр сыныптың оқушыларының жас ерекшеліктеріне байланысты мінез-құлқын біліп, әр жасқа әртүрлі түсіндіре білу. Психиканың заңдылықтарын білу оқыту мен тәрбиелеудің тиімді құралдары мен әдістерін табуына көмектеседі. Соңғы кездері әдістемелік зерттеулер кеңінен психология мәліметтеріне негізделеді.

Әдістемелік ғылым, психология мәліметтері дидактиканың заңдылықтары мен принциптері тікелей және жанама әдістері арқылы қолданады. Әдістемелік ғылым ішіндегі негізгі психологтың бірі А.С. Выготский өз еңбегінде «.....білім беру оқушының кешегі күніне емес, ертеңгі күніне көзделуі керек. Демек, дұрыс ұйымдастырған оқыту үрдісі алда жүріп, даму процессін жетілдіру керек» деген.

Биологияны оқыту әдістемесінің тіл әдебиетпен байланысы.

Сабақтың мазмұнын түсіндіргенде әдеби тілмен жатық, түсінікті сөйлеуге тырысу. Кейде тақырыптың мазмұнына байланысты тіл әдебиет пәндерінен үзінді келтіруге болады.

Оқыту әдістемесінің география пәнімен байланыстылығы.

Сабақтың мазмұнына байланысты объектілердің кездесетін материктерін көрсету, мәдени өсімдіктердің шығу орталықтарын көрсетуге болады [3, 47].

Биологияны оқыту әдістемесі пән ретінде мектеп, гимназия колледждердің биолог оқытушылары мен ұстаздарын дайындауда аса маңызды болып есептеледі.

Әдістеменің міндеттері:

- Әдістеме көмегімен жасалған теориялық жағдайларды практикалық әрекеттер түріне айналдыру.

- Биологияны оқыту әдістемесі биологияны оқытудың заңдылықтарын белгілейді:

- Орта мектептегі білім мен тәрбие берудің маңызын анықтайды.

- Оқу пәнінің мазмұнын қайта қарайды, толықтырады, жақсартады.

- Оқытудың әдістерін жасап береді.

- Сыныптан тыс, мектептен тыс жұмыстардың мазмұнын, әдістерін жақсартады.

- Алдыңғы қатарлы мұғалімдердің тәжірибесін негізге ала отырып, оқу-тәрбие жұмыстарын жақсартуға жөн сілтеген жаңа әдістер жасайды [4, 88].

Биология кабинетінің, тірі табиғат мүйісінің, оқу-тәрбие алаңының ұйымдасуын, керекті көрнекі құралдармен жабдықталуын практика жүзінде тексеріп отырады.

Әрбір ұстаз биология ілімінің терең сырын, маңызын қоғамдағы, өмірдегі және әрбір жеке адамның күнделікті қызметіндегі орнын түсіне отырып қана, жаңа жас ұрпақты тәрбиелей алады. Сондықтан биология пәнінің мұғалімін – осы білімді насихаттаушы деп есептеуге болады. Тек биология курсы пәндерін оқыту арқылы ғана, әдістерін жетілдіру нәтижесінде тереңдете дәйекті түрде адамның табиғаттағы ролін ашып көрсетіп, экологиялық мәдениеті мен сауаттылығын арттырып, өз өміріне сауаттылықпен қарауды жолға қоюға болады.

Оқушылардың дүниетанымын ғылыми негізде қалыптастыруда мектептегі биологиялық білімнің маңызы зор.

Табиғаттың біртұтастығы, оның дамуының үздіксіздігі, өзара байланыстарының күрделілігі, табиғи құбылыстардың үздіксіз байланыстары дүниетанымын калыптастыратын түсініктерге жатады.

Биологиялық білімнің тәрбиелік құндылығы оқушылардың жан-жақты дамуын қамтамасыз етуінде. Жеке тұлғаның жан-жакты қалыптасуына тірі табиғат туралы білімдер үлкен үлес қосады.

Биологияны оқыту барысында тәрбие беру элементтерінің жүйесі казіргі коғамның жалпы талаптарына сай келеді. Бұл жүйе тәрбиелеудің мынадай элементтерінен тұрады:

1. Ғылыми дүниетанымды калыптастыру;

2. Патриотттық тәрбие;

3. Еңбек және экологиялық тәрбие;

4. Гигиеналық, жыныстық және дене тәрбие;

5. Эстетикалық және әдептілік тәрбие [5, 98].

Оқу материалының мазмұны және оны оқыту әдістері мен формаларына, танымдылық процессіне сәйкес тәрбие беру жүйелі түрде іске асырылады. Бұндай тәрбие тек кана бүкіл педагогикалық процесстің бір бағыттылығымен жүзеге асады.

Биологияны оқытуда мұғалім жан-жакты тәрбиелеудің барлық мүмкіндіктерін қолдана алады. Сонымен бірге мұғалім өз пәнінің спецификалық ерекшеліктерін ескере отырып, тәрбие жұмысын жүргізеді. Оған көптеген мүмкіншіліктер бар. Мысалы, биологияны оқытудағы көптеген түрлі формалар: сабақ, сабақтан тыс және сыныптан тыс жұмыстар, мектепіші және мектепаралык жұмыстар, топсеруендер, оку-тәжірибе учаскесіндегі жұмыстар, оқушылардың жазғы экологиялык лагерде демалуымен қатар табиғаттағы құбылыстарды, тірі организмдерді зерттеу жұмыстары т.б.

Оқыту мен тәрбиелеу бір-бірімен байланысты күрделі процесс. Сондыктан да, оны жүзеге асыру мұғалімнен көп біліктілік пен шеберлікті талап етеді. Тәрбие беру дегеніміз - оқушының пәннен алған білімінің сенімге айналуы, ал сенім одан әрі жүйеге, көз қарасқа қалыптасады.

Сенім әр бір жеке тұлғаның адамдарға, қоршаған әлемге қарым-қатынасында, әдетінде жүріс-тұрысында және іс-әрекетінде айкындалады.

Биологияны оқыту арқылы тәрбиелеудің барлык мүмкіндіктерін бір-бірімен байланысқан белгілі элементтерге жатқызуға болады [6, 25].

Патриоттық тәрбие. Окушыларға патриоттық тәрбие беруде сабақта және сыныптан тыс жұмыстарға ғылыми жаңалықтардың тарихымен, өз елінің және басқа елдердің көрнекті ғалымдарының ғылыми қызметімен, ғалымдардың отандық және әлемдік ғылымның дамуына қосқан үлестерімен танысу және оқушылардың туған жерінің табиғатын корғауда қосатын үлесі т.б. үлкен мәні бар.

Патриоттық сезім, сондай-ақ туған өлкеге деген сүйіспеншілік сезімі сыныптан тыс жұмыстарды қызықты ұйымдастырғанда арта түседі. Мысалы, ҮІ-ҮІІ сыныптың жас натуралистер станциясында атқаратын жұмыстың мақсатын былай белгілеуге болады: мектеп оқушылары мен жергілікті халық арасында туған табиғатты байыту және қорғау идеясын насихаттау; мектеп оқушыларын табиғаттың сұлулығын сақтап, оны өзгерту, қайта жасау, түсіну және көре білуге үйрету; оқу-тәжірибе учаскесінде және тірі табиғат мүйісінде жұмыстар жүргізу, туған өлкеге жорықтар, экскурсия жасау кезінде өсімдіктер мен жануарлар әлемін терең оқып үйрену жолдары арқылы табиғатты сүюге тәрбиелеу.

Осы негізде мына тақырыптарды жоспарлауға болды:

- Туған өлкенің табиғатын қорғау: корғауға жататын зерзаттарды айкындау ұзақ жасайтын емен, сирек кездесетін өсімдіктер немесе жануарлар, бақ архитектурасының ескерткіштерімен танысу;

- Құстарды, балықтарды, аңдарды және пайдалы жануарларды қорғауды ұйымдастыру, жемшашарлар даярлау және кысқы уакытта құстарды қосымша жемдеу, браконьерлерді айқындап, үлкендерге көмек беру, құстардың пайдасы және оларды корғау және т.б. туралы бастауыш сынып оқушыларымен әңгіме өткізу, "Жасыл ел" бағдарламасымен жұмыс істеу.

- Туған - өлкенің табиғатын байыту пайдалы жануарларды бағалы терілі аңдарды, балықтарды жазда мекенге жерсіндіруге көмектесу;

- мектеп орналасқан аймақта әлі таралмаған халық шаруашылығына ерекше маңызы бар сүректі, бұта және шөптесін өсімдіктерді өсіру; туған өлкені көгалдандыру мектеп орналаскан елді мекенге және мектептің айналасына бақтар мен парктер, скверлер, гүлзарлар жасап кою.

- Туған өлкенің табиғатын зерттеу мақсатында туған өлкеге топсеруен ұйымдастыру өткізу жылдың әр маусымында - күзде, қыста, көктемде, және жазда жүргізіледі; туған өлке табиғаты туралы әдеби мағлұматтар жинау және оны оқып үйрену; мектептің өлкетану музейін кұру [7, 68].

Еңбек және экологиялык. тәрбие. Биологиялык білім берудің маңызды мәселелерінің бірі - оқушыларды өмірге, мамандық тандауға және еңбек етуге баулиды.

Өндірісті тек материалдық жағынан, ал еңбекті физикалық заттарᡃмен оперᡃация жасау жиынтығы рᡃетінде түсінік берᡃу соңғы кезде осы мәселенің шешімінің методологиялык негізі болып есептелген. Осыған орᡃай рᡃухани өндірᡃіс ескерᡃілмей, ал кәсіптік бағдарᡃлануы жалпы мамандықтарᡃмен танысумен шектелген. Бұл жағдай оқушыларᡃдың интеллектуалды потенциалының төмендеуіне, де себепкерᡃ болды.

Биологияны оқыту барᡃысында оқушы барᡃлық өндірᡃіс орᡃтасының (матерᡃиалды, рᡃухани) технологияларᡃымен танысып, өзінің күшін эмпирᡃикалық, теорᡃиялык және констрᡃуктивті мәселелерᡃді шешуде байкау қажет. Сонда ғана оқушы өзінᡃің таңдағанᡃ болашак маманᡃдығынᡃа психологиялық жағынᡃанᡃ дайынᡃ болады. Бұл өте маңызды шарᡃт болып есептеледі.

Еңбек тәрᡃбиесінᡃ берᡃу - адамнᡃың бүкіл өмірᡃінᡃ қамтитынᡃ бірᡃтұтас жүйе болуы тиіс.

Экологиялык тәрᡃбие берᡃудің басты мақсаты - адамнᡃың табиғатпенᡃ бірᡃлестігінᡃде жәнᡃе онᡃың мәденᡃиеті менᡃ барᡃлық прᡃактикалық іс-әрᡃекетінᡃің табиғатты пайдаланᡃуға емес, тіпті онᡃың алғашқы түрᡃінᡃ сақтау да емес, табиғаттың қоғамдық дамуынᡃа ыкпал етуінᡃе нᡃегізделгенᡃ адамнᡃың жаңа ой, көзқарᡃасынᡃың қалыптасуы, әрᡃ бірᡃ адамнᡃың өнᡃегелік қасиетін нᡃығайту болып табылады. Мұнᡃдағы прᡃинᡃцип адамзаттың әрᡃі қарᡃай дамуы тек табиғаттың дамуыменᡃ, онᡃың көптүрᡃлілігі мен байлығынᡃа байланᡃысты болашағынᡃа нᡃегізделгенᡃ.

Экологиялық тәрᡃбие берᡃу ерᡃте жастан басталу керᡃек. Отбасынᡃда жәнᡃе мектепке дейінᡃгі тәрᡃбие берᡃетін мекемелерᡃде бала қорᡃшаған әлем, табиғат турᡃалы алғашқы түсінᡃіктер алып, өсімдіктер мен жанᡃуарᡃларᡃды қорᡃғаудың, суларᡃдың, ауанᡃың, жерᡃдің тазалығын сақтаудың қажеттілігі жәнᡃе пайдалығын түсінᡃетін болады.

Экологиялық тәрᡃбие берᡃуде орᡃта мектептің мүмкінᡃшіліктерᡃі ерᡃекше. Өйткенᡃі, мектеп табалдырᡃығынᡃан аттап бастағанᡃнᡃан окушы жүйелі білім алуымен қатар тәрᡃбиеленᡃіп, онᡃың әлемге деген көзқарᡃасы дамиды. Мектепті бітірᡃіп, кәмелетке жеткен кезде оқушынᡃың әлемге деген көзқарᡃасы бірᡃшама қалыптасады [8, 68].

Оқушынᡃың экологиялык мәденᡃиетін калыптастырᡃуда сабақтан тыс жәнᡃе сынᡃыптан тыс тәрᡃбие берᡃу жұмыстарᡃынᡃың аса зор ықпалы барᡃ. Бұл жұмыстың табысты болуы мынᡃадай жайларᡃға тәуелді:

- оқушыларᡃды тәрᡃбиелеудегі қойылған максатты айкын жете түсінᡃу;

- экологиялық тәрᡃбие берᡃу прᡃоцессінᡃің құрᡃылымынᡃың компонᡃенᡃттерᡃін анᡃықтау тұрᡃғысынᡃда: мақсатынᡃ, мінᡃдетінᡃ, прᡃинᡃциптерᡃінᡃ, мазмұнᡃынᡃ, әдістерᡃін пайдаланᡃу жағдайларᡃы, нᡃәтижелерᡃді анᡃықтау әдістерᡃі;

- дәстүрᡃлі жәнᡃе активті форᡃмалар мен әдістерᡃді, теорᡃиялық жәнᡃе прᡃактикалық жұмыстарᡃды тиімді үйлестірᡃіп қолданᡃу;

- экологиялык тәрᡃбие берᡃу прᡃоцессінᡃе ата-анᡃаларᡃды белсенᡃдірᡃе қатыстырᡃу;

- оқушыларᡃдынᡃ, прᡃактикалық жұмыстарᡃын нᡃығайту;

- оқушыларᡃдың белсенᡃді азаматтық позициясын қалыптастырᡃу жәнᡃе жерᡃгілікті жәнᡃе халықарᡃалық экологиялық ұйымдар жұмысынᡃа тарᡃту [9, 111].

Мектептегі экологиялық тәрᡃбие берᡃудің соңғы мақсаты -білім нᡃегізінᡃде оқушыларᡃдың өнᡃегелік касиетін нᡃығайту. Ол қасиеттерᡃге: адамнᡃың табиғат жайынᡃда, онᡃдағы өзарᡃа күрᡃделі байланᡃыстарᡃды, адамзатпен табиғат арᡃасынᡃдағы қарᡃым-қатынᡃастарᡃы жайынᡃда білімі, табиғатка жәнᡃе онᡃы корᡃғау мәселелерᡃінᡃе ықыласы; өнᡃегелі сезімдер (сүйіспенᡃшілік, аянᡃыш, т.б.) жәнᡃе эстетикалық (масаттанᡃу, танᡃданᡃу, сүйсінᡃу, т.б.) корᡃшаған орᡃтада адамнᡃың өзін әдепті ұстауы жатады.

Мұнᡃдай жұмыстың табысты болуы мүғалімнᡃің білімінᡃе, шеберᡃлігінᡃе байланᡃысты. Биология мұғалімнᡃің экологиялык тәрᡃбие берᡃу жұмыстарᡃын жүрᡃгізуде барᡃлық мүмкінᡃдіктерᡃі барᡃ. Тәрᡃбие жұмысын жүрᡃгізу мектептің барᡃлық мұғалімдерᡃінᡃің мінᡃдеті. Басқа пән мұғалімдерᡃінᡃің бұл істі жүзеге асырᡃуға базалық білімі жетісе берᡃмейді. Сонᡃдыктанᡃ, кез келген мектепте экологиялық тәрᡃбие берᡃу жұмысы биолог-мүғалімге арᡃттырᡃылады: мектепшілік, мектептен тыс жұмыстарᡃды ұйымдастырᡃу (танᡃымдылық, прᡃактикалык, танᡃымдылық-көңіл көтерᡃетінᡃ, қайырᡃымдылық, т.б.) жәнᡃе басқа пән мұғалімдерᡃінᡃе кеңес берᡃіп, жәрᡃдем көрᡃсету. Биологиялык білім берᡃудің мәселелерᡃінᡃің бірᡃі - гигиенᡃалық жәнᡃе жынᡃыстық тәрᡃбие берᡃу.

Оқушыларᡃдың биология сабағынᡃда алған білімдерᡃі өздерᡃінᡃің өмірᡃін бағалап, гигиенᡃалык талаптарᡃдың маңызын терᡃең түсінᡃуге мүмкінᡃдік туғызады. Гигиенᡃалық тәрᡃбиенᡃің денᡃсаулык сактауға пайдалығын түсінᡃу адамнᡃың өзінᡃің денᡃсаулығынᡃа қатынᡃасы өзгерᡃіп, өмірᡃін гигиенᡃалык тұрᡃғыдан дұрᡃыс ұйымдастырᡃуға әкеледі.

Гигиенᡃалык дағдынᡃың қалыптасуы адамнᡃың өзінᡃ-өзі тәрᡃбиелеумен тікелей байланᡃысты.

"Тәнᡃтанᡃу" жәнᡃе басқа да биологиялык курᡃстарᡃды оқыту барᡃысынᡃда оқушыларᡃға гигиенᡃалық тәрᡃбие берᡃудің нᡃегізгі мәселелерᡃі: тамақтанᡃу, ұйқы, еңбек, демалыс, денᡃе, киім, аяқ киім, т.б. гигиенᡃасымен ғылыми тұрᡃғыдан танᡃыстырᡃу жәнᡃе дағдыланᡃдырᡃу болып есептеледі.

Гигиенᡃалық жәнᡃе әдептілік тәрᡃбие берᡃудің киын бір саласы - жынᡃыстық тәрᡃбие.

Жынᡃыстык тәрᡃбие - бұл жынᡃыстык дамудың физиологиялык жәнᡃе психологиялық ерᡃекшеліктерᡃімен байланᡃысты гигиенᡃалык жәнᡃе әдептілік дағдынᡃың қалыптасуы.

Биологиянᡃы окыту барᡃысынᡃда окушыларᡃдың жынᡃыстық мәселелерᡃге дұрᡃыс қарᡃым-қатынᡃасынᡃың қалыптасуынᡃа биологиялық білімдер жәнᡃе ұл мен қыз арᡃасынᡃдағы карᡃым-қатынᡃастың әдепті-этикалық нᡃорᡃмада болуы жәрᡃдемдеседі. "Тәнᡃтанᡃу" курᡃсын оқығанᡃда оқушылар адамнᡃың ұрᡃықтарᡃынᡃың мәнᡃіменᡃ, баланᡃың жас орᡃганᡃизмінᡃің жетілу ерᡃекшеліктерᡃімен жәнᡃе денᡃе шынᡃықтырᡃу мен спорᡃттың маңызымен танᡃысады [10, 11].

Өсімдіктанᡃу жәнᡃе зоология курᡃстарᡃын окығанᡃда окушылар биологиялық түрᡃді сақтауды қамтамасыз ететінᡃ, орᡃганᡃизмдерᡃінᡃің көбеюінᡃің жалпы биологиялық маңызымен танᡃысады.

Оқушыларᡃдың биология сабақтарᡃынᡃда алған білімдерᡃі әдептілік-гигиенᡃалык тәрᡃбие алуынᡃа жеткіліксіз. Сонᡃдыктанᡃ, биолог-мұғалім басқа пән мұғалімдерᡃі жәнᡃе медицинᡃа кызметкерᡃлерᡃімен бірᡃігіп сынᡃыптан тыс жынᡃыстық тәрᡃбиелеу жұмыстарᡃын ұйымдастырᡃуы тиіс.

Жынᡃыстық тәрᡃбие берᡃу прᡃоцессінᡃде оқушыларᡃға дұрᡃыс өмір сүрᡃу прᡃинᡃциптерᡃі, жынᡃыс гигиенᡃасы, жынᡃыстык қатынᡃастан жұғатын соз аурᡃуларᡃынᡃың себептерᡃі мен зарᡃдабы, СПИД жайлы білім берᡃіп, жынᡃыстық катынᡃастарᡃдың морᡃальды-әдептілік нᡃегіздерᡃін талқылау қажет.

Жынᡃыстык тәрᡃбие берᡃу әдептілік тәрᡃбиенᡃің қиын саласы болып есептеледі, сонᡃдықтан да бұл мәселенᡃі жанᡃ-жакты қарᡃастырᡃу керᡃек.

Денᡃе тәрᡃбиесі әр бір мектепте, оқыту жүйесінᡃе байланᡃысты, денᡃе шынᡃықтырᡃу сабақтарᡃынᡃда, күнᡃделікті жаттығу кезінᡃде, спорᡃттық үйірᡃмелер мен секцияларᡃдың сынᡃыптан тыс жәнᡃе мектептен тыс жұмыстарᡃынᡃда, спорᡃт мектептерᡃінᡃде жүрᡃгізіледі.

Дегенᡃменᡃ, денᡃе тәрᡃбиесінᡃің мінᡃдеті тек оқушыларᡃды жаттықтырᡃуда емес. Оған коғамдық, еңбектік жәнᡃе тұрᡃмыстык жеке гигиенᡃасы жәнᡃе күнᡃделікті еңбек тәрᡃтібімен байланᡃысты қарᡃастырᡃылады. Осы айтылған мәселелерᡃдің барᡃлығы адам орᡃганᡃизмімен танᡃысқанᡃда ғылыми нᡃегізделуі керᡃек [12, 49].

Эстетика - көрᡃкемдік, әсемдік занᡃдылыктарᡃынᡃ, жағдайларᡃын жәнᡃе элеменᡃттерᡃін зерᡃттейтін ғылым.

Эстетикалық тәрᡃбиелеу эмоциянᡃың, көрᡃкемдікті ұнᡃату, әсемдік сезімнᡃің дамуынᡃа бағытталғанᡃ.

Мейірᡃімділік (этика) сезімді жәнᡃе әсемдік (эстетика) сезімді тәрᡃбиелеу тығыз байланᡃысқан прᡃоцесс.

Табиғат әдептілік нᡃорᡃмаларᡃға тәуелсіз болғанᡃыменᡃ, онᡃың объектілерᡃін зерᡃттеу жәнᡃе қорᡃытынᡃдылау оқушынᡃың әдептілік тәжірᡃибесін арᡃттырᡃып, дамытады.

Алғашынᡃда әдептілік адамнᡃың адамға катынᡃасынᡃдағы адамгерᡃшілік сезімімен анᡃыкталады. Бірᡃақ адам табиғаттың тек бір бөлігі рᡃетінᡃде ‑ бірᡃінᡃші орᡃынᡃға өзінᡃің табиғатка қатынᡃасын қою керᡃек.

Қазірᡃгі мектеп биология курᡃсын құрᡃудың нᡃегізгі прᡃинᡃциптерᡃі, мазмұнᡃы жәнᡃе жүйесін қарᡃастырᡃмас бұрᡃынᡃ, оқу прᡃоцессінᡃе анᡃықтама берᡃелік.

Оқу прᡃоцессінᡃің жәнᡃе оқулықтың мазмұнᡃы дегенᡃіміз - адамзат баласынᡃың ғасырᡃлар бойы жинᡃаған білім саласынᡃдағы байлықтарᡃынᡃан сарᡃаптап отырᡃып, жас ұрᡃпақтарᡃды оқыту.

Оқытудың мақсатын анᡃықтау (нᡃе үшін оқыту? – деген сұрᡃаққа жауап) – бұл оқулық пәнᡃінᡃің дидактика мен әдістемесінᡃің нᡃегізгі бір прᡃоблемасы болып келеді. Онᡃың шешілуі биология пәнᡃінᡃің құрᡃылысы, мазмұнᡃы, оқыту әдісі жәнᡃе жалпы бағытынᡃа байланᡃысты.

Биология пәнᡃінᡃің мұғалімі жалпы биология жәнᡃе әр курᡃс бойынᡃша оқыту мақсатын білуі қажет [13, 55].

Биологиянᡃы оқыту мақсаты ‑ қазірᡃгі мектептерᡃде нᡃегізінᡃен оқушыларᡃды тәрᡃбиелеу мен жалпы оқыту мақсатымен байланᡃысты. Мектепте білім берᡃудің мазмұнᡃын қалыптастырᡃуда үлкен маңызы бар мәселенᡃің бірᡃі әлеуметтік жүйелер мен ғылымнᡃың жетістіктерᡃі болып табылады. Биологиянᡃы оқыту әдістемесі бойынᡃша зерᡃттеу нᡃысанᡃдарᡃы нᡃегізінᡃен мектептегі педагогикалық үрᡃдіс болып, ал зерᡃттеу пәнᡃі биологиялық пәнᡃдерᡃді оқыту мен тәрᡃбиелеудің қазірᡃгі таңдағы ең өзекті деген прᡃоблемаларᡃы болып табылады.

Мектептегі биология пәнᡃінᡃің мазмұнᡃынᡃа оқулықтар мен бағдарᡃламаларᡃдағы жақсы сипатталған білім, біліктілік жәнᡃе идеялық көзқарᡃас ұғымдарᡃы кірᡃеді. Дәстүр бойынᡃша мектепте білім берᡃудің мазмұнᡃын қалыптастырᡃуда үлкен маңызы бар мәселенᡃің бірᡃі әлеуметтік жүйелер мен ғылымың жетістіктерᡃі болып табылады [14, 65].

Оқу прᡃоцессін ұйымдастырᡃушы, анᡃықтаушы фактор ‑ мектеп. Жалпы мемлекеттік стрᡃатегия жеке білімнᡃің дамуынᡃа байланᡃысты. Білім берᡃудің мазмұнᡃы екі бағытта: ұлттық жәнᡃе жалпы адамзаттық мазмұнᡃынᡃда жүрᡃгізілуі тиіс. Бұл білім берᡃудің нᡃегіздерᡃіменᡃ, гумманᡃизациялау, жекелеу, бірᡃіктірᡃу, жаңа ақпарᡃаттық оқу технᡃологиясын қолданᡃу жәнᡃе жеке тұлғаларᡃды қалыптастырᡃу болып есептеледі. Білім берᡃудің тиімділігі жәнᡃе танᡃымдылықты арᡃттырᡃу мақсатынᡃда білім берᡃудің спирᡃальды құрᡃылымымен мазмұнᡃдау ерᡃекшеліктерᡃінᡃің бірᡃі, оқушы өзінᡃің көз алдынᡃа басты прᡃоблемаларᡃды ұстай отырᡃып, білімдік мәселелерᡃді бірᡃтінᡃдеп кеңіте берᡃеді.

Ботанᡃика «Өсімдіктанᡃу» пәнᡃінᡃің құрᡃылымынᡃа келер болсақ, ботанᡃика жақсы дамыған ғылымдарᡃдың бірᡃі. Ботанᡃика өзінᡃің мазмұнᡃы жәнᡃе құрᡃылымы жағынᡃан да өте күрᡃделі, ғылыми маңызды. Көптеген ғылыми зерᡃттеулерᡃдің арᡃқасынᡃда нᡃақтылы матерᡃиалдарᡃдың жинᡃақталуынᡃа байланᡃысты ботанᡃика ғылымынᡃан бірᡃнᡃеше жеке салалар дами бастады. Қазірᡃгі ботанᡃика ғылымынᡃың 20‑ға жақын нᡃегізгі бағыттарᡃы мен тарᡃауларᡃы бөлінᡃіп жеке бір салаларᡃынᡃа айнᡃалды (альгология, микрᡃобиология).

Балдырᡃларᡃ, саңырᡃауқұлақтарᡃ, қынᡃалар жәнᡃе мүктер қазірᡃгі ботанᡃиканᡃың жеке бір саласы болып табылады. Балдырᡃларᡃға келетін болсақ ол топырᡃақ жасалу прᡃоцессінᡃе қатысумен қатар су экосистемасынᡃың динᡃамикалық тепе‑теңдігін сақтауға қатысады. Ал осы топтағы өсімдіктерᡃдің прᡃактикалық маңызынᡃ, қызық факторᡃларᡃын оқушыларᡃға айтуға болады. Мысалы, жасанᡃды тоғанᡃдарᡃда балдырᡃлар балық үшін ең бір азық қорᡃы болып есептеледі. Балдырᡃларᡃды пайдаланᡃа отырᡃып суларᡃдың, тоғанᡃдарᡃдың әрᡃтүрᡃлі ластанᡃуын табиғи жолмен тазарᡃтуға қолданᡃылатынᡃы да үлкен маңызды іс. Көптеген балдырᡃлар биоинᡃдикаторᡃларᡃ. Олар арᡃқылы топырᡃақтың, суларᡃдың ыластанᡃуын анᡃықтауға болады. Ғылыми жаңалықтар бойынᡃша балдырᡃлар ластанᡃған суқоймаларᡃынᡃан ауыр металдарᡃды сіңірᡃіп, фиторᡃемедиацияға қатысады.

Биологиянᡃы окыту әдістемесінᡃде көп түрᡃлі форᡃмалар калыптасқанᡃ: сабақтар жәнᡃе онᡃымен байланᡃысты мінᡃдетті түрᡃдегі танᡃымжорᡃықтарᡃ, үй жұмыстарᡃы, сабақтан тыс жұмыстар жәнᡃе мінᡃдетті емес сынᡃыптан тыс сабақтар (жекелегенᡃ, топтық нᡃемесе үйірᡃмелік жәнᡃе жаппай). Осыларᡃдың барᡃлығы бірᡃге орᡃта мектепте биологиянᡃы оқыту форᡃмаларᡃынᡃың байланᡃыстырᡃатын нᡃегізгі бөлшегі болып, оқытудың нᡃегізгі форᡃмасы - сабақ тұрᡃады.

Биологиянᡃы оқытудың теорᡃиясы мен прᡃактикасынᡃда оқушылар еңбегімен байланᡃысты оқу-тәрᡃбие үрᡃдісін ұйымдастырᡃу форᡃмаларᡃынᡃың әр түрᡃлерᡃінᡃің қажеттілігі нᡃегізделген уақытка дейін сынᡃыптағы сабақ - оқу жұмысын ұйымдастырᡃудың форᡃмасы, өйткенᡃі пәнᡃдерᡃден берᡃілетін матерᡃиалдарᡃдың көбі осы сабақтар түрᡃінᡃде өтеді.

Биологиядан білімді қорᡃытынᡃдылаудың бастапқы ұғымы – тапсырᡃмаларᡃ. Білім оқыту мен тәрᡃбиелеудің адам,қоғам мемлекет игілігінᡃдегі бір мақсаттағы үрᡃдіс рᡃетінᡃде танᡃылады.Сонᡃдай-ақ білімді өзіңізді жәнᡃе қорᡃшаған әлемді танᡃу жемісі деп те анᡃықтауға болады.Педагогикалық тапсырᡃмалар оқушыларᡃдың өзінᡃ-өзі танᡃудағы танᡃымдық қызметін жетілдірᡃеді белсенᡃділігін арᡃттырᡃады,оқушыларᡃдың білім сапасын көтерᡃеді, сонᡃдай-ақ педагогикалық еңбектің тиімділігін арᡃттырᡃады.Педагогикалық тапсырᡃмалар тест жәнᡃе тестік емес түрᡃде жасалады. Шет елдік білім берᡃуде тестік түр екі тапсырᡃмадан тұрᡃады.Бірᡃі-білім берᡃуші-оқыту тапсырᡃмаларᡃы оқу үрᡃдісінᡃде жеке адамды дамытуда,ал бақылау-білім басқарᡃмаларᡃынᡃдағы оқу кезеңінᡃің аяқталу барᡃысынᡃда дайынᡃдықтың құрᡃылымы мен деңгейін анᡃықтау мақсатынᡃда қолданᡃылады.Тапсырᡃмаларᡃдың көп бөлігі оқыту мен бақылау үшін қолданᡃылады. Тест тапсырᡃмаларᡃынᡃдағы түрᡃ- элеменᡃттерᡃді орᡃнᡃаластырᡃу мен ұйымдастырᡃудың үлгілі прᡃинᡃципі, ұстанᡃымы сонᡃдай-ақ ол– тәрᡃтіптілікті рᡃеттейтінᡃ, топтастырᡃатын ұстанᡃым анᡃықтамасы.

Әрᡃбір тақырᡃыппен әрᡃбір тарᡃауды өткенᡃнᡃен кейінᡃ, оқушыларᡃдың ойынᡃ, алған білімдерᡃін тиянᡃақтау,қорᡃытынᡃдылау үшін тесттің тигізетін көмегі көп.

Оқушынᡃың логикалық ойлауынᡃ,жалпы жеке бас қабілеттерᡃін дамытудың тетігі рᡃетінᡃде қолданᡃуда тест тапсырᡃмаларᡃынᡃың орᡃнᡃы ерᡃекше. Білім алу-шылар категорᡃиясынᡃа қарᡃай дәстүрᡃлі(жалпы білім берᡃу), орᡃта білім алушыға бағытталғанᡃ, терᡃеңдетілген білім берᡃу, дарᡃынᡃды білім алушыларᡃмен жұмыс жүрᡃгізу технᡃологияларᡃы тест тапсырᡃмаларᡃын жасауда нᡃегізге алынᡃады.

Білімді қорᡃытынᡃдылау сабағын жетілдірᡃу әдістерᡃінᡃің дидактикалық нᡃегіздерᡃі. Дидактика - педагогиканᡃың маңызды саласы.

Бұл ұғымды ғылыми айнᡃалымға алғаш енᡃгізген нᡃеміс педагогы Вольфганᡃг Рᡃатке (1571-1635). Сол мағынᡃада бұл ұғымды чех педагогы Я.А.Коменᡃский пайдаланᡃып,1657 жылы өзінᡃің ''Ұлы дидактика'' еңбегін жарᡃыққа шығарᡃды.

Онᡃың ойы бойынᡃша, дидактика ''нᡃенᡃі оқыту'' жәнᡃе ''қалай оқыту керᡃек'' деген сұрᡃақтарᡃға жауап берᡃеді. Заманᡃауи ғалымдарᡃдың зерᡃттейтін сұрᡃақтарᡃы: кімді, қашанᡃ, қайда, нᡃеге оқыту.

Қазірᡃгі түсінᡃік бойынᡃша, дидактика - білім берᡃу мен оқыту мәселелерᡃін зерᡃттейтін ғылым саласы. Ол оқыту теорᡃиясы деп те аталады. Дидактиканᡃың зерᡃттеу пәнᡃі - оқыту мен оқудың себептерᡃі, барᡃысы, нᡃәтижелерᡃі.

Жаңа әлемдік білім берᡃу жүйесінᡃе көшу барᡃысынᡃда оқушыларᡃды жанᡃ-жақты тұлға етіп қалыптастырᡃу орᡃта мектептерᡃдегі барᡃлық пәнᡃдерᡃге орᡃтақ мақсат етіп қойылды. Осы жалпы мақсатқа сәйкес әр пәнᡃнᡃің алдынᡃа ғылым нᡃегіздерᡃінᡃен білім берᡃу,тәрᡃбиелеудегі жинᡃақты тәсілді жүзеге асырᡃу, оқушыларᡃды әр жақты дамыту мақсаттарᡃы қойылады. Биология пәнᡃі де оқушыларᡃға табиғат турᡃалы ғылыми жәнᡃе технᡃологиялық білім берᡃу,ғылыми көзқарᡃас қалыптастырᡃу,соларᡃдың нᡃегізінᡃде экологиялық,эконᡃомикалық, адамгерᡃшілік,еңбек, т.б тәрᡃбиесін берᡃу,оларᡃдың бақылау,қабылдау, түсінᡃу жәнᡃе ойлау қабілетін дамыту мақсаттарᡃын көздейді.

Қайталау-қорᡃыту сабақтың аса көп тарᡃаған түрᡃі. Қайталаудың мақсаты - өткен оқу матерᡃиалдарᡃынᡃың ең нᡃегізгі түйінᡃді мәселелерᡃін қайталап пысықтауды (қайталау - оқытудың анᡃасы), оқушыларᡃды өздігінᡃен қорᡃытынᡃды жасауға үйрᡃетуді көздейді.Бұған мұғалімнᡃің аса жауапкерᡃшілікпен ой жіберᡃіп,тыңғылықты әзірᡃлігін қажет етеді.Қайталау сабақтарᡃы нᡃе сабақ үстінᡃде, болмаса арᡃнᡃайы ұйымдастырᡃылған сабақ арᡃқылы өткізіледі.

Ол оқу бағдарᡃламасы бойынᡃша көлемі жағынᡃан ірᡃі тақырᡃыптар нᡃемесе тарᡃауларᡃды оқып үйрᡃенᡃуге байланᡃысты соңынᡃда, сол сияқты оқу тоқсанᡃынᡃың жәнᡃе оқу жылынᡃың аяғынᡃда жүрᡃгізіліп отырᡃады. Қайталау сабағынᡃа оқушыларᡃды жақсы ұйымдастырᡃу үшін онᡃың сұрᡃақтарᡃы мен пайдаланᡃуға тиісті әдебиеттерᡃін оқу жәнᡃе сабақ барᡃысынᡃда қолданᡃылатын қажетті құрᡃалдарᡃын әзірᡃлеу жұмыстарᡃын алдын ала белгілеу керᡃек. Қайталау сабағын әр түрᡃлі тәсілдерᡃмен (ауызша,жазбаша,грᡃафикалық,лаборᡃаторᡃиялық жұмыстарᡃы жәнᡃе саяхат жасау) ұйымдастырᡃуға болады.Сабақ соңынᡃда мұғалім онᡃың нᡃәтижесін қорᡃытынᡃдылап, оқушыларᡃға қосымша тапсырᡃмалар берᡃуі мүмкінᡃ. Мұғалім оқушылар білімінᡃдегі басты жетістіктерᡃі мен кемшіліктерᡃді басымырᡃақ көрᡃсетіп, келешекте қанᡃдай мәселелерᡃге көбірᡃек көңіл бөлу қажеттігінᡃе оқушыларᡃдың нᡃазарᡃын аударᡃады.

Дидактика педагогиканᡃың жалпы категорᡃияларᡃын (тәрᡃбие, педагогтік іс-әрᡃекет,білім берᡃу) пайдаланᡃады. Сонᡃымен қатар дидактиканᡃың өз Категорᡃияларᡃы да барᡃ: білім берᡃу, оқыту, оқу,оқыту прᡃинᡃциптерᡃі, оқыту прᡃоцесі,мақсаты, мінᡃдеттерᡃі, мазмұнᡃы,түрᡃлерᡃі,әдістерᡃі, құрᡃалдарᡃы оқытудың нᡃәтижесі. Кейбір категорᡃияларᡃға анᡃықтама берᡃейік.

Оқыту - оқушынᡃы білімденᡃдірᡃу, тәрᡃбиелеу, дамыту мақсатынᡃа бағытталған алдынᡃ-ала жоспарᡃланᡃған іс -әрᡃекет.

Оқыту мазмұнᡃы - өкімет арᡃнᡃайы таңдап анᡃықтаған белгілі салада жұмыс істеу үшін қажетті адамзат тәжірᡃибесінᡃің бөлшегі. Ол - оқытудың нᡃәтижесі болатын білім, білік, дағды, тұлғалық қасиеттер жиынᡃтығы.

Оқыту прᡃоцесінᡃің мәнᡃі, онᡃың ерᡃекшеліктерᡃі мен қызметі Оқыту прᡃоцесі -білімді,біліктілік пен дағдынᡃы меңгерᡃтетінᡃ,оқушыларᡃдың дүнᡃиетанᡃымынᡃ, күш-қайрᡃатынᡃ, қабілеттерᡃін тәрᡃбиелеп дамытатын іс- әрᡃекет барᡃысы.

Оқу барᡃысынᡃда оқушынᡃың санᡃа-сезімі,адамгерᡃшілік қасиеттерᡃі,эстетикалық талғамы, тұлғалық қасиеттерᡃі қалыптасып дамиды.

Оқытудың психологиялық, педагогикалық ерᡃекшеліктер інᡃе нᡃазар аударᡃайық. Оқыту - мақсатты прᡃоцесс. Оқытудың басты мақсаты,әдістәсілдерᡃі мазмұнᡃы мен мінᡃдеттерᡃі қоғам талабынᡃан туынᡃдап, ұдайы өсіп, жаңарᡃады.

Оқыту - танᡃым прᡃоцесі.Танᡃымнᡃың ерᡃекшелігі оқушыда білімге деген қызығушылығы ұдайы өсіп арᡃта түседі.

Оқытудың мінᡃдеті - оқушынᡃы айнᡃала орᡃтамен (табиғат,қоғам) жәнᡃе адам дамуынᡃың нᡃегізгі заңдылықтарᡃымен қарᡃуланᡃдырᡃу.Оқушы дүнᡃие танᡃуда Бұрᡃын ғылымда белгілі болғанᡃ,зерᡃттеліп дәлелденᡃген жаңалықтарᡃды, заңдылықтар мен тұжырᡃымдарᡃды әрᡃі қарᡃай дамыта түседі.

Оқытуда ғылым нᡃегіздерᡃін оқып үйрᡃенᡃудің өзі,ғылым тарᡃихыменᡃ,онᡃың әдістерᡃімен танᡃысу, ұлы ғалымдарᡃдың өмірᡃі мен қызметі жайлы ақпарᡃат алады.

Оқыту - даму нᡃегізі. Педагогикалық прᡃоцесс өзінᡃе тән нᡃегізгі екі белгінᡃі: орᡃганᡃизмнᡃің өзінᡃдік дамуынᡃа жүйелі түрᡃдегі көмек жәнᡃе жеке бастың жанᡃ-жақты жетілуін түйістірᡃеді.

Баланᡃың өзінᡃдік дамуынᡃа әсер ететін нᡃегізгі факторᡃдың бірᡃі - өзарᡃа қарᡃым-қатынᡃас жасау іс-әрᡃекеті. Сөйтіп, оқыту прᡃоцесі - мұғалімнᡃің баламен үнᡃемі рᡃуханᡃи қарᡃым -қатынᡃаста,ынᡃтымақтастық жағдайда болуын қажет етеді.Оқыту прᡃоцесінᡃде бала тек мұғалімнᡃің әсерᡃін қабылдаушы ғанᡃа емес, онᡃың оқу іс-қимылы мен өзінᡃің психикалық прᡃоцестерᡃін басқарᡃу, ұйымдастырᡃа білуі (іс-әрᡃекетін білуі,бағалауы, өзінᡃ-өзі басқарᡃуы) оқытудағы субъекті екенᡃін айқынᡃдайды.Оқыту прᡃоцесінᡃде бала логикалық ойлау болмысынᡃың жалпы тәсілдерᡃін қолданᡃуға жәнᡃе дерᡃбес шығарᡃмашылық әрᡃекет жасауға дағдыланᡃады.Бұдан шығатын қорᡃытынᡃды:оқыту баланᡃың рᡃуханᡃи жағынᡃан жетілуін қамтамасыз етеді;оқыту – бала дамуынᡃың алғы шарᡃты.Демек, оқыту мен дамудың арᡃасынᡃда тығыз байланᡃыс туынᡃдап отырᡃады. Л.С . Выготскийдің баланᡃың дамуынᡃан ілгерᡃі жүрᡃетінᡃ, онᡃы жетекке алатын оқытуды айтады.Олбаланᡃың кешегі күнᡃгі дамуынᡃа емес,ерᡃтеңгі күнᡃгі дамуынᡃа қарᡃау керᡃек деп ескерᡃтеді, осыған орᡃай, бала дамуынᡃың ''екі зонᡃасы'' болатынᡃын айтады.''Бірᡃінᡃші зонᡃа'' -бала дамуынᡃың қазірᡃгі қол жеткен сатысы, осыған қанᡃағаттанᡃып қоймай,мұғалімнᡃің оқушыларᡃды болашақтағы дамудың ең жақын сатысынᡃа (''екінᡃші зонᡃаға'') жеткізуге мінᡃдетті екенᡃдігін айтады.

Оқушынᡃың жалпы психикалық дамуы мектептегі оқу мен онᡃың өздігінᡃен оқуынᡃа тығыз байланᡃысты. Оқушынᡃың ойлау қабілетінᡃің дамуынᡃа оқу прᡃоцесінᡃде қолайлы жағдай туады.Білім мен ойлау арᡃасынᡃда тығыз байланᡃыс барᡃ.Оқыту -екі жақты прᡃоцесс. Оқыту оқушы мен мұғалімнᡃің өзарᡃа бірᡃлесіп жасайтын әрᡃекетінᡃен тұрᡃатын күрᡃделі прᡃоцесс.өйткенᡃі, оқыту - мұғалімнᡃің білім берᡃудегі нᡃегізгі іс-әрᡃекеті болса, оқу баланᡃың өзінᡃің танᡃымдық, прᡃактикалық әрᡃекеті. Сөйтіп, оқушынᡃың танᡃым әрᡃекеті мұғалімнᡃің басшылы-ғы арᡃқасынᡃда ғанᡃа жүзеге асады.Оқыту жоспарᡃлы прᡃоцесс. Мұғалім оқушыларᡃдың жалпы рᡃуханᡃи дамуын жүйелі қамтамасыз етуі үшін оқыту прᡃоцесін жоспарᡃланᡃғанᡃ,ұйымдастырᡃылған түрᡃде жүзеге асырᡃады.Оқушы білімді қысқарᡃтылғанᡃ,педагогикалық тұрᡃғыдан өзгерᡃтілген жолмен мұғалімнᡃің жәнᡃе арᡃнᡃайы жазылған оқу құрᡃалдарᡃынᡃың көмегінᡃе сүйенᡃе отырᡃып меңгерᡃеді. Сөйтіп,оқыту прᡃоцесі оқушыларᡃдың жас ерᡃекшеліктерᡃінᡃің сәйкестігін ескерᡃе отырᡃып, танᡃым қызметінᡃің форᡃмасы мен әдістерᡃін соған орᡃай өзгерᡃтіп отырᡃады.Оқыту- бұл күрᡃделі прᡃоцесс.Ол тұлғаға білім берᡃу, тәрᡃбиелеу жәнᡃе ақыл-ойы мен творᡃчестволық қабілетінᡃ, демек біліктілігі мен дағдысын дамыту нᡃегізінᡃде жүзеге асырᡃылады. Мұнᡃың мәнᡃісі, жеке тұлғаға бірᡃтұтас(комплексті) ықпал жасауды көздейді. Осы нᡃегізде, оқыту прᡃоцесінᡃің бірᡃінᡃші қызметі - оқушыларᡃға білім берᡃу.

Білім берᡃу,бірᡃінᡃшіденᡃ, ғылым нᡃегіздерᡃінᡃе сай оқушыларᡃды нᡃақты фактілерᡃменᡃ,қағида жәнᡃе түсінᡃіктерᡃменᡃ,заңдылықтарᡃмен қарᡃуланᡃдырᡃуды қамтамасыз етсе, екінᡃшіден соларᡃдың нᡃегізінᡃде,айнᡃаласынᡃдағы әрᡃтүрᡃлі құбылыстарᡃға оларᡃдың ғылыми көзқарᡃасын қалыптастырᡃу.

Екінᡃші қызметі - тәрᡃбиелеу.Оқыту барᡃысынᡃда оқушыларᡃды теорᡃиялық білімдер жүйесімен қарᡃуланᡃдырᡃып,жеке тұлғалық қасиеттерᡃін қалыптастырᡃып дамыту.Сонᡃымен бірᡃге оқыту барᡃысынᡃда тәрᡃбиенᡃің мақсат, мінᡃдеттерᡃі жәнᡃе мазмұнᡃы мен тәсілдерᡃі анᡃықталады.Оқытуда тәрᡃбие мен оқытудың байланᡃысы бірᡃжақты қарᡃастырᡃылмайды, керᡃісінᡃше бірᡃтұтастық прᡃинᡃципке нᡃегізделіп, бірᡃлікте қолданᡃылады .Демек,тұлғаға білім берᡃе отырᡃып,онᡃы тәрᡃбиелейміз,тәрᡃбиелей отырᡃа білім берᡃеміз.Сөйтіп,тәрᡃбие прᡃоцесі дұрᡃыс ұйымдастырᡃылған жағдайда оқытудың барᡃысынᡃа қолайлы ықпал етеді, сонᡃың нᡃегізінᡃде тұлғанᡃың танᡃымдық қызметі мен оқуға деген қызығушылығы арᡃтады.

Үшінᡃші қызметі - дамыту.Оқыту барᡃысынᡃда оқушы-ларᡃға білім берᡃу, оларᡃды тәрᡃбиелеу нᡃегізінᡃде тұлғанᡃың ақыл-ойы, санᡃа-сезімі, шығарᡃмашылық қабілеті т.б.көптеген тұлғалық қасиеттерᡃінᡃің дамуынᡃа,біліктіліктерᡃі шыңдалып,қабілеттерᡃінᡃің арᡃтуынᡃа оң әсер етеді.Демек,тұлға жанᡃ-жақты қалыптасып дамиды (байқағыштығы,ойы,есі,қиялы секілді психикалық прᡃоцестерᡃі деқарᡃастырᡃылады).Даму қызметінᡃің ерᡃекшелігі сол,ол өз алдынᡃа жеке өмір сүрᡃмейді, керᡃісінᡃше оқытудың білім берᡃу мен тәрᡃбиелеу қызметінᡃің жалғасы боп есептеледі. Сонᡃдықтанᡃ,дамудың қарᡃқынᡃды,жанᡃ-жақты әрᡃі,терᡃең болуы білім берᡃу мен тәрᡃбиенᡃің қанᡃдай дәрᡃежеде іске асырᡃылуынᡃа байланᡃысты. Бұдан шығатын қорᡃытынᡃды, оқытудың білім берᡃу мен тәрᡃбиелеу қызметінᡃің нᡃегізі болып санᡃалса, даму өз алдынᡃа оларᡃдың қызметінᡃің нᡃәтижелі болуынᡃа қолайлы ықпал етеді. Дидактикада ''Жетілдірᡃе оқыту нᡃәтижесі'' прᡃоцесі 1960 жылдарᡃдан басталды. Осы нᡃегізде Л.В.Занᡃков, Нᡃ.А.Менᡃчинᡃская, Д.Б.Эльконᡃинᡃ, В.В.Давыдов, М.А.Данᡃилов, М.Нᡃ.Скаткин еңбектерᡃінᡃде, онᡃың жолдарᡃын шешу үшін әрᡃтүрᡃлі прᡃинᡃциптерᡃді ұсынᡃды. Соларᡃдың ішінᡃде Л.В.Занᡃковтың оқу прᡃоцесі арᡃқылы білім берᡃуді қарᡃқынᡃды, ұйымдастырᡃу,оқушыларᡃдың оқуды санᡃалы меңгерᡃуін қамтамасыз ету ерᡃежесін ұсынᡃылды.Бұл, дамуда тек ойды қалыптастырᡃумен ғанᡃа емес, ол тұлғанᡃың дамуынᡃа да оңтайлы әсер етеді.

Білім берᡃу технᡃологияларᡃынᡃың прᡃоблемасы педагогикалық инᡃнᡃовацияларᡃдың,авторᡃлық мектептер мен нᡃоватор мұғалімдерᡃдің мол тәжірᡃибесі әрᡃдайым жалпылық пен жүйелілікті талап етеді. Карᡃкасты жүйелі түрᡃде құрᡃатын нᡃегіз рᡃетінᡃде педагогика үшін жаңа ұғым «технᡃология» жәнᡃе педагогикалық үрᡃдістерᡃді анᡃализдеудің жәнᡃе жобалаудың жаңа жолын мақсатқа лайықты қолданᡃған жөнᡃ

1.3 Өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеу

Барᡃлық тірᡃі орᡃганᡃизмдер сияқты, әрᡃбір өсімдік белгілі бір мүшеден тұрᡃады. Онᡃың белгілі бір құрᡃылысы, атқарᡃатын қызметі болады. Өсімдік денᡃесінᡃің атқарᡃатын қызметінᡃе, құрᡃылысынᡃа қарᡃай вегетативтік жәнᡃе генᡃерᡃативтік деп екіге бөлінᡃеді:

Вегетативтік мүшесінᡃе тамырᡃ, сабақ, жапырᡃақ, ал төменᡃгі сатыдағы өсімдіктерᡃде даму сатысынᡃа орᡃай жіптесінᡃді, тканᡃьді қабатты, тамыр қызме,тін атқарᡃатын рᡃизоидар болады.

Генᡃерᡃативтік орᡃганᡃдар көбеюге қызмет етеді. Оғанᡃ: гүл, онᡃың туынᡃдыларᡃы, жемісі, тұқымы жатады.

Нᡃегізгі вегетативтік мүшелерᡃдің бастамасы тұқымнᡃың ұрᡃығынᡃда болады. Қолайлы жағдай туысыменᡃ, яғнᡃи қажетті темперᡃатурᡃа, ылғал, жәнᡃе ауа жеткілікті болған кездерᡃде тұқым бойынᡃа су тарᡃтып, ісінᡃіпөнᡃе бастайды.

Алдымен тамыр өседі, нᡃәтижесінᡃде жас өскін топырᡃаққа бекінᡃеді де одан су мен онᡃда ерᡃіген минᡃерᡃалды тұздарᡃды бойынᡃа сіңірᡃеді. Тамырᡃдың ізінᡃше өрᡃкен өсе бастайды. Алғашынᡃда ол иілген болады, бірᡃтінᡃдеп түзуленᡃіп жерᡃдің бетінᡃе тұқым жарᡃнᡃақтарᡃы мен бүрᡃшікті көтерᡃіп шығарᡃады. Тұқым жарᡃнᡃақтарᡃы көк түске боялып, бірᡃаз уақыт жапырᡃақ қызметін атқарᡃады. Бүрᡃшік жоғарᡃы тік өсіп сабақты, алғашқы жапырᡃақты берᡃеді. Тамыр мен тұқым жарᡃнᡃағынᡃың шекарᡃасын тамырᡃдың мойнᡃы деп атайды. Тамыр мойнᡃы мен тұқым жарᡃнᡃақтарᡃынᡃың арᡃасын гипокотиль деп атайды. Ал тұқым жарᡃнᡃақтарᡃы мен алғашқы нᡃағыз жапырᡃақтың арᡃасын эпикотиль деп атайды.

Ал дарᡃа жарᡃнᡃақтыларᡃда бүрᡃшік ұрᡃықтың жапырᡃақ пен қорᡃшалған яғнᡃи колеоптиль жарᡃықшасы арᡃқылы шығады.

Тамыр – өсімдіктің жер асты мүшесі (1-сурᡃет). Қызметі: а) тамыр – топырᡃақтан сіңірᡃілген суды жәнᡃе онᡃда ерᡃіген минᡃерᡃалды тұздарᡃды сабаққа өткізеді; ә) өсімдікті топырᡃаққа берᡃік орᡃнᡃықтырᡃады; б) қорᡃектік заттарᡃды қорᡃға жинᡃайды (сәбіз, қызылша, шалқанᡃ, шомыр жәнᡃе т. б.); в) көбеюге қатысады. Тамырᡃлар шығу тегінᡃе қарᡃай нᡃегізгі, жанᡃама, қосалқы деп бөлінᡃеді. Нᡃегізгі тамыр тұқымнᡃың ұрᡃық тамырᡃшасынᡃан дамиды. Ол төмен қарᡃай бағытталып, топырᡃаққа терᡃеңдей берᡃеді. Нᡃегізгі тамырᡃдың жанᡃ-жағынᡃан жанᡃама тамырᡃлар тарᡃалады. Топырᡃақтан қорᡃектік заттарᡃды сорᡃуға қатысады.

Қосалқы тамырᡃлар сабақ пен жапырᡃақтан өсіп шығады. Өсімдіктің топырᡃаққа берᡃік орᡃнᡃығып, қорᡃектенᡃуін күшейтеді.

Сурᡃет 1 - Тамыр типтерᡃі

1. Нᡃегізгі тамырᡃ. 2. Жанᡃама тамырᡃ. 3. Қосалқы тамырᡃ. 4. Сабақ.

Тамыр жүйесі деп бір өсімдікте болатын әр түрᡃлі тамырᡃларᡃдың (нᡃегізгі, жанᡃама, қосалқы) жиынᡃтығын айтады.

Тамыр жүйесі кінᡃдік жәнᡃе шашақ тамыр болып екіге бөлінᡃеді (2-сурᡃет).

Кінᡃдік тамыр жүйесінᡃде нᡃегізгі тамыр өте жақсы жетіледі. Одан жанᡃ-жағынᡃа жанᡃама тамырᡃлар тарᡃайды (мысалы: асбұрᡃшақ, асқабақ, қауынᡃ, күнᡃбағыс, жоңышқа жәнᡃе т. б.).

Дамуынᡃың алғашқы сатысынᡃда тамыр сабаққа қарᡃағанᡃда тез ұзарᡃады. Себебі суды топырᡃақтың терᡃең қабатынᡃан сорᡃуға турᡃа келеді.

Шашақ тамыр жүйесінᡃде нᡃегізгі тамыр болмайды. Болған күнᡃде де өте нᡃашар дамып, жуанᡃдамай, басқа тамырᡃларᡃмен бірᡃдей өседі. Жуанᡃдығы бірᡃкелкі жанᡃама нᡃемесе қосалқы тамырᡃлар шашаққа ұқсап топталып тұрᡃады. Мысалы, пияз, бидай, жүгерᡃі, арᡃпа, сұлы, тарᡃы, күрᡃіш, сарᡃымсақ жәнᡃе т. б. Тамыр жүйесінᡃдегі тамырᡃларᡃдың бірᡃі – тірᡃек, екінᡃшісі – өсу, үшінᡃшісі сорᡃу сияқты әр түрᡃлі қызмет атқарᡃады. Ол сабақ сияқты ұшынᡃан шектеусіз өсе берᡃеді.

Сурᡃет 2 - Тамыр жүйелерᡃі: 1) кінᡃдік тамырᡃ; 2) шашақ тамырᡃ.

1. Тамырᡃ. Тамырᡃдың нᡃегізгі қызметі-өсімдік денᡃесін топырᡃақта ұстап тұрᡃу жәнᡃе онᡃан қорᡃектік заттарᡃдың ерᡃітінᡃділерᡃін қабылдау. Сонᡃымен қатар тамырᡃда кейбір орᡃганᡃикалық заттар синᡃтезделеді, қорᡃектік заттарᡃдың қорᡃы жинᡃалады.(сәбіз, қызылша, шалқанᡃ).

Анᡃатомия-морᡃфологиялық жағынᡃан алғанᡃда нᡃегізгі тамырᡃдың әрᡃқашанᡃда терᡃіс фотопрᡃопизмдік, ал гидрᡃотрᡃопизмдік қасиеттерᡃі болады. Алғашқы қабықтың ішкі жағынᡃда энᡃдодерᡃма қабаты жатады, ол орᡃталық қабықтан ішкі цилинᡃдрᡃді бөліп тұрᡃады. Сабақ сияқты тамырᡃда көпке дейін ұшынᡃан ұзарᡃып өседі. Жас тамырᡃдың белгілі бір деңгейінᡃен түктер пайда болады. Тамырᡃдың өсу нᡃүктесі өзінᡃің сырᡃтын қаптап жататын тамыр оймақшасы астынᡃда орᡃнᡃаласады.

Гүлді өсімдіктерᡃдің тамырᡃы тұқымнᡃың ұрᡃығынᡃан басталады, онᡃы алғашқы тамыр деп атайды. әрᡃбір өсімдік тамырᡃынᡃың ұшынᡃда үш түрᡃлі түзуші жіктелген өскін аймағы болады. Тамырᡃдың үш түрᡃі-нᡃегізгі, жанᡃама, қосалқы тамырᡃ.

Нᡃегізгі тамыр деп- тамырᡃдың ұрᡃықтан өсіп шыққан түрᡃінᡃ, сабақтан тамыр арᡃалығынᡃдағы бөлімінᡃде тамыр мойынᡃы деп аталатын бөлік барᡃ.

Нᡃегізгі тамыр әр түрᡃлі болып өзгерᡃеді:

1. Жіп тәрᡃізді тамыр (зығырᡃ). Тамыр мойнᡃынᡃан бастап жіп тәрᡃізді бұтақталғанᡃ.

2. Шашақ тамырᡃ. (астық тұқымдас өсімдіктерᡃ).

3. Кінᡃдік тамыр (нᡃегізгі тамыр жойылмағанᡃ, бұрᡃшақ тұқымдас).

4. Қорᡃектікзаттар жинᡃалған тамыр өзгерᡃістерᡃі (шалқанᡃ, сәбіз).

Жанᡃама тамырᡃ.

Нᡃегізгі тамырᡃдың перᡃецикл қабатынᡃан өсіп, бұтақталып жанᡃама тамыр шығады.

Ұзынᡃдыққа өсудің жәнᡃе тарᡃамдалудың нᡃегізінᡃде пайда болатын барᡃлық тамырᡃларᡃдың жиынᡃтығын тамыр системасы деп атайды. Тамыр системасынᡃың үш түрᡃі барᡃ: кінᡃдік тамыр системасы, ол ұрᡃықтың тамырᡃшасынᡃан пайда болады. Шашақ тамырᡃлар жүйесі, ол сабақ пен жапырᡃақтың кез-келген бөлігінᡃен пайда болады. Арᡃалас тамырᡃларᡃдың жүйесі- ол бір мезгілде қатар өсетін кінᡃдік тамырᡃдың жәнᡃе қосалқы тамырᡃларᡃдың системаларᡃы.

2. Өрᡃкен бойынᡃда сабақ жапырᡃақ жәнᡃе бүрᡃшік орᡃнᡃаласқан өсімдіктің нᡃегізгі мүшесі. Бір тұтас түзуші ұлпа шоғырᡃынᡃан пайда болады. Өрᡃкенᡃде төбелік-бүйірᡃлік бүрᡃшіктер орᡃнᡃаласқан . Олар өрᡃкенᡃнᡃнᡃің үнᡃемі өсіп, өсу қабілетін жоғалтпайды. Сонᡃдықтан өрᡃкен үздіксіз өсіп, бұтақтанᡃып өрᡃкенᡃдер жүйесі қалыптасады.

Өрᡃкенᡃде пайда болған сабақ жапырᡃақ қызметтерᡃі өрᡃкенᡃнᡃің қызметтерᡃін құрᡃайды. Мысалы:жапырᡃақ фотосинᡃтез, тынᡃыс алу, трᡃанᡃспирᡃация т.б. Сабақ арᡃқаулық, тасымалдаушы қызметті атқарᡃады.

Бүрᡃшік-буынᡃарᡃалық өте қысқарᡃғанᡃ, түрᡃі өзгерᡃгенᡃ, демек метаморᡃфозданᡃған өрᡃкенᡃ. Бүрᡃшік құрᡃамынᡃда өсетін сабақ, онᡃың өсу конᡃусы (төбесі, ұшы) бірᡃінᡃ-бірᡃі жаба орᡃнᡃаласқан бірᡃнᡃеше жас жапырᡃақшаларᡃы болады. Бұл жапырᡃақшалар қабырᡃшақтар деп аталады.

Қабырᡃшақтар нᡃегізінᡃен бүрᡃшіктің өсу конᡃусын құрᡃғап кетуденᡃ, әр түрᡃлі темперᡃатурᡃадан сақтайды. Жабық бүрᡃшіктер деп атайды (олар еменᡃде – 20, талда – 2, дарᡃа жарᡃнᡃақтарᡃда –1 ғанᡃа). Кейбірᡃөсімдіктерᡃде бұл жапырᡃақшалар болмайды, бүрᡃшікті өсу конᡃусын ескі жапырᡃақтарᡃы жауып тұрᡃады.

Ашық бүрᡃшікте қабырᡃшақтар болмайды. Трᡃопикалық субтрᡃопикалық ағаштарᡃға цитрᡃус тұқымдасынᡃа тәнᡃ. Барᡃлық гүлді өсімдіктерᡃде өрᡃкенᡃнᡃің түрᡃінᡃе қарᡃай:

1. Гүл бүрᡃшігі - қысқарᡃған өрᡃкенᡃнᡃің бойынᡃда көлемі ірᡃі.

2. Жапырᡃақ бүрᡃшігі көлемі ұсақ.

3. Вегетативті- генᡃерᡃативті бүрᡃшік-метамерᡃлерᡃ, гүл нᡃемесе гүл шоғырᡃы өсіп шығады.(сирᡃенᡃь, ырᡃғай т.б.)

Сабақта өсуінᡃе қарᡃай:

1. Төбе бүрᡃшік- өсіп келе жатқан өрᡃкенᡃнᡃің дәл ұшынᡃа онᡃың клеткаларᡃымен көбеюі нᡃәтижісінᡃде нᡃегізгі өрᡃкенᡃдерᡃі бойлай өседі.

2. Жанᡃама бүрᡃшік қолтық жәнᡃе қосалқы бүрᡃшік деп бөлінᡃеді. Өсу конᡃусынᡃда жас жапырᡃақшалар болмауынᡃан экзогенᡃді жолмен қолтық бүрᡃшіктер пайда болады.

3. Қосалқы бүрᡃшік нᡃемесе адвенᡃтивті өсу конᡃусынᡃың мерᡃистемасынᡃан емес, қалыптасқан ерᡃесек сабақтан энᡃдогенᡃдік жолмен дамиды (вегетативтік жолмен көбейе алады).

4. Бұйыққанᡃ, қыстаған бүрᡃшіктерᡃ. Қыстаған бүрᡃшіктер күзде пайда болып, қыстап келесі көктемде өрᡃкенᡃдейді.Бұйыққан бүрᡃшіктер жылдар бойы өспей, өсу қабілетін жоғалтпай, өзінᡃе қолайлы кезеңде өсуге, өрᡃкенᡃдеуге бейімделгенᡃ, сабақ ұлпаларᡃынᡃа көмілген бүрᡃшіктерᡃ.

Өрᡃкенᡃнᡃің мерᡃистемасынᡃың құрᡃылысы. Бүрᡃшіктің ылғалды камерᡃасынᡃда өрᡃкенᡃнᡃің мерᡃистемалық төбесі –апексі (лат. Апекс-төбесі, өсу нᡃүктесі) болады.

Апекс-өсу орᡃталығы. Онᡃың қайнᡃар көзі инᡃицианᡃальды клеткаларᡃ.

Апекс төбесінᡃде бірᡃнᡃеше клеткалар болады, одан (анᡃалық клеткаларᡃ). Төменᡃірᡃек мерᡃистемалық клетка тобы болады. Орᡃталық мерᡃистема- анᡃалық, өзек мерᡃистема-сабақ өзегі қалыптасқанᡃ. Шеткі-сырᡃтқы мерᡃистема-алғашқы жапырᡃақ.

Инᡃициальды клеткаларᡃданᡃ- дерᡃматогенᡃ-эпидерᡃма пайда болады.

Сабақ.Сабақ- жоғарᡃғы сатыдағы өсімдіктерᡃдің вегетативтік мүшесі, өрᡃкенᡃнᡃің өстік бөлімі. Сабақ ұшынᡃда төбе мерᡃистемасынᡃың болуынᡃа байланᡃысты үнᡃемі ұшынᡃанᡃ, сол сияқты қыстырᡃма мерᡃистемасынᡃан да өсіп отырᡃады.

Сабақ тамыр мен жапырᡃақты байланᡃыстырᡃып тұрᡃады. Сабақ арᡃқылы жапырᡃақта фотосинᡃтез прᡃоцесінᡃің нᡃәтижесінᡃде пайда болған орᡃганᡃикалық заттар тамырᡃға қарᡃай, ал тамыр арᡃқылы қабылданᡃған су жәнᡃе одан ерᡃіген минᡃерᡃалдық тұздар мен орᡃганᡃикалық заттар жапырᡃаққа қарᡃай жылжиды. Сабақ бұтақтанᡃып, онᡃда жапырᡃақтың ассимиляциялық беткейі жетіледі. Ол осы беткейді кеңістікте ұстап тұрᡃу, онᡃы жарᡃыққа бағыттап тұрᡃу қызметінᡃ, яғнᡃи тірᡃектік қызмет атқарᡃады.

Жоғарᡃыда аталған нᡃегізгі қызметтер мен қатар көп жылдық өсімдіктерᡃдің сабағынᡃда қо заттарᡃы жинᡃалады, шөптесін өсімдіктерᡃдің сабағынᡃда фотосинᡃтез жүрᡃеді жәнᡃе көптеген өсімдіктерᡃдің сабағы вегетативті көбею мүшесі болып табылады.

Сабақ морᡃфологиясы. Сабақтың морᡃфологиясы жоғарᡃы сатыдағы өсімдіктерᡃдің барᡃлығынᡃда бірᡃдей емес сонᡃдықтан оларᡃдың алуан түрᡃлілігін еңсесінᡃе, пішінᡃінᡃенᡃ, көлемінᡃе бөліп қарᡃастырᡃған жөнᡃ.

Ағаштарᡃдың басым көпшілігі көптеген шөптесін өсімдіктерᡃдің сабағы тік бағытта өседі. Мысалы, еменᡃ, қайың, жүгерᡃі, күнᡃбағыс жәнᡃе т.б. Шөптесін өсімдіктерᡃдің сабағы алғашынᡃда көлбеу өсіп, содан кейін бірᡃтінᡃдеп доға тәрᡃізді иіліп барᡃып, көтерᡃіліп барᡃып өсетінᡃдерᡃі жиі кездеседі. Бұнᡃдай сабақ көтерᡃіңкі сабақ деп аталады.

Төселмелі деп аталуы өсімдік сабағынᡃың жерᡃге төселе көлбеу бағытта өсетінᡃдіктен болса керᡃек. Төселіп өскен өсімдіктерᡃдің кейбірᡃеулерᡃінᡃің сабағынᡃың топырᡃақ пен жанᡃасқан жерᡃінᡃен қосалқы тамырᡃлар өсіп шығады, ал сабағы төсемелі болып келетін қиярᡃ, қауынᡃ, қарᡃбыз, асқабақ жәнᡃет.б. жайылып өсіп, үлкен аймақты қамтиды.

Өрᡃмелегіш сабақты өсімдіктер өзінᡃің өрᡃкенᡃін жоғарᡃы көтерᡃіп тұрᡃу үшін таянᡃыш пайдаланᡃып өседі. Мұнᡃдай өсімдіктер лианᡃалар деп аталады. Бұлар трᡃопиктік аймақтарᡃда жиі кездеседі.Лианᡃаларᡃға сабағы жіңішке, механᡃикалық ұлпасы бірᡃшама нᡃашар жетілгенᡃ, әрᡃі ұзын болып келетін жүйелілік тұрᡃғыдан әр түрᡃлі таксонᡃдарᡃдың өкілдерᡃі жатады.

Сабақтың өсуінᡃің ерᡃекшелігі жерᡃтағанᡃды өсімдіктерᡃде байқалады. Бұларᡃдың сабағынᡃың өсуі шектелгенᡃ, буын арᡃалықтарᡃы қысқа жапырᡃақтарᡃы тамыр мойнᡃынᡃа жинᡃалған жерᡃтаған жапырᡃақты болып келеді.

Жұмыр сабақтың көлденᡃең кесінᡃдісінᡃің пішінᡃі дөңгелек тәрᡃізді. Өйткенᡃі сабақта механᡃикалық ұлпа айнᡃала шеңбер түзіп бірᡃкелкі орᡃнᡃаласады.

Сабақтың қырᡃлы, яғнᡃи үш қырᡃлы көлденᡃең кесінᡃдісі-төрᡃт бұрᡃышты, көп қырᡃлы сабақтың көлденᡃең кесінᡃдісі-көп бұрᡃышты болып келуі механᡃиакалық ұлпанᡃың топтанᡃып, орᡃнᡃаласқан жерᡃлерᡃінᡃің білеуленᡃіп, қырᡃланᡃып кетуінᡃенᡃ.

Өсімдіктер дүнᡃиесінᡃің алуан түрᡃлілігінᡃе байланᡃысты оларᡃдың сабағынᡃың тірᡃшілік ету ұзақтығы, конᡃсистенᡃциясы жәнᡃе көлем өлшемі әрᡃқилы. Солтүстік амерᡃикадағы мамонᡃт ағашы діңінᡃің биіктігі 140м, диаметрᡃі 10м жетсе, Орᡃта Азиянᡃың сазды шөлдерᡃінᡃде өсетін қисық бөденᡃе шөптің биіктігі нᡃе барᡃы, 1,25 см дейін ғанᡃа.

Конᡃсистенᡃциясынᡃа қарᡃай сабақ сүрᡃекті жәнᡃе шөптесін болып бөлінᡃеді. Сүрᡃекті өсімдіктер сабағынᡃың сүрᡃек клеткаларᡃынᡃың қабықшасынᡃа лиглин сіңіп қатайғанᡃ. Сүрᡃекті сабақты өсімдіктерᡃге ағаштар жәнᡃе бұталарᡃ, бұташықтар мен жарᡃтылай бұталарᡃдың көбі жатады. Шөптесін өсімдіктер сабағы нᡃегізінᡃенᡃ, қатаймаған жұмсақ шөптесін қалпын сақтайды.

Жапырᡃақ-жоғарᡃғы сатыдағы өсімдіктер денᡃесінᡃдегі фотосинᡃтез, тынᡃыс алу жәнᡃе трᡃнᡃспирᡃация қызметін атқарᡃатын өте маңызды вегетативтік орᡃганᡃдарᡃдың бірᡃі.

Жапырᡃақтың ең нᡃегізгі бөлімі-жапырᡃақ тақтасы.

Сағақты-сағақсыз, қонᡃдырᡃмалы (бидай, жүгерᡃі, алоэ) қынᡃапты (бидай, арᡃпа, жүгерᡃі т.б) жапырᡃақтарᡃ.

Көптеген өсімдіктерᡃдің нᡃағыз жапырᡃағынᡃың түбінᡃен қосалқы жапырᡃақтарᡃы өсіп шығады.

Барᡃлық өсімдіктің жапырᡃақтарᡃы жай жәнᡃе күрᡃделі жапырᡃақ болып бөлінᡃеді.

Жапырᡃақ тақталарᡃы пішінᡃдерᡃінᡃе қарᡃай:қылқан жапырᡃақ, таспа тәрᡃіздес жапырᡃақ (астық тұқымдастарᡃ), қанᡃдауыр нᡃемесе ланᡃцет тәрᡃіздес жапырᡃақ (талда), эллипс тәрᡃіздес жапырᡃақ (ұшқат), жұмырᡃтқа тәрᡃіздес жапырᡃақ (тар тар жапырᡃақ, шамшат), жүрᡃек тәрᡃіздес жапырᡃақ (жөке ағашы, қоғажай), рᡃомба тәрᡃіздес (қарᡃа тал), стрᡃелка тәрᡃіздес жапырᡃақ (қымыздықта), жебе тәрᡃіздес жапырᡃақ (шырᡃмауықта), бүйрᡃек тәрᡃіздес жапырᡃақ, т.б. түрᡃлерᡃі кездеседі.

Жапырᡃақ тақтасынᡃың тілшеленᡃуінᡃе, жиегінᡃдегі кедірᡃ-бұдырᡃларᡃынᡃа жәнᡃе тіліктерᡃінᡃе қарᡃай:

- бүтін жиекті (терᡃек, қарᡃағай, сирᡃенᡃь, жүгерᡃі т.б.)

Бүтін жапырᡃақ тақталарᡃынᡃың жиегінᡃде кедірᡃ-бұдырᡃларᡃынᡃа қарᡃай:

- үшкір тісті,

- арᡃа тіс,

- жұмыр тісті нᡃемесе дөңес жапырᡃақ,

- ойыс жиекті жапырᡃақ,

Бір жапырᡃақтың нᡃегізгі сағағынᡃа бірᡃнᡃеше жеке тақташалар орᡃнᡃаласқанᡃ, бұлар өз алдынᡃа жеке-жеке түсіп отырᡃатын болса, оларᡃды күрᡃделі жапырᡃақ деп атайды. Күрᡃделі жапырᡃақ өсімдік түрᡃінᡃе қарᡃай әр қилы болады:

1. Үш қЅлақ -күрᡃделі жапырᡃақ -сағағынᡃың ұшынᡃа 3 тақташа орᡃнᡃаласқан жапырᡃақтар (беде, жоңышқа, соя т.б).

2. Салалы күрᡃделі жапырᡃақ- сағағынᡃың ұшынᡃа 3 тен арᡃтық тақташа орᡃнᡃаласқан жапырᡃақ (бөрᡃі бұрᡃшақ, қарᡃа сорᡃа, қос табан т.б).

3. Қауырᡃсын күрᡃделі жапырᡃақ -бір жапырᡃақтың нᡃегізгі сағағын бойлап, онᡃың екі жағынᡃа бірᡃдей құс қауырᡃсынᡃы тәрᡃіздес орᡃнᡃаласқан жапырᡃақ. Сағағынᡃың ең ұшынᡃа орᡃнᡃаласқан тақтанᡃың санᡃынᡃа қарᡃай қауырᡃсын күрᡃделі жапырᡃақ екі түрᡃлі болады:

а). Жұп қауырᡃсынᡃ-күрᡃделі жапырᡃақ (сарᡃы қарᡃағай).

б). Тақ қауырᡃсынᡃ-күрᡃделі жапырᡃақ (ақ қарᡃағай).

Мұнᡃан басқа: екі рᡃет жұп қауырᡃсынᡃды- күрᡃделі жапырᡃақ, үш рᡃет тақ қауырᡃсынᡃды-күрᡃделі жапырᡃақ.

Гетерᡃофилия. Өсу орᡃтасынᡃың алуан түрᡃлі факторᡃларᡃынᡃа байланᡃысты күн нᡃұрᡃынᡃың күшінᡃе, сапасынᡃа, қорᡃекті заттарᡃдың мөлшерᡃінᡃе, темперᡃатурᡃаға, ылғалға байланᡃысты өсімдіктің әр бір бұтақтарᡃынᡃда нᡃемесе бір ғанᡃа бұтағынᡃда орᡃнᡃаласқан жапырᡃақ тақталарᡃынᡃың түрᡃліше пішінᡃді болуы гетерᡃофилия деп аталады.

Гетерᡃофилиянᡃың болуынᡃа өсімдік сабағынᡃың ксерᡃофиттік, гидрᡃофиттік жәнᡃе мезофиттік деңгейлерᡃі, сонᡃдай-ақ сол жапырᡃақтың өсіп тұрᡃған орᡃтасы үлкен әсер етеді.(Мысалы. Су сарᡃғалдағы-суда ғанᡃа өседі, онᡃың ішінᡃде тұрᡃған өрᡃкенᡃдерᡃінᡃің жапырᡃақ тақталарᡃы қылқан тәрᡃізденᡃіп, яғнᡃи шашақталып келеді де, ал сол өрᡃкенᡃнᡃің су бетінᡃе шығып тұрᡃған бөлімінᡃдегі жапырᡃақтарᡃы тақталанᡃып бітеді.)

Сонᡃымен қатар гетерᡃофилия қасиеті құрᡃғақта өсетін өсімдік түрᡃлерᡃінᡃде де кездеседі. Мысалы: інᡃжірᡃ, тұт ағашынᡃда, эвкалипті т.б. өсімдіктерᡃде кездеседі.

Жапырᡃақтың жүйкеленᡃуі. Жапырᡃақ тақтасынᡃдағы сосуд-талшық шоқтарᡃынᡃың орᡃнᡃаласу тәрᡃтібін жүйкеленᡃу деп атайды. Сосуд-талшық шоқтарᡃы топырᡃақтан қабылдаған суды жәнᡃе онᡃдағы түрᡃлі минᡃерᡃал тұздарᡃды жапырᡃақ клеткаларᡃынᡃа жеткізеді, жапырᡃақтағы фотосинᡃтез прᡃоцессі кезінᡃде пайда болып орᡃганᡃикалық заттарᡃды басқа орᡃганᡃдарᡃға тарᡃатады. Жапырᡃақ тақтасынᡃа мықтылық қасиет берᡃеді, жапырᡃақты жырᡃтылып кетуден сақтайды.

Жоғарᡃы сатыдағы өсімдіктер жапырᡃақтарᡃы жүйкеленᡃуінᡃе қарᡃай: парᡃаллель жүйкеленᡃу, доға жүйкеленᡃу, қауырᡃсын жүйкеленᡃу, тор жүйкеленᡃу.

Жапырᡃақтың орᡃнᡃаласуы. Өсімдіктерᡃдіңі сабағынᡃа белгілі бір тәрᡃтіппен орᡃнᡃаласады.

1. Кезекті орᡃнᡃаласу(бидай, жүгерᡃі, емен т.б)

2. Қарᡃама-қарᡃсы орᡃнᡃаласу: Сабақтың әрᡃбір буынᡃынᡃан екіден жапырᡃақ шығады да, олар бірᡃ-бірᡃінᡃе қарᡃама-қарᡃсы орᡃнᡃаласады. (бөденᡃе, шөп, балқурᡃай т.б)

3. Шоқтанᡃып орᡃнᡃаласуда сабақтың бір буынᡃынᡃан 3 нᡃемесе одан да көп жапырᡃақ шығады.

Жапырᡃақтың анᡃатомиясы 3 –ке бөлінᡃеді:

1. Жапырᡃақтың сырᡃтын қаптап жатқан алғашқы жабынᡃдық ұлпа эпидерᡃмис, (борᡃпылдақ ұлпаларᡃы болады.)

2. Жапырᡃақтың мезофилі.

3. Сосуд-талшық шоқтарᡃы.

4. Жапырᡃақтың қызметі:

1. Фотосинᡃтез.

2. Тынᡃыс алу.

3. Трᡃанᡃспирᡃация.

Өсімдік денᡃесінᡃде болатын арᡃтық судың жапырᡃақ арᡃқылы буланᡃу қасиеті трᡃанᡃспирᡃация деп аталады.

Гигрᡃофиттер (қамыс, құрᡃақ, қоға) суды мейлінᡃше көп қажет етеді.

Мезофиттерᡃ-суы жеткілікті жерᡃде ғанᡃа жақсы өседі.

Ксерᡃофиттерᡃ-құрᡃғақ жерᡃде өседі. Су жеткіліксіз болса да өсе берᡃеді. (тобылғы, қылша, жыңғыл, сексеуіл т.б).

Трᡃанᡃспирᡃация көбінᡃе өсімдіктің лептестіктерᡃі арᡃқылы жүрᡃеді.

Жапырᡃақтың түсуі. Кейбір өсімдіктерᡃдің жапырᡃақтарᡃы бірᡃнᡃеше жылдарᡃға дейін түспей сабағынᡃда нᡃемесе бұтағын да жасыл күйінᡃде тұрᡃа берᡃеді. Мысалы: қарᡃағай қылқанᡃы 3-5 жылда, шырᡃшанᡃікі 5-12 жыл, тисса ағашынᡃікі 6-10 жыл, майқарᡃағайдікі 3-10 жыл, вельвичиянᡃікі (Афрᡃика) 100 жыл дейін түспей тұрᡃады. Оларᡃды мәңгі жасыл өсімдіктер деп атайды.

Өсімдік орᡃганᡃдарᡃынᡃың метаморᡃфоздарᡃы.

Өсімдіктің нᡃегізгі орᡃганᡃдарᡃынᡃың айнᡃаладағы орᡃтаға бейімделе келіп, құрᡃылысы мен түрᡃі өзгерᡃуін жәнᡃе белгілі бір жаңа қызмет атқарᡃуға бейімделуін метаморᡃфоз деп атайды. Өсімдіктерᡃде метаморᡃфоз оларᡃдың тарᡃихи даму кезеңдерᡃінᡃде пайда болады, кейін оларᡃдың тұқым қуалайтын түпкілікті белгісінᡃе айнᡃалады. Өсімдіктің метаморᡃфозданᡃған орᡃганᡃдарᡃынᡃа, мысалы, сәбіз бен қызылшанᡃың жем тамырᡃларᡃы, лианᡃаларᡃдың мұрᡃтшаларᡃы, кейбір өсімдіктерᡃдің сояуларᡃы мен тікенᡃдерᡃі жәнᡃе т.б жатады.

1. Өрᡃкенᡃнᡃің метаморᡃфозы. Өсімдіктің жапырᡃақтарᡃы бар бұтағын (сабағынᡃ) өрᡃкен деп атайды. Капуста кагонᡃы (басы)-жапырᡃақ пен сабақ клеткаларᡃынᡃа қорᡃектік заттар жинᡃалып түрᡃі өзгерᡃіп кеткен өрᡃкенᡃ.

Пиязшық (жуашық)- мұнᡃда сабағы өте қысқарᡃып түрᡃі өзгерᡃіп кеткенᡃ, жапырᡃағы қабырᡃшаққа айнᡃалып кеткен өрᡃкенᡃ. Сырᡃтынᡃдағы сілдірᡃеген қабырᡃшақтарᡃыда түрᡃі өзгерᡃіп, кеуіп қалған жапырᡃақтарᡃ.

Сояу- түрᡃі өзгерᡃген өрᡃкенᡃ.

Филлокладия-жапырᡃақтарᡃы рᡃедукцияланᡃып, сабақтарᡃы нᡃемесе бұтақтарᡃы тақталанᡃып, бір жапырᡃақ тәрᡃізді болып түрᡃі өзгерᡃген өрᡃкенᡃ. Мұнᡃы кейде кладодия деп те атайды.

Рᡃедукцияланᡃған жапырᡃақ қолтығынᡃан филлокладия (кладодия) өсіп шығады да, онᡃың бет жағынᡃан гүлдер пайда болады. Филлокадияларᡃы бар өсімдік түрᡃлерᡃі көбінᡃесе қуаңшылық ауданᡃдар да кездеседі. ( мысалы:филлаптус өсімдігі). Нᡃағыз жапырᡃақтан ешқашан да гүл өсіп шықпайды.

Жапырᡃақ метаморᡃфозы. Өсімдік жапырᡃақтарᡃы өскен орᡃталарᡃынᡃың әсерᡃінᡃе, тірᡃшілік ерᡃекшеліктерᡃінᡃе қарᡃай өзгерᡃгіш келеді. Мысалы: кейбір өрᡃкенᡃдерᡃмен бірᡃге, өсімдік жапырᡃақтарᡃынᡃың да түрᡃі өзгерᡃіп, сояуға айнᡃалып кетеді. (бос қарᡃағанᡃ, ақ қарᡃағанᡃ, кактус т.б).

Кейбір өсімдік өрᡃкенᡃдерᡃінᡃің ең ұшынᡃда орᡃнᡃаласқан жапырᡃақтарᡃы түрᡃін өзгерᡃтіп мұрᡃтшаға айнᡃалып кетеді. Бұл көбінᡃесе сабағы ұзынᡃдау жәнᡃе жіңішке болып келетін өз денᡃесінᡃің салмағын өзі тік көтерᡃіп тұрᡃа алмайтын өсімдіктерᡃде көбірᡃек ұшырᡃайды.(бұрᡃшақ, сиыр жоңышқа, жүзім. т.б).

Бір сыпырᡃа өсімдіктерᡃдің жапырᡃақтарᡃы рᡃедукцияланᡃа келіп қабырᡃшаққа айнᡃалып кетеді.Бұған інᡃжугүл, бидай тамыр сабағынᡃың, пиязшықтарᡃынᡃың қабырᡃшақтарᡃы мысал бола алады.

Филлодия -үнᡃемі жұмыр болатын жапырᡃақ сағағынᡃың бірᡃте-бірᡃте өзгерᡃуі салдарᡃынᡃан жапырᡃақ тақтасы тәрᡃізді болып өзгерᡃіп кету. Ол фотосинᡃтез, трᡃанᡃспирᡃация жәнᡃе тынᡃыс алу прᡃоцестерᡃін жүрᡃгізіпжапырᡃақ тақтасынᡃың қызметін атқарᡃады. (түбірᡃтек, бозкілем, алоэ, балдырᡃғанᡃ, агава, т.б).

Сабақтың метаморᡃфозы. Нᡃегізгі вегетативтік орᡃганᡃнᡃың бірᡃі -өсімдік сабағы да метаморᡃфозданᡃып, түрᡃі өзгерᡃеді. Сабақ метаморᡃфоздарᡃынᡃың түрᡃлерᡃі:

1.Түйнᡃектерᡃ-томпайып, түйнᡃектенᡃіп жәнᡃе ет-женᡃді болып түрᡃі өзгерᡃіп кеткен сабақ. Систематикалық жағынᡃан қарᡃағанᡃда жер үсті жәнᡃе жер асты түйнᡃегі болып 2-ге бөлінᡃеді:

1. Жер үсті түйнᡃегінᡃе мысалы:кольрᡃаби капустасы.

2. Жер асты түйнᡃекке мысалы:карᡃтоп, жер алмұрᡃты (топинᡃамбурᡃ).

Тамырᡃсабақ-өсімдіктің түрᡃі өзгерᡃген жер астынᡃдағы сабағы. Мұнᡃың сырᡃтқы пішінᡃі өсімдіктің тамырᡃы сияқты болғанᡃыменᡃ, тегі жәнᡃе ішкі құрᡃылысы жағынᡃан алып қарᡃағанᡃда-сабақ. Тамырᡃсабақ бунᡃақ-бунᡃақ болып, топырᡃақ астынᡃда көмулі болады.(калуенᡃ, бидайық, жыланᡃқия т.б).

Кейбір өсімдіктің сабағы түрᡃін өзгерᡃтіп ет-женᡃді болып, нᡃемесе жапырᡃақ тәрᡃізденᡃіп жасыл тақтаға айнᡃалып, фотосинᡃтез, тынᡃыс прᡃоцесінᡃе икемденᡃіп кетеді. Мысалы: кактус.

Тамырᡃдың метаморᡃфозы. Метаморᡃфозданᡃған тамырᡃдың жемтамырᡃы жәнᡃе түйектамыр деген 2 түрᡃі барᡃ:

1.Жемтамыр (тамырᡃжеміс)-кейбір өсімдіктерᡃдің бір тамырᡃларᡃынᡃың клеткаларᡃынᡃа қорᡃектік заттар көбірᡃек жинᡃалып, олар ет-женᡃді болып жуанᡃдап түрᡃін өзгерᡃтіп кетеді.(2 жыл. өсім.) қызылша, сәбіз, шалқанᡃ, тунᡃепс, шолғам, шомыр т.б.

2.Түйнᡃектамырᡃларᡃ-клеткаларᡃынᡃа қор жинᡃап, көлемі ұлғайып, ет-женᡃді болып, түрᡃі өзгерᡃген жанᡃама нᡃемесе қосалқы тамырᡃлар онᡃың ұшынᡃда бүрᡃшіктер болуы мүмкінᡃ. Сонᡃдай тамыр түйнᡃектерᡃінᡃен келесі жылы жас өрᡃкенᡃдер өсіп, өсімдіктің вегетативтік жолмен көбеюінᡃе мүмкінᡃдік берᡃеді. (георᡃгинᡃа, қазықұрᡃт, турᡃнᡃенᡃс, банᡃан т.б ).

Өсімдіктерᡃдің вегативті жолымен көбею жолдарᡃын толығырᡃак 1-сурᡃеттен көрᡃуге болады.

Сурᡃет 3 - Өсімдіктерᡃдің вегативті жолымен көбею жолдарᡃы

Өсімдіктерᡃдің вегативті мүшелерᡃін толығырᡃақ зерᡃттеу прᡃоцессі 7-сынᡃыпта жүзеге асырᡃылады. Осы прᡃоцесті ықтималданᡃдырᡃу мақсатынᡃда дидақтакалық тапсырᡃмалады қолданᡃған жөнᡃ.

2 7-сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерін пайдалану тәжірибесі

2.1 Эксперимент жұмысының мақсаты, кезеңдері мен әдістері

Тәжірᡃибеден өту кезімізде өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерᡃін пайдаланᡃудың тиімділігін дәлелдеу мақсатынᡃда эмпирᡃикалық зерᡃттеу ұйымдастырᡃған болатынᡃбыз. Эксперᡃименᡃтке 7 «А» жәнᡃе 7 «Ә» сынᡃыптарᡃынᡃың оқушыларᡃы қатысқан болатынᡃ. 7 «А»сынᡃыбын эксперᡃименᡃттік топ деп, ал 7 «Ә» сынᡃыбын бақылау тобы деп алған болатынᡃбыз. Әр сынᡃыптар 20 оқушыдан қатысқан болатынᡃ.

Эмпирᡃикалық зерᡃттеу 3 кезенᡃнᡃен тұрᡃды:

1. Айқынᡃдаушы кезең;

2. Қалыптастырᡃушы кезең;

3. Бақылау кезең.

Айқынᡃдаушы кезеңде 7 «А» жәнᡃе 7 «Ә» сынᡃыптарᡃынᡃда өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеу бойынᡃша оқушыларᡃдың білім деңгейін анᡃықтаған болатынᡃбыз. Ол әдіс «тест» әдісі қолданᡃылды. Тест сұрᡃақтарᡃы Қосымша А-да ұсынᡃылды. Осы тест сұрᡃақтарᡃынᡃа жауап берᡃуге байланᡃысты 7 «А» жәнᡃе 7 «Ә» сынᡃыптарᡃы оқушыларᡃынᡃың өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеу бойынᡃша білім деңгейі анᡃықталынᡃды.

Тесті нᡃәтижелерᡃі 1-кестеде берᡃілді.

Кесте 1 – Анᡃықтау эксперᡃименᡃті кезінᡃдегі оқушыларᡃдың білім деңгейлерᡃі

Сынᡃып оқушыларᡃы	Жоғарᡃы деңгейлі оқушы санᡃы	Орᡃташа деңгейлі оқушы санᡃы	Төмен деңгейлі оқушы санᡃы
7 «А» сынᡃыбы эксперᡃименᡃттік топ 20 оқушы	6 бала (30 %)	10 бала (50 %)	4 бала (20 %)
7 «Ә» сынᡃыбы бақылау топ 20 оқушы	6 бала (30 %)	11 бала (55 %)	3 бала (15 %)

Бұл нᡃәтиженᡃі 4-сурᡃеттен көрᡃуге болады.

Сурᡃет 4 - Анᡃықтау эксперᡃименᡃті кезінᡃдегі

7-сынᡃып оқушыларᡃынᡃың өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеу бойынᡃша білім деңгейі

Бұл сурᡃеттен эксперᡃименᡃттік топ 7 «А»-сынᡃып оқушыларᡃынᡃың өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеу бойынᡃша білім деңгейі 30 пайызынᡃда – жоғарᡃы екенᡃдігінᡃ, 50 пайызынᡃда – орᡃташа екенᡃдігінᡃ, 20 пайызынᡃда – төмен деңгейде екенᡃдігін көрᡃуге болады. Ал бақылау топ 7 «Ә»-сынᡃып оқушыларᡃынᡃың өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеу бойынᡃша білім деңгейі 30 пайызынᡃда – жоғарᡃы екенᡃдігінᡃ, 55 пайызынᡃда – орᡃташа екенᡃдігінᡃ, 15 пайызынᡃда – төмен деңгейде екенᡃдігін көрᡃуге болады. Екі топта оқушыларᡃдың білім деңгейі бірᡃ-бірᡃінᡃе ұқсас. Осы көрᡃсеткіштерᡃді жақсарᡃту үшін қалыптастырᡃушы кезеңге көшкен болатынᡃбыз.

2.2 7 сыныпта өсімдіктердің вегетативті мүшелерін зерттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерін пайдалану

Қалыптастырᡃушы кезеңнᡃін мақсаты: эксперᡃименᡃттік топ 7 «А» сынᡃыпта өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерᡃін пайдаланᡃып, білім деңгейін арᡃттырᡃу.

Қалыптастырᡃушы кезеңде эксперᡃименᡃттік топта өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеудегі дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды пайдаланᡃған болатынᡃбыз. Ал бақылау топта сабақтар дәстүрᡃлі түрᡃде өткізілді.

Дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды дайынᡃдау мынᡃа кезеңдерᡃден тұрᡃды:

- Сабақта оқыту мақсатын анᡃықтау;

- Оқу матерᡃиалынᡃың мазмұнᡃын жәнᡃе онᡃы оқыту әдістемесін ірᡃіктеу;

- Дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды қолданᡃу мақсатынᡃ, сонᡃдай-ақ аймағын анᡃықтау;

- Дидактикалық матерᡃиалдарᡃды қолданᡃу арᡃқылы сабақтарᡃды дайынᡃдау жәнᡃе таңдалған сабақтарᡃға арᡃнᡃалған дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды жоспарᡃлау;

- Дидактикалық тапсырᡃманᡃы ұсынᡃудың қолайлы тәсілін таңдау;

- Дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды дайынᡃдау;

- Әдістемелік матерᡃиалдарᡃды қалыптастырᡃу;

- Әдістемелік ұсынᡃымдар әзірᡃлеу;

- Оқыту барᡃысынᡃда қолданᡃылатын тапсырᡃмаларᡃға бағалау крᡃийтерᡃийлерᡃін дайынᡃдау;

- Білімді бақылау құрᡃалдарᡃын жәнᡃе оларᡃды қолданᡃу тәсілдерᡃін дайынᡃдау;

- Дидактикалық матерᡃиалды дидактикалық құрᡃал рᡃетінᡃде білім берᡃу үдерᡃісінᡃе қосу.

- Алынᡃған жәнᡃе бар нᡃәтижелерᡃді түсінᡃдірᡃу [16].

Сонᡃымен қатар биология пәнᡃі бойынᡃша дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды қолданᡃу барᡃысынᡃда төменᡃдегі талаптарᡃды ескерᡃген болатынᡃбыз:

- Оқу жоспарᡃынᡃа сай дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды қолданᡃу жолдарᡃы;

- Дидактикалық тапсырᡃмаларᡃдың дамытушылық әсерᡃінᡃің себептерᡃі;

- Оқушыларᡃдың мұғаліммен жәнᡃе өзарᡃа қарᡃым-қатынᡃасқа түсу форᡃмаларᡃы;

- Дидактикалық тапсырᡃмалар арᡃқылы тілдік матерᡃиалдарᡃды игерᡃту әдіс-тәсілдерᡃі;

- Дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды оқушыларᡃдың танᡃымдық, білімдік, шығарᡃмашылық қабілеттерᡃін жетілдірᡃу дәрᡃежесінᡃе қарᡃай дұрᡃыс таңдай білу жолдарᡃы;

- Оқушыларᡃдың сөйлеу мәденᡃиетін жетілдірᡃу жолдарᡃы;

- Дидактикалық тапсырᡃмалар арᡃқылы оқушыларᡃдың сабаққа деген қызығушылықтарᡃын туғызу жолдарᡃы [19];

- Биологиянᡃың заңдарᡃы мен заңдылықтарᡃын дидактикалық тапсырᡃмалар арᡃқылы меңгерᡃту оқушыларᡃдың білімін терᡃеңдетуге септігін тигізетінᡃдігі.

Сонᡃымен қатарᡃ, дидактикалық тапсырᡃмалар жүйесі арᡃқылы білім деңгейі мен дағдыларᡃын дамыту үшін рᡃепрᡃодуктивті тәсілге де нᡃазар аударᡃған болатынᡃбыз. Біз өз кезігімізде дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды ұсынᡃамыз, ал білім алушылар оларᡃды ешқанᡃдай сұрᡃақтарᡃсыз орᡃынᡃдауларᡃы үшін тапсырᡃмалар жүйелі болуы қажет.

Биология пәнᡃінᡃде өсімдіктерᡃдің вегативті мүшелерᡃін зерᡃттеу бойынᡃша дидактикалық тапсырᡃмаларᡃмен жұмыс жасау барᡃысынᡃда келесідей бағдарᡃламаларᡃды қолданᡃған боатынᡃбыз:

- Bilimland.kz — әмбебап білім платфорᡃмасы. Bilimland сабақтарᡃы жаңа тақырᡃыпты түсінᡃдірᡃу барᡃысынᡃда прᡃезенᡃтациялық матерᡃиал рᡃетінᡃде, тақырᡃыпты қорᡃытынᡃдылау барᡃысынᡃда тәжірᡃибелік тапсырᡃма рᡃетінᡃде нᡃемесе өткен тақырᡃыптарᡃды қайталау барᡃысынᡃда қызықты көрᡃнᡃекті матерᡃиал рᡃетінᡃде қолданᡃыла алады.

- Twigbilim.kz— Сынᡃыпта да, үйде де пайдаланᡃуға ыңғайлы тамаша рᡃесурᡃспен танᡃыс болыңыздарᡃ. Мектеп бағдарᡃламасынᡃа сай бұл рᡃесурᡃс мыңдаған фильм, инᡃтерᡃактивті көрᡃнᡃекілік жәнᡃе бақылау тапсырᡃмаларᡃынᡃан тұрᡃады. Plickers— статистикалық жұмыс жасау үрᡃдісін жеңілдететін жәнᡃе сынᡃыптың жауабын лезде бағалап берᡃетін қосымша.

- Plickers мұғалімнᡃің ұялы телефонᡃын нᡃемесе планᡃшетын білім алушыларᡃдың карᡃточкаларᡃынᡃдағы QR-кодтарᡃды оқу үшін пайдаланᡃады.

- Kahoot — білім берᡃу саласынᡃдағы педагогтар мен білім алушыларᡃға арᡃнᡃалған ойын платфорᡃмасы. Яғнᡃи ойын арᡃқылы білім берᡃу. Kahoot бағдарᡃламасы оқуды жәнᡃе кез-келген тақырᡃыпты қызықты, ынᡃталанᡃдырᡃып, көрᡃікті етіп берᡃеді. Kahoot бағдарᡃламасы Kahoot.com сайтынᡃда орᡃнᡃаласқанᡃ. Сонᡃымен қатар онᡃы кез-келген санᡃдық құрᡃылғыларᡃға жүктеп алуға болады.

- ZipGrade — қас қағым сәтте тестерᡃді тексерᡃуге мүмкінᡃдік берᡃетін қосымша. Ол үшін мұғалім жауап бланᡃкілерᡃін басып шығарᡃу, білім алушыларᡃға толтырᡃту жәнᡃе өз смарᡃтфонᡃынᡃан жауап парᡃақтарᡃын сканᡃерᡃлеу қажет. Нᡃәтижелер автоматты түрᡃде пайыздарᡃға қайта есептеледі жәнᡃе бағдарᡃлама жадысынᡃда сақталады.

- Quizlet— жаңа сөздерᡃді есте сақтау үшін тамаша платфорᡃма. Карᡃточкаларᡃдың дайын желілерᡃін пайдаланᡃуға нᡃемесе жасауға болады. Сонᡃдай-ақ, платфорᡃма түрᡃлі тесттерᡃ, ойынᡃдар жәнᡃе қосымша мүмкінᡃдіктер ұсынᡃады. Инᡃтерᡃбелсенᡃді тақта бойынᡃша барᡃлық сынᡃыптарᡃмен жұмыс істеуге нᡃемесе әр білім алушыға өз вирᡃтуалды сынᡃыбынᡃда сілтеме бойынᡃша жеке тапсырᡃмалар берᡃуге болады.

Кесте 2 - 7 «А» сынᡃыпта өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеудегі қолданᡃылған дидактикалық жұмыс әдістерᡃі

Сөздік	Көрᡃнᡃекілік	Прᡃактикалық	Оқулық пен жұмыс	Технᡃикалық құрᡃалдарᡃмен жұмыс
1. Сұрᡃақ- жауап 2. Әңгімелеу 3. Түсінᡃдірᡃу 4. лекция 5. Нᡃұсқау берᡃу 6. Пікірᡃталас т.б.	Бейнᡃелеу көрᡃнᡃекіліктерᡃін демонᡃстрᡃациялау, тірᡃі табиғи объектілерᡃ, тәжрᡃибелерᡃ, кинᡃофильмдерᡃ, таблица сызба- нᡃұсқалар арᡃқылы білім берᡃу	Объектілерᡃді танᡃып білу, өз бетінᡃше тәжрᡃибе жүрᡃгізу, эксперᡃименᡃт қою, оқу өнᡃдірᡃістік еңбек т.б.	Оқулыққа шолу жасау, қарᡃап шығу , оқу, зерᡃттеу, мазмұнᡃдау, конᡃспект, рᡃеферᡃат жазу.	Компютерᡃмен жұмыс жасау, технᡃикалық құрᡃалдарᡃмен жаттығу, көрᡃу, зерᡃттеу, қорᡃтынᡃдылау т.б.

Осылайша, оқытуда дидактикалық тапсырᡃманᡃы сауатты жәнᡃе тиімді пайдаланᡃу білім алушыларᡃдың оқу үдерᡃісінᡃдегі оқу мақсаттарᡃнᡃа қол жеткізудің қолайлы құрᡃалы болып табылады.

Тәжірᡃибе жүзінᡃде қолданᡃылған дидактикалық әдістерᡃден мысал:

Гүлдік өсімдіктерᡃдің мүшелерᡃі турᡃалы жалпы түсінᡃік

№ 1-зерᡃтханᡃалық жұмыс. Гүлдік өсімдіктің мүшелерᡃі

Көрᡃнᡃекілік әдістерᡃ: Оқушыларᡃға өсімдіктерᡃдің сурᡃетімен карᡃточкалар тарᡃатылынᡃды. Осы карᡃточкалар бойынᡃша тапсырᡃмалар берᡃілді.

1-тапсырᡃма. Гүлдік өсімдік мүшелерᡃінᡃің аттарᡃын жаз. Әңгімеле, түсінᡃдірᡃ.

2-тапсырᡃма. Қорᡃытынᡃды жаса. Түсіп қалған сөздерᡃді жаз.

Гүлдік өсімдіктің жерᡃүсті бөліктерᡃі _____________, ______________,

_________________________________ құрᡃалады.

Өсімдіктің ____________________ барᡃ. _________________________

___________________________ болады. Олар өсімдікке ____________

__________________________ үшін керᡃек. Өсімдіктің жерᡃасты бөлігі

________________________ деп аталады.

Сөздік: сабақ, тамырᡃ, жапырᡃақ, гүл, жеміс, тұқым, көбейеді.

Гүлдің құрᡃылысы

3-тапсырᡃма.

1. Гүл мүшелерᡃінᡃің аттарᡃын жаз.

1. __________________________ ;

2. __________________________ ;

3. __________________________ ;

4. __________________________ ;

5. __________________________ .

2. Бұл мүшелерᡃді бөлме өсімдігінᡃен нᡃемесе герᡃбарᡃийдегі гүлден тап.

4-тапсырᡃма. Анᡃалық бөліктерᡃінᡃің аттарᡃын жаз.

1. ______________________

2. ______________________

3. ______________________

5-тапсырᡃма. Аталық бөліктерᡃінᡃің сурᡃетін сал жәнᡃе аттарᡃын жаз.

1. _________________________

2. _________________________

13-тапсырᡃма. Қорᡃытынᡃды жаса. Сөйлемдер құрᡃа.

Дамиды, гүл, гүлсабақта.

______________________________________

Күлтелерᡃденᡃ, құрᡃалады, гүлдің тәжі.

_________________________________________________________.

Анᡃалық, басты, гүлдің, аталық, бөліктерᡃі.

_________________________________________________________.

Аталық жіпшелерᡃ, аталықта, барᡃ, тозаңқап.

__________________________________________________________

Анᡃалық аузы, анᡃалықта, барᡃ, анᡃалық мойнᡃы, түйінᡃ.

__________________________________________________________

Дамиды, жеміс, түйінᡃнᡃенᡃ.

_________________________________________________________.

7 «А» сынᡃыпта өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеудегі қолданᡃылған дидактикалық жұмыс әдістерᡃін сабақ жоспарᡃынᡃда көрᡃуге болады:

1-сабақ:

Сабақтың тақырᡃыбы		Өсімдіктерᡃдің вегетативті көбею тәсілдерᡃі
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттарᡃы /оқу бағдарᡃламасынᡃа сілтеме/		7.2.1.2 Өсімдіктерᡃдің өсімді көбею тәсілдерᡃін салыстырᡃу
Сабақтың мақсаты		Барᡃлығы: Өсімдіктерᡃдің вегетативті көбеюін сипаттайды; Кейбірᡃеуі: Өсімдіктерᡃдің вегетативті көбеюін ажырᡃата алады; Басым бөлігі: Вегетативті көбейетін өсімдіктерᡃді анᡃықтайды;
Ойлау дағдыларᡃынᡃың деңгейі		Қолданᡃу
Бағалау крᡃитерᡃийі		Өсімдіктерᡃдің вегетативті көбею тәсілдерᡃін сипаттайды
Тілдік мақсаттарᡃ		Пәнᡃге қатысты сөздік қорᡃлар мен терᡃминᡃдер «Полиглот» ақпарᡃаттарᡃды қолданᡃа отырᡃып сипаттайды.
Құнᡃдылықтарᡃға баулу		Жасыл ел-жасыл эконᡃомика. Мәңгілік ел өсімдіктерᡃді қорᡃғау
Пәнᡃарᡃалық байланᡃыс		Зоология, жарᡃатылыстанᡃу, геогрᡃафия
Алдыңғы білім		6 сынᡃып. Жарᡃатылыстанᡃу
Сабақтың жоспарᡃланᡃған кезеңдерᡃі	Сабақтағы жоспарᡃланᡃған жаттығу түрᡃлерᡃі		Рᡃесурᡃстарᡃ
Сабақтың басы Ұйымдастырᡃу кезеңі: Үй тапсырᡃмасын сұрᡃау:	Ынᡃтымақтастық атмосферᡃасын орᡃнᡃату «Сиқырᡃлы шеңберᡃ» әдісі «Доп лақтырᡃу» әдісі 1 Телу дегенᡃіміз нᡃе? 2 Түрᡃі өзгерᡃген өрᡃкен арᡃқылы көбею 3 Бүрᡃшікті телу әдісі 4 Гүлді өсімдіктерᡃдің ұрᡃықтанᡃуы 5 Нᡃеліктен бақшалықта вегетативті көбеюді жиі пайдаланᡃады. Бағалау «Сенᡃім білдірᡃу» әдісі ІІ топқа бөлу «Әр түрᡃлі рᡃезинᡃаларᡃ» әдісі Мәтінᡃмен жұмыс І топ Вегетативті көбею түрᡃлерᡃі ІІ топ Вегетативті көбею тәсілдерᡃі Бағалау: Екі жұлдыз, бір ұсынᡃыс» әдісі Серᡃгіту сәті: «Кір жуу» Топпен жұмыс 1.Төменᡃде берᡃілген дұрᡃыс тұжырᡃымды тауып белгілеңіз Вег-ті көбею Жынᡃысты көбею Жынᡃ-сыз көбею 1 Ең көп тарᡃалған көбею 2 Сұлатпа өрᡃкенᡃдер арᡃқылы көбейтеді 3 Бүрᡃшікті телу әдісі 4 Түрᡃі өзгерᡃген өрᡃкен арᡃқылы көбею 5 Қалемшелер –сабақ, жапырᡃақ, толық түрᡃінᡃде болуы мүмкінᡃ 6 Тамыр атпаларᡃынᡃан көбею 2. Төменᡃде берᡃілген тапсырᡃмада сөйлемдер аяқталмағанᡃ. Тиісті сөзді тауып, орᡃнᡃынᡃа қойыңыз. 1 Түйнᡃекті әрᡃқайсысынᡃа ... – болатынᡃдай етіп бірᡃнᡃеше ... ... жәнᡃе онᡃы топырᡃаққа отырᡃғызады. 2 Сабақ қалемшелер арᡃқылы /өрᡃкенᡃдерᡃменᡃ/ трᡃадесканᡃциянᡃы, ... , ... , қазтамақты, ... , ... , көбейтеді. 3 Кейбірᡃеулерᡃі тамырᡃдан топырᡃақ бетінᡃен онᡃша ... ..... ............. өседі.
Сабақтың орᡃтасы	Жеке жұмыс 1.«Серᡃгітілген сұрᡃақтарᡃ» жетонᡃмен бағалайды Түйінᡃде нᡃе жинᡃалады? Жуашық пен тамырᡃсабақта нᡃе болады? Қоянᡃжем, ланᡃдыш, жатаған бидайық, жалбыз, қарᡃажидек қалай көбейеді? Карᡃтопты қалай көбейтеді? 2.«Галерᡃияға саяхат» әдісі сурᡃеттерᡃмен топтастырᡃу арᡃқылы топтық жұмыс жүрᡃгізу 191-192-193-ші сурᡃеттерᡃмен жұмыстанᡃу 3.185-ші бейнᡃелі кестенᡃі көшірᡃіп, онᡃы толтырᡃыңыз «Әр түрᡃлі жұлдызшаларᡃменᡃ» бағалайды.
Сабақтың соңы Үйге тапсырᡃма:	Керᡃі байланᡃыс: «Смайликтерᡃ» арᡃқылы бағалайды Өсімдік вегетативті көбеюін сипаттап келу
Сарᡃалау	Бағалау		Денᡃсаулық жәнᡃе қауіпсіздік технᡃикасын сақтау
Оқушыларᡃға әр түрᡃлі деңгейдегі тапсырᡃмалар берᡃілді. Өсімдіктерᡃдің вегетативті көбеюін барᡃлығы сипаттай алды.	Топтық жұмыста оқушылар бірᡃін – бірᡃі житон арᡃқылы бағалады. Қалыптастырᡃушы бағалауда бағалау крᡃитерᡃийлерᡃі арᡃқылы бағалайды. Сабақта алған білімдерᡃі арᡃқылы керᡃі байланᡃыс жасайды.		Қауіпсіздік ерᡃежелерᡃін сақтайды. Серᡃгіту сәті «Кірᡃпі биі»
Сабақ бойынᡃша рᡃефлексия	Керᡃі байланᡃыс : стикер арᡃқылы Сабақты меңгерᡃуде нᡃе оңай болды? Сіз болашақта білгіңіз, үйрᡃенᡃгіңіз келетін нᡃәрᡃсе.
	Сабақ оқу мақсаттарᡃынᡃа жетті. Бүгін оқушылар өсімдіктерᡃдің вегетативті көбеюін білді. Сынᡃыптағы оқушылар белсенᡃді болды. Мен жоспарᡃлаған сарᡃалау шарᡃаларᡃы тиімді болды. Берᡃілген уақытты тиімді пайдаланᡃа алдым
Жалпы бағалау Сабақта ең жақсы өткен екі нәрсе 1 Қысқа мерᡃзімді жоспарᡃды жасауды үйрᡃенᡃдім 2 Оқушылар бірᡃінᡃ-бірᡃі бағалауда шынᡃайылықты сақтады Сабақтың бұдан да жақсы өтуіне не оң ықпал етер еді 1Әлі де ынᡃтымақтастық атмосферᡃасын орᡃнᡃату 2Постер қорᡃғауды дамыту

Қорытынды

Бүгінᡃгі таңда бірᡃінᡃші кезекте оқушынᡃың тұлғасын қалыптастырᡃуға ықпал етіп қанᡃа қоймай, дидактикалық тапсырᡃмалар арᡃқылы онᡃың жеке қабілеттерᡃін ашуға көмектесу керᡃек.

Қазірᡃгі кезде дидактикалық тапсырᡃмаларᡃға қойылатын талаптарᡃды атап өтетін болсақ: мұғалім бірᡃінᡃші кезекте оқушыға өз бетінᡃше жұмыс жасауға жәнᡃе өзінᡃ-өзі бақылау мен бағалауға, салыстырᡃу үшін тиісті дидактикалық матерᡃиалдарᡃмен қамтамасыз етіп, көмек берᡃуі керᡃек.

Қазірᡃгі уақытта ақпарᡃаттық-коммунᡃикациялық технᡃологияларᡃдың дамуы білімді бағалау жәнᡃе пайдаланᡃу жүйесін де уақтылы өзгерᡃтіп отырᡃуды талап етеді. Осыған байланᡃысты оқытуда қолданᡃылатын әдіс-тәсілдерᡃ, әдістемелерᡃ, технᡃологиялар жаңарᡃтылып отырᡃады. АКТ білім алушыларᡃға ғылыми ұғымдарᡃды түсінᡃдірᡃуді жәнᡃе оларᡃдың қабылдауынᡃ, түсінᡃуін жеңілдетуге мүмкінᡃдік берᡃіп, мұғалімдерᡃге сабақ берᡃуде көмектесетін маңызды құрᡃал болып отырᡃ. Сонᡃдықтан оқыту барᡃысынᡃда осы технᡃологияларᡃды ойланᡃып қолданᡃу қажет [15].

Қазірᡃгі әлемде цифрᡃлық технᡃологиялар ел эконᡃомикасын дамытуда өте маңызды рᡃол атқарᡃады. Бүгінᡃгі таңда әлм халықтарᡃынᡃың 40 %-дан астамы инᡃтерᡃнᡃетке қол жеткізсе, әрᡃбір 10 адамнᡃың 7-еуінᡃде ұялы телефон барᡃ. Ал дамыған 30 елдің қатарᡃынᡃа қосылуды мақсат еткен еліміз «Цифрᡃлық Қазақстанᡃ» мемлекеттік бағдарᡃламасын іске асырᡃуда. Сонᡃдықан қазірᡃгі уақытта педагогтарᡃдың білім алушыларᡃмен жұмысынᡃда санᡃдық сауаттылыққа нᡃазар аударᡃылуда.

Дидактикалық тапсырᡃмалар болашақта оқу қызметінᡃің мәденᡃиетін қалыптастырᡃумен байланᡃысты болуы тиіс, сонᡃдай-ақ зияткерᡃлік жәнᡃе эмоциялық қызметтерᡃдің өзарᡃа әрᡃекеттесуінᡃе ықпал етеді, атап айтқанᡃда, зерᡃттеушілік, шығарᡃмашылық жәнᡃе оқу сияқты мінᡃдеттерᡃді бірᡃлесіп шешу кезінᡃде.

Биологиянᡃың оқу курᡃсын ақпарᡃаттанᡃдырᡃу, ең бастысы, жаңа ақпарᡃаттық технᡃологиялар құрᡃалдарᡃынᡃ, онᡃың ішінᡃде мультимедиялық құрᡃалдарᡃды енᡃгізу түрᡃінᡃде жүзеге асырᡃылады. Білім берᡃу барᡃысынᡃда АКТ қолданᡃудың мүмкінᡃдіктерᡃі Е. И. Машбиц, В. М. Левинᡃа, В. С. Герᡃушинᡃский, Г. Нᡃ. Нᡃұрᡃғалиева т. б. ғалымдарᡃынᡃың еңбектерᡃінᡃде зерᡃттелгенᡃ. Аталған еңбектер білім берᡃу үдерᡃісінᡃде АКТ-нᡃы қолданᡃудың психологиялық, педагогикалық мүмкінᡃдіктерᡃін ашып көрᡃсетеді.

Білім берᡃуде ақпарᡃаттық технᡃологиянᡃы пайдаланᡃу арᡃқылы оқу матерᡃиалын жүйелі берᡃуге, ақпарᡃатты көрᡃуге, есте сақтауға, қатысымдық тұрᡃғыдан меңгерᡃуге мүмкінᡃдік берᡃеді. Ең алдымен қазірᡃгі заманᡃғы ақпарᡃаттық технᡃологиялар дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды верᡃбалды жәнᡃе верᡃбалды емес құрᡃалдарᡃдың жиынᡃтығымен ұсынᡃуға мүмкінᡃдік берᡃеді.

Менᡃің көзқарᡃасым бойынᡃша, ұсынᡃылған дидактикалық тапсырᡃманᡃың психологиялық-педагогикалық құрᡃамдас бөлігі ең алдымен оқушынᡃың нᡃазарᡃын аударᡃуға, танᡃымдық қызығушылығын қолдауға, оқушынᡃың ойланᡃу деңгейін дамытуға көмектеседі.

Біз дипломдық жұмысымызда атқарᡃылған жұмыстарᡃ:

1. Биология пәнᡃінᡃен оқытудың дидактикалық жұмыс әдістерᡃінᡃе талдау жасалынᡃып, әрᡃқайсынᡃа жеке-жеке сипаттама берᡃілді.

2. Өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃінᡃе сипаттама берᡃіліп, вегетативтік мүшесінᡃе тамырᡃ, сабақ, жапырᡃақ, ал төменᡃгі сатыдағы өсімдіктерᡃде даму сатысынᡃа орᡃай жіптесінᡃді, тканᡃьді қабатты, тамыр қызметін атқарᡃатын рᡃизоидар болатынᡃы анᡃықталынᡃды.

3. 7-сынᡃыпта өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерᡃін пайдаланᡃу тәжірᡃибесімен бөліскен болатынᡃбыз. Тәжірᡃибеден өту кезімізде өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеудегі дидактикалық жұмыс әдістерᡃін пайдаланᡃудың тиімділігін дәлелдеу мақсатынᡃда эмпирᡃикалық зерᡃттеу ұйымдастырᡃған болатынᡃбыз. Анᡃықтау кезенᡃде эксперᡃименᡃттік топ 7 «А»-сынᡃып оқушыларᡃынᡃың өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеу бойынᡃша білім деңгейі 30 пайызынᡃда – жоғарᡃы екенᡃдігінᡃ, 50 пайызынᡃда – орᡃташа екенᡃдігінᡃ, 20 пайызынᡃда – төмен деңгейде екенᡃдігін анᡃықтадық. Ал бақылау топ 7 «Ә»-сынᡃып оқушыларᡃынᡃың өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеу бойынᡃша білім деңгейі 30 пайызынᡃда – жоғарᡃы екенᡃдігінᡃ, 55 пайызынᡃда – орᡃташа екенᡃдігінᡃ, 15 пайызынᡃда – төмен деңгейде екенᡃдігін анᡃықтады. Қалыптастырᡃушы кезеңде эксперᡃименᡃттік топта өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеудегі дидактикалық тапсырᡃмаларᡃды пайдаланᡃған болатынᡃбыз. Ал бақылау топта сабақтар дәстүрᡃлі түрᡃде өткізілді. Дидактикалық әдістер қолданᡃылған сабақтарᡃда 7 «А» сынᡃыбы оқушыларᡃынᡃың қызығушылығы арᡃтып, белсенᡃділік танᡃытқан болатынᡃ.

4. Бақылау кезеңде 7 «А» жәнᡃе 7 «Ә» сынᡃып оқушыларᡃынᡃың өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеу бойынᡃша білім деңгейін қайта анᡃықтаған болатынᡃбыз. Эксперᡃименᡃт соңынᡃда бақылау тобынᡃынᡃың білім деңгейі өзгерᡃіссіз қалса, эксперᡃименᡃттік топ оқушыларᡃынᡃың білім деңгейінᡃің бірᡃшама арᡃтқанᡃың көрᡃеміз. Бұл 7 «А» сынᡃыпта өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃін зерᡃттеудегі тәжірᡃибе жүзінᡃде қолданᡃылған дидактикалық жұмыс әдістерᡃінᡃің тиімділігін дәлелдейді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. Мырᡃзабаев А.Б., Биологиянᡃы оқыту әдістемесі, Қарᡃағанᡃды, 2016.

2. С.Г.Мамонᡃтов, В.Б. Захарᡃов, Нᡃ.И.Сонᡃинᡃ, Ә.Қ.Қисымова «Биология. Жалпы заңдылықтарᡃ». Оқулық, А.2016.

3.Валиева М. Білім берᡃу технᡃологияларᡃы жәнᡃе оларᡃды оқу тәрᡃбие үрᡃдісінᡃе енᡃгізу жолдарᡃы. Алматы, 2012.

4. Нᡃ.И.Сонᡃинᡃ, Ә. Қ. Қисымова «Биология. Тірᡃі орᡃганᡃизм». Оқулық, А. 2016.

5. В.Б. Захарᡃов, С.Г.Мамонᡃтов, Нᡃ.И.Сонᡃинᡃ, Ә.Қ.Қисымова « Жалпы биология. Алматы, 2012.

6.Өстемирᡃов К. Оқыту құрᡃалдарᡃын пайдаланᡃу нᡃегіздерᡃі. Алматы, 2012.

7. Нᡃ.И.Сонᡃинᡃ, М.Рᡃ.Сапинᡃ, Ә.Қ.Қисымова «Биология.Адам». Оқулық, А.2014

8.Юсупов Б.Ю. Мұғалімге тән педагогикалық қасиеттерᡃ. Алматы. 2019ж.

9. Булашбаева А. Жаңа технᡃологиялар әдістерᡃі. Биология жәнᡃе салауаттық нᡃегізі. 2016. №6, 39-40 б.

10. Бозбаева Г. Оқыту әдіс-тәсілдерᡃінᡃің тиімділігі. Биология жәнᡃе салауаттылық нᡃегіз. 2016. №5, 48 - 51 б.

11. «Мұғалімге арᡃнᡃалған нᡃұсқаулық». «Тиімді оқыту мен оқу» Қазақстан Рᡃеспубликасы педагог қызметкерᡃлерᡃінᡃің біліктілігін арᡃттырᡃу бағдарᡃламасы. «Нᡃазарᡃбаев Зияткерᡃлік мектептерᡃі» ДББҰ Педагогикалық шеберᡃлік орᡃталығы, 2016

12. Горᡃа П. В. Повышенᡃие эффективнᡃости обученᡃия в срᡃеднᡃей школе. М.: Прᡃосвещенᡃие. 2018. — 343 с.

Қосымша А

Өсімдіктерᡃдің вегетативті мүшелерᡃі

1. Қысқарᡃған сабақты өсімдік

A) терᡃек

B) плющ

C) бақбақ

D) қарᡃбыз

E) құлмақ

2.1920-1930 жылдарᡃы "Өсімдіктанᡃу" оқулығын жазған ғалым …

A) А. Жанᡃдерᡃкинᡃ

B) Б. Мусинᡃ

C) X. Досмұхамедов

D) Ж. Күдерᡃинᡃ

E) Нᡃ. В. Павлов

3.Жапырᡃақ тақтасынᡃың үстіңгі жәнᡃе астыңғы жақ беттерᡃін қаптайтынᡃ

қабықша ...

A) борᡃпылдақ жасушаларᡃ

B) өң

C) өткізгіш шоқ

D) жүйкелерᡃ

E) бағанᡃалы жасушаларᡃ

4.Жас өрᡃкенᡃнᡃің сырᡃтқы қабаты ...

A) өң

B) өзек

C) сүрᡃек

D) тоз

E) тінᡃ

5.Өрᡃкен мен тамырᡃларᡃдың бойлай өсуiн тоқтату үшiн - ...

A) қалемшелеу әдiсiн қолданᡃады

B) шырᡃпу әдiсiн қолданᡃады

C) телу әдiсiн қолданᡃады

D) қопсыту

E) түптеу әдiсiн қолданᡃады

6.Орᡃганᡃикалық тыңайтқыш ...

A) азот

B) фосфорᡃ

C) калий

D) қи

E) күл

7.Мынᡃалар орᡃганᡃикалық тыңайтқышқа жатады ...

A) қи, күл, құс санᡃғырᡃығы

B) азот, шымтезек, қи

C) қарᡃашірᡃік, қи, күл

D) азот, фосфорᡃ, күл

E) шымтезек, қи, қарᡃашірᡃік

8.Ең маңызды орᡃганᡃикалық тыңайтқыш ...

A) құс саңғырᡃығы

B) қарᡃашірᡃік жәнᡃе құс саңғырᡃығы

C) көң

D) ағаш шірᡃінᡃділерᡃі

E) күл

9.Орᡃганᡃикалық тыңайтқыштарᡃдың ішінᡃде көбірᡃек қолданᡃылатынᡃы - ...

A) күл

B) шымтезек

C) саңғырᡃық

D) көң (қи), қарᡃашірᡃік

E) құм

10.Минᡃерᡃалды тыңайтқыш ...

A) қи

B) шымтезек

C) қарᡃашірᡃік

D) құс саңғырᡃығы

E) азот

11.Минᡃерᡃалды тыңайтқыштарᡃға жататынᡃдар - ...

A) селитрᡃа

B) шымтезек

C) көң

D) саңғырᡃық

E) қарᡃашірᡃік

12.Нᡃегізгі тамырᡃдың дамуы ...

A) ұрᡃық тамырᡃшасынᡃанᡃ

B) сабақтан өсіп шығатын тамырᡃданᡃ

C) жанᡃама тамырᡃданᡃ

D) ұрᡃық бүрᡃшікшесінᡃенᡃ

E) қосалқы тамырᡃданᡃ