×
Сертификат тегін алу үшін
Материал тегін жариялау
ҚР БАҚ(СМИ) тіркеу №9512
Сайт бойынша барлық сұрақтарды 8(771)-234-55-99 (Ватсап) осы номерге жазуға болады. Тәрбиешілерге, ұстаздарға, оқушыларға, студенттерге арналған турнирлер басталды. Толығырақ
Құрметті аттестация тапсыратын ұстаздар аттестацияға арналған сұрақтар мен оның жауаптары дайын болды. Біз оны арнайы кітапша ретінде шығардық. Толығырақ: 8-(707)-358-15-26 осы номерге дәл қазір хабарласыңыз немесе ватсапқа жазыңыз.

Абай Құнанбайұлының 175 жылдық мерейтойына арналған баяндама

Автор:Жамбал Жансая
Бағыты: Қазақ әдебиеті
Бөлімі: Баяндамалар, реферат
Сыныбы: Барлық сыныптар
Жарияланған уақыты: 2019-10-05

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Материал туралы қысқаша түсінік

Абай атамыздың өлеңдеріның негізгі мәні мен идеясы


  • Оқу мен өлең соңында
  • «Әділдік іздесең Абайға бар»
Арттағыға сөзің мен ісің қалса,
Хакім Абайдың әкесі Құнанбай дін жолын қатты ұстанып, елде мұсылмандықтың кең тарап, берік орын тебуіне күш-қайратын аямаған. Бұрын бұл өңірде болмаған үлкен мешіт салдырған. Мұсылмандықты елге жайып, сонымен бірге болашақта билік тізгінін қолға ұстайтын адамға оқудың қажетін өз тәжірибесінен аңғарған. Сондықтан адам танығыш сыншы әке болашақта орнымды басатын осы болады деп, басқа балаларынан гөрі Абайына көп үміт артқан. Жас шәкірттің бұл жылдардағы зор жетістігі, қыр еліне таңсық араб, парсы, түркі, тілдерін жетік біліп шығуы. Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағын шығарған зерттеуші Кәкітай Ысқақов кемеңгер ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы баяндап келіп « қырда арабша, парсыша Абайдан артық білетін ешкім болмады»,-деп жазды. Осының бәріне ол өздігінен талап қылу арқылы қол жеткізген. Балаларға арналған өлеңдерінде ұлы ұстаздың «талап-адамның ең асыл қасиеттерінің бірі»,-деп көрсетуі тегін емес. Педагог Абай «закон күші қолымда болса, адам мінезін түсетуге болмайды деген кісінің тілін кесер едім» дегенді өз тәжірибесіне сүйеніп айтқан болар. Абайдың сөзі мен ісінің бөлінбегеніне, өлеңдері мен қара сөздеріне мадақтаған асыл қасиеттердің бәрі де оның өз бойында болғанына дәлелдер көп. Мәселен, өз кезіне хакім Абай атанған ол жастарды ынта қойып, ғылым, өнер үйренуге үндеумен болса, өзі жұрттан асқан білімді кісі бола тұра, оқуға, үйренуге тоймаған. Кітап оқуды үлкен адамның ісі деп қарамайтын қалың қазақ ортасында өмір кешіп, елдің қауырт шаруасынан қолы босаған ол Семейге келгенде апталап, айлап кітапханаға қатынап, бір марқайып қалады екен. Ақынның бұл қуштарлығы Семейге айдалған орыс зиялыларымен кездесіп, достасуы да игі әсерін тигізеді. Н.Гоголь атындағы кітапханада орыстың ұлы жазушысы Л.Н.Толстойдың кітабын сұрап тұрған дала қазағына таңырқап, өзі келіп танысқан Е.П Михаэлисты айтпай кетуге болмас. Шынайы ақындық сирек кездесетін қымбат қасиет, баға жетпес асыл өнер, елді тәрбиелеп, мінін түзеудің құдіретті құралы. «Сөз түзелді, тыңдаушым, сен де түсел!»-деп қазақ жұртына ақындықтың жаңа соқпағын ашқан кемеңгер. Шынында да, ол өзіне дейінгі қазақ ақындары айтпаған жаңа ойларды жаңа өлең өрнектерімен әсерлі етіп айтып берді. Өлең жолдарын өзі айтқандай, бөтен, басы артық сөздерден тазартып, түрлі келісті, мазмұны терең, яғни «іші алтын, сырты күміс», «тілге жеңіл, жүрекке жылы тиетін» сөз жақсысын жасады. Ол әуезділігі, шумақтары әр жолдың буын саны, ұзын-қысқалығы, ұйықасу реті жағынан өте келісті және бұрын болмаған жаңа өлең түрлерін енгізді. Қазақ өлеңін қызықты, тапқыр теңеулермен, жаңаша, бейнелі сөз қолданыстарымен байытты. Әсіресе, орыстың А.С.Пушкин, М.Ю.Лермотов сияқты ұлы ақындары мен тамашы мысалшы Крыловтың шығармаларын керемет көркем етіп аударды. Абай шығармалары қазақ өмірін, адам мінезін данышпандық білгірлікпен ақындық шеберлікпен суреттеген. Атақты ақын Қасым Аманжолов тебірене «айтпаған сөзің аз қапты-ау» деуі де дәл тауып айтылған сөз. Абай есімі-қазақ халқының ұлттық санасының оянуы мен рухани қайта жаңғыруының, қоғамдық озық күштерінің өркениеттілікке ұмытылысы мен әлеуметтік әділдіктің символы. Асыл сөзді іздесең, Абайды оқы ерінбе, адалдықты көздесең, жаттап тоқы көңілге. Орыстар үшін-Пушкин, ағылшындар үшін-Шекспир, грузиндер үшін-Руставели қандай ұлы құбылыс болса, Абай да қазақтар үшін сондай теңдессіз құбылыс. Абай шығармашылығы- әдебиеттің, мәдениеттің ауқымынан анағұрлым асып кететін ғажайып құбылыс. Кейде ойлап отырсаңыз, Абай біз үшін ақын да, философ та, аудармашы да, компазитор да емес, бәрінен бұрын өзіміздің жақын адамымыз сияқты. Халқымыздың ұлы ақынға деген құрметі біздің «Абай атамыз айтқандай» деп сөйлейтіндігімізден де көрініп тұр. Ұлы классиктерін халықтың атасы деп сөйлеу ең дамыған деген ұлттарда да табыла қоймайды. Абай ұлттың атасы, халықтың рухани әкесі. Егер әрбір қазақ баласы, ауық-ауық болса да, Абай томын қолға бір алып қойып, бір өлеңін болса да қайталап оқып отырса, өзіне-өзі Абай алдында іштей есеп берсе, «Қалай өмір сүріп жатырмын осы? Абайдың айтқан ақылын алдым ба, жасаған сынынан қорытынды шағара алдым ба, шық деген биігіне ұмтылдым ба, адам атын ақтайтындай не істедім мен өзім?», деген ойға түсіп тұрса қазақтың бағы баяғыда жанып, ортақ үйіміздің түтіні де түзуірек ұшар еді-ау деп те қиялдаймыз. Қазақтың еркін ойының басында қашан да Абай тұрады. Мәдениет министірлігі секілді ұйым да алғаш Семей де құрылды. Оны ұйымдастырушылардың бірі де Абай болды. Семейдегі ғылыми-көпшілік кітапхананы ұйымдастырушылардың бірі де Абай еді. Абайдың баласы Тұрағұл да, інісі Шәкәрім да Алашқа қызмет етті. Қазақ тарихындағы осы елеулі оқиғаларды да ұмытып бара жатқандаймыз. Байқап қараған адамға Абайдың бүкіл өмірі қазақты ел болуға, өзге жұрттан кем қалмауға үндеумен өтті. Жалғыздықтан қамығып, білімсізбен алысып, елге сөзі өтпей, «Қадірлі басым, қайратты жасым, Айғаймен кетті, амал жоқ», «Болмасқа болып қара тер, қорлықпен өткен қу өмір» деп құлазыйды ақын. Халқын надандық шырмауынан, бодандық бұғауынан азат етуге ниет қылған Абай адаммен де, заманмен де арпалысып бақты. Қараңғы түнде қақ жарып сәуле төкті. Шалғай ауылда, Шыңғыс тауында отырып-ақ бүкіл қазақтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтады. Қазақтың жоғын жоқтай отырып, халқын бүкпесіз сынады. Өз халқын сынай отырып сүйе білді. Мұқтар Әуезовтың Абай жолы эпопиясында да осындай сыншылдық мінезін байқаймыз. Атапайтатын болсам Құнанбайдың Абайға таққан үш түрлі міні мынау; «Ең әуелі-сен жұрттың бәрімен күліп сөйлейсің. Жайдақ су сияқтысың, жайдақ суды ит те, құста та жалайды, кісілерге қадірі болмайды. Екінші, кім көрінгенге жақын боласың, кісі талғамайсың. Желбегей жүрген кісінің қасына ел үйірілмейді. Елді алатын қылық ол емес. Үшінші, орысшылсың, орыстың дұшпандығын ұмытасың»,-депті. Оған Абайдың жауабы; «Қолындағы құралы бар бірен-саранға тиетін шыңыраудағы судан да, қойшы-қолаңшы, жалшы, жақыбайдың күллісі бірдей мейірім қандыратын жайдақ су артық деп білемін... Орысшылсың дегенге: « заман орыстікі, ол жеңген, біз жеңілген елміз. Ендігі күнде алысатын дұшпанның айласы мен әдісін білу керек. Мен орыстың өзін сүймесем де өнері мен ебінен үлгі аламын» депті. Данышпан ақын адамның асыл қасиеттерінің ішінде әділдікке ерекше мән береді. Абай бұл айтқандарын өзі бұлжытпай орындап отырған. Сондықтан халық оны ең әділ, ең турашыл адам деп, ел ішіндегі үлкен дау-шаралар шешілетін жиындарда Төре би болуын сұрайтын болған. Ондайда Абай дауласушылардың бай не кедейлігіне, үлкен не кішілігіне, күшті не әлсіздігіне қарамай, тура, әділ билік жасаған. Өйткені ол адамның айтқан сөзі мен істеген ісінің үйлеспеуін адамшылығының жоқтығы деп санаған. Тағы бір ескере кететін нәрсе: әділет сөзі Абай заманында араб тіліндегі дыбысталуына жақындастырылып ғаділет деп те қолданған. Адамшылық тұрғысынан алғанда, әділетсіздік үлкен кісінің әділетсіздігі немесе жас баланың әділетсіздігі, зияны көп немесе зияны аз әділетсіздік деп бөлінбейді. Сондықтан қандай жаста екеніне, қандай іс екеніне қарамай әділ болу-адамдық парыз саналатынын жадыңнан шығармағайсың. «Адал еңбекпен мал іздемек-ол арлы адамның ісі. Еңбексіз мал дәметпек-қайыршылық. Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар адам баласын. Еңбек қылмас еріншек, адам болмас. Берекені көктен тілеме, еткен еңбектен тіле», деген болатын. Абайдың мінез тәрбиесіне қатты мән беруі адамның адамшылығы, бақыты мен соры көп ретте мінезге байланысты болатындықтан. Өйткені адам жақсы мінезінен өмір бойы опа көреді, ал жаман мінезінен ұдайы опық жейді. Ерте заманның Демократ деген данасы: « Жақсы адам болу үшін... жаттығудың рөлі зор»,-деген екен. Бұл сөзден де Абай айтқан: « мінезді өзгертуге болады»,- деген мағына шығып тұрған жоқ па. Қорыта айтқанда Абайдың 175 жылдық мерей тойын әлем көлемінде атап өту жұмыстары қарқынды жүріп жатыр. Абайды көршілес жатқан елдер дана кісі, қара қылды қақ жарған әділ би, алдына жан салмайтын шешен деп білсе, алыс-жақындағы зиялы адамдар, өзінің дарынды да өнерпаз, шәкірттері зор оқымысты хәкім, қазақта болмаған терең ойлы ғұлама болғаны жасырын емес.





50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Сертификатты жеке кабинеттегі жетістіктерім бөлімінен жүктеп алуға болады

Материалды сайттан тегін жүктеу

Материал ұнаса парақшаңызға сақтап қойыңыз!

Өз пікіріңізді қалдыру үшін тіркелу қажет.