Абай Құнанбаевтың толық адам ілімі және Жүсіп Баласағұнның жауанмәртлік ілімі

Қазіргі кезде көптеген ғалымдар ақын атамыздың толық адам ілімі туралы айтып кеткен мәселесіне көптеп көңіл бөле бастады,және зерттеу нәтижелеріне сүйене келетін болсақ,толық адам ілімін ақын атамыз былай деп түсіндіреді,барлық жасалып жатқан іс-әрекет және ақыл-ой сананың барлығын жаратушыны ләзаттандыруға арналған,адам ғана ең биік шыңға жете алады деп түсіндірді,және осылайша ол толық адам ілімінің негізгі шарттарын ұсынған болатын,және ол шартта-Алла тағаланың жолында таймай жүруді және әрбір қадамын,сол жолдар тайма басуды,қадағалап отыру арқылы осы ілімді қалыптастырған болатын.Енді сараптай келе адам мен толық адамның айырмашылығына келетін болсақ,олардык арасындағы ацырмашылық өте үлкен,ол айырмашылықты қалай есептейміз,ол иманымыздың қаншалықты бойымызға сіңірілу деңгейімен есептеледі,екі адамды алып қарасақ та екеуінде де иман бар, ал бірақ олар әртүрлі адамдар,мысалы адам күнәлі істерге жататын істерді жасамаса, ал толық адам болса,бұрын-соңды жасалған күнәлі істерінің күнәсін жояды,яғни кешіріледі.Осылайша ол толық тазарып,иманы күшейін иман жолына түседі.Адам осы жалған дүниедегі оянған көзі ашыг болатын адам,ал толық адам бақи өмірде әлемде яғни о дүниелік болғанда оянатын адамды айтамыз.Міне екеуінің арасындағы айырмашылық осыда.

Негізінен көптеген ғалымдар осы жәуартілік ілімін ежелгі заманда парсылрдан келген ілім деп қабылдап келген болатын.Жәнуартілік деген сөздік мағынасы мәрт деген мағынаны білдіреді деген болжам бар.Және осы ұғым туралы ақыр атамыз Абайдың қара сөздерінде де қолданылған болатын, нақтырақ айтатын болсақ отыз сегізінші қара сөзінде әңгіме етілген.Жәнуартілік ұғымы жалпы шағатай,және әзірбайжан, ұйғыр татар,және орыстардың көптеген еңбектерінде жазылған.Және ол қазақ тіліндегі жомарт деген сөзбен ұқсас болып келеді.Және Ж.Баласағұн зерттеп, былай деп жазған, осы ұғым қазақ тілінде де пайда болған деп жаза бастадым,және оны жазып жүріп мүикін басқа шет елдік ғалымдар менің пікіріммен қосылмай қателестің деп айтқан кезде қалай жауап беремін деп ой үстінде жүрген болатынмын, және қандай да бір дәлелдеуім үшін қандай деректерді немесе айғақтарды ұсынамын деп ой үстінде жүрдім деп жазған.Бірақ бұл ұғымның қазақ жерінде пайда болғаны дәлелденген тұжырым.Иран жерінің басшысы өзінің еңбегінде өз он екінші ғасырға дейін,ешқандай да біздің жерде кемел адам деп аталатын,ұғым болған емес деп жазды.Және осы тұжырым жәнуартілік ұғымының қазақ жерінде пайда болып жазылғанын одан әрі дәлелдей түсті, және Ж.Баласағұнидың еңбегімен қоса одан ары қарай сенімді дәлелдене түсті.Жалпы бұл ұғымның пайда болуы қалыптасуы,Баласағұн деп аталатын қалада туып,елу жасқа келген кезде, Құтты білік деп аталатын,өлеңмен жазылған болатын,және сол өлеңде төрт кейіакер бар еді, және сол шығармада төрт кейіпкер бір-біріне сұрақ-жауап ретінде диалог тәрізді етіп,осы ілім туралы сөз қозғалған болатын.Бірақ дастанда нақты түрде осы ілімнің аты аталмаса да,басқаша жолмен аталып көрсетілген, яғни ақи,тоңа деп аталатын, өлеңдердің жолдары арқылы берілген.

Қорытындылай келе,бұл ілімді,ары қарай дамытуда ақын атамыз Абай өзінің қара сөздерінде де қозғап өткен болатын,және өзінің толық адам ілімі арқылы осы ілімді түсіндіруге тырысты.