Адам құқықтарының жалпыға
бірдей декларациясы

Адам құқықтарының жалпыға
бірдей декларациясы

1-бап
Барлық адам тумысынан азат және
қадір-қасиеті мен құқығы тең болып
дүниеге келеді.
Кемсітуге жол берілмейді,
тіпті тыйым салынады.

4

2-бап
Әр адамға дүниенің кез келген
түкпірінде адам құқығы тиесілі.
Барлық адамға: демократиялық
елде не диктаторлық режимде
тұратындарға да, заңға бағынатындар
мен қылмыскерлерге де, балалар мен
қарттарға да адам құқығы тиесілі.
5

3-бап
Сіздің өмір сүруге, еркін болуға
және жеке басыңызды ешкім
басынбауына құқығыңыз бар.
Арамыздағы жақсымызға да, жаманымызға
да адам құқығы тумысынан тиесілі. Өлім
жазасы – адамның өмір сүру құқығын өрескел
бұзу, сондықтан оны кез келген жағдайда,
тіпті ең сұмдық қылмыстар үшін де қолдануға
болмайды.
6

4-бап
Құлдыққа тыйым салынады.
Ешкімді зорлықпен өзге адамға
басыбайлы жұмыс істеуге мәжбүрлеуге
болмайды.

7

5-бап
Ешкімді азаптауға немесе
қадір-қасиетін қорлайтындай
адамшылыққа жатпайтын қатігездік
жолмен жәбірлеуге не жазалауға
болмайды.
Қажет жауап алу үшін адамды темекі
шоғымен күйдіруге, ұйқыдан айыруға
немесе электр шокермен азаптауға
тыйым салынады.
8

6-бап
Әр адам қай жерде жүрсе де, құқық
субъекті ретінде танылуға құқылы.
Шығу тегі, өткен өмірі және басқа
жағдайларға қарамастан, ешкім
құқықсыз бола алмайды.

9

Терроризммен күрес
жолында жасалған
шаралардың арқасында
қоғам қауіпсіз бола түсті.

?

Шынымен солай ма?

7-бап
Заң алдында адамның бәрі тең
және ешқандай айырмашылығына
қарамай, заң арқылы бірдей тең
қорғалуға құқылы.
Адамның бәрі әртүрлі,
бірақ құқығы бірдей.
11

8-бап
Негізгі құқығыңыз бұзылса,
құқығыңызды тиімді түрде қалпына
келтіруге қақылысыз.
Сізге көмек керек деп ойласаңыз,
адвокат жалдауыңызға болады. Олай
болмаса, заңдарды жақсылап оқып
зерттеп алғаныңыз жөн.
12

Мемлекет азаматтардың
жеке кеңістікке құқығын
шектеуге құқылы.

?
Солай ма?

9-бап
Ешкімді негізсіз тұтқындауға,
қамауда ұстауға немесе қуғындауға
болмайды.
Мұндай мәселелерге қатысты шешімді
сот қана қабылдай алады.

14

10-бап
Егер сізге айып тағылса, ісіңіз
тәуелсіз әрі әділ сот арқылы ашық
қаралуына қақыңыз бар.
Сот сізді ағат түсініксіз тыңдауға және
биліктің ықпалына берілмеуге міндетті.

15

11-бап
Кінәңіз дәлелденбейінше,
сіз кінәлі емессіз.
Әйтпесе, ешқандай қылмыс жасамай-ақ
түрмеге түсуіңіз мүмкін.

16

12-бап
Сіз өз еркіңізбен өмір сүруге
және ар-намысыңыз бен абыройбеделіңізге қол сұғылмауына
құқылысыз.

Сіздің электрондық поштаңыз,
фотосуреттеріңіз, хаттарыңыз бен
күнделіктеріңіз жеке құжаттар саналады
және ешкім – билік органдары да,
оларды сіздің рұқсатыңызсыз қарай
алмайды.
17

13-бап
Әр адам өз мемлекеті ішінде жүріптұруға және қайда тұратынын өз
қалауынша таңдауға қақылы, сіз қайда
барғыңыз келсе де бара аласыз.
Билік сізге басқа мемлекетке баруға
тыйым сала алмайды (алайда сіз бара
жатқан мемлекет сізді құшақ жая қарсы
алуға міндетті емес).
18

Босқындарды қабылдау –
біздің борышымыз.

?

Шынымен солай ма?

14-бап
Құқығыңыз бұзылған жағдайда, өзге
елдерден баспана іздеуге қақыңыз бар.
Өз еліңізде сізге қауіп төніп тұрса,
біреулер қудалап не қысым көрсетсе,
өзге мемлекеттен баспана сұрай
аласыз.

20

15-бап
Ел азаматы болуға қақыңыз бар.
Қай елдің азаматы – голландық,
сенегалдық, мексикалық не австриялық
– болсаңыз да, сізді азаматтығыңыздан
ешкім жайдан-жай айыра алмайды.

21

16-бап
Өзіңіз қалаған адаммен некеге тұрып,
отбасын құруға қақыңыз бар.
Кіммен некелесетіңізді өзіңізден басқа
ешкім шеше алмайды.

22

Бәріміз де, бір рет болса
да, өзгелерді кемсітеміз.

?
Солай ма?

17-бап
Сіздің мүлік иемденуге қақыңыз бар.
Ешкім сізді мүлкіңізден жайдан-жай
айыра алмайды. Тіпті қандай да бір
компания немесе билік сіздің үйіңіз
тұрған жер учаскесін тартып алғысы
келсе де, сізді өз үйіңізден көшіріп
жіберуге болмайды.
24

18-бап
Сіз дін таңдауға, сонымен қатар
дініңізді өзгертуге қақылысыз.
Кім болғыңыз келсе де: индуист, иудей,
мұсылман, христиан немесе атеист
болғыңыз келсе – оны өзіңіз еркін
таңдай аласыз.

25

Нәсілшілдік жоқ дүние
құруға болады.

?
Солай ма?

19-бап
Сіз ақпарат алуға және өз
сенімдеріңізді еркін ұстануға
қақылысыз. Сонымен қатар өз
ойыңызды еркін білдіруге қақыңыз
бар.

Бірақ бұл ойыңызға келгенді айта
аласыз деген сөз емес. Жеккөру дәнін
себуге, зорлық-зомбылық пен кемсітуге
үндеу жасауға тыйым салынады.
27

20-бап
Қазір бар қауымдастықтарға
қосылуға немесе өз
қауымдастығыңызды құруға
құқылысыз.
Феминистер хорына, көбелек
жинаушылар клубына мүше болғыңыз
немесе аң терісінен тігілген тондарды
тіркейтін ұйым құрғыңыз келсе де –
қақыңыз бар.
28

21-бап
Әркімнің сайлауға қатысуға және
сайлауға түсуге қақысы бар.
Әйтпесе, адамдардың кішкене тобы
ғана шешім қабылдап, сіздің пікіріңіз
естілмей қалады.

29

22-бап
Өз еліңізде экономикалық, әлеуметтік
және мәдени қолдау алуға қақыңыз бар.
Сіз өзіңізге қамқорлық жасай
алмасаңыз, үкімет сізге көмектесуге
міндетті.

30

Паранжа жамылған әйел өз
пікірін білдіруге қақылы.

?
Солай ма?

Террористермен күресу
үшін билік менің
электрондық пошталарым
мен хабарламаларымды
ұялы телефонымнан
тексере алады.

?
Солай ма?

23-бап
Сіз өз қалауыңыз бойынша жұмыс
істеуге және білім алуға қақылысыз.
Ешкім сіздің білім алуыңызға тыйым
сала алмайды, ал жұмыс істегіңіз
келсе, оған да ешкім тыйым сала
алмайды.

33

24-бап
Сіз демалуға және бос уақытыңыз
болуына қақылысыз.
Бастығыңыз сізді аптасына жеті күн,
күніне сегіз сағаттан жұмыс істеуге
мәжбүрлей алмайды

34

25-бап
Сіз өмір сүрудің негізгі деңгейін
қамтамасыз етуге қақылысыз.
Ең қажет нәрселер: үй, тамақ, киімкешек туралы айтып отырмыз. Джакузи
немесе жаңа плазма теледидар
болғаны жақсы, бірақ бұлар ең
маңызды нәрсе емес.
35

26-бап
Сіз білім алуға қақылысыз.
Жақсы білім алсаңыз, сіздің қоғамда
табысты карьера жасау мүмкіндігіңіз
артады.

36

27-бап
Сіз өнер мен мәдениетті тамашалауға
қақылысыз.
Көршіңіз сіздің сүйікті музыкаңызды
немесе бақшаңызда тұрған мүсінді
жақтырмаса да.

37

28-бап
Мемлекеттер адам құқығы толық
сақталғанын қамтамасыз етуге тиіс.
Үкімет сіздің және басқа азаматтардың
құқығы сақталғанын қадағалауға
міндетті.

38

Полицияның шетелдік
жастарды жиі тексеруі
және ұстауы – нәсілшілдік
көрінісі.

?
Солай ма?

Қылмыс жасаған
босқындар елден қуылғаны
жөн.

?
Солай ма?

29-бап
Өз құқығыңды жүзеге асыру барысында
сіз өзгелердің құқықтары мен
бостандықтарын құрметтеуіңіз керек.
Сіз өзгелердің құқықтарын іске
асыруға жәрдемдесуіңіз керек. Сіздің
әрекеттеріңіз олардың құқықтарына
нұқсан келтірмеуге тиіс.
41

30-бап
Жоғарыда айтылғандардың
ешқайсын адамның құқықтары мен
бостандықтарын жою үшін қолдануға
болмайды.
Билік те, бастығыңыз да, өзіңіз де олай
істей алмайсыз. Құқығыңыздан бөлек,
сіздің жауапкершілігіңіз де бар.
42

Бұл – Адам құқықтарының жалпыға
бірдей декларациясында жазылған
құқықтардың қысқаша нұсқасы.
Толық мәтінмен танысу үшін, сілтеме
бойынша өтіңіз:
http://www.un.org/ru/universaldeclaration-human-rights/index.html.

АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ
ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын
Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ)
1948 жылғы 10 желтоқсанда қабылдады. БҰҰ Екінші
дүниежүзілік соғыстан
кейін дереу, осы соғыстың
қасіреті қайталанбасын деп
құрылған. Әлем қауіпсіз болып, гүлденіп, жер бетіндегі
бейбітшілікке қарай біршама
алға жылжуы керек болатын.
Біріккен Ұлттар Ұйымына
мүше елдердің бәрі – жер
шарындағы барлық дерлік ел
– адам құқықтарын құрметтеуге уәде берді.
ҚАҒАЗ ЖҮЗІНДЕГІ АДАМ
ҚҰҚЫҒЫ
Жалпыға бірдей декларация
қабылданғалы бері өткен
жылдары оған адам құқықтары туралы көптеген келісімшарт қосылды. Түрлі мәлімдемелерден айырмашылығы,
халықаралық келісімшарттар
– баршаға міндетті. Яғни осы
келісімшарттарды сақтамаған
үкіметтер жазалануы мүмкін

деген сөз. Кішкене және байырғы халықтар, мүгедектер,
әйелдер мен балалар сияқты
осал топтарды қорғау үшін
арнайы жасалған келісімшарттар бар.
ҮЙДЕЙ БЕРІК
Адамның құқықтары мен
міндеттері жалпыға ортақ
және бөлінбейді. Олар қай
кезде де, қай жерде де
баршаға ортақ. Және олар
бір-бірімен тығыз байланысты: барлық құқықтар бірдей
маңызды. Мемлекеттерге
адам құқықтарының ішінен
жеке құқықты таңдап алуға
және «мына құқықты құрметтейміз, ал мына құқық
біздің елде жарамсыз» деп
айтуға рұқсат етілмейді.
Мұны үйдің қабырғасымен
салыстыруға болады:
қабырғадан бірнеше тасты
шығарып тастасаңыз, үйдің
беріктігі азаяды. Бұл адам
құқықтары жүйесіне де қатысты: құқықтың бәрі емес, көп
бөлігі ғана сақталғанда, оның
тұтастығы нық болмайды.
Күнкөріс үшін тәулік бойы

жұмыс істеуге тура келсе,
білім алуға құқығыңыз қайда
қалады? Үкіметтің пікірінен
өзгеше пікір айтқаныңыз
үшін сізді біреу азаптаса, сөз
еркіндігіне құқығыңыздың не
мәні бар?
АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ
БҰЗЫЛУЫ
Қағаз жүзінде адам құқығы
өте жақсы реттелген.
Бірақ іс жүзінде елдердің
көбі өзінің уәдесі мен
халықаралық келісімдерді
орындамайды. Адамдар
өз пікірі немесе сенімі үшін
әлі де қудаланып жатыр.
Демонстрацияға шыққандарды полиция ұрып-соғады.
Сотсыз және адвокатсыз
ұстайды. Адамдарды әлденені мойындауға мәжбүрлеу
үшін азаптайды.
Тіпті жақсы заңдары мен
саяси жүйесі бар елдерде
де адам құқығы бұзылады.
Мысалы, аты-жөні шетелдік
немесе мүмкіндігі шектеулі
жандарға есімі таныс немесе
физикалық шектеулері

жоқ адамдарға қарағанда
жұмыс табу қиынырақ. Тағы
бір мысал – полицияның
этностық профилактикасы –
алалаудың бір түрі. Полиция
әлдекімді себепсіз, оның түрі
не шыққан тегі бөлек болғаны үшін ғана тоқтатуы. Бұл
– алалау және оған тыйым
салынады.
БІР-БІРІНЕ ҚАЙШЫ АДАМ
ҚҰҚЫҚТАРЫ
Адам құқықтарына қатысты
бәрі өте оңай да түсінікті
көрінгенімен, іс жүзінде адам
құқықтары бір-біріне қайшы
келуі мүмкін. Сөз бостандығы
және дін таңдау еркіндігі
әркім үшін маңызды, бірақ
бұл діні бөлек адамдарға
зорлық-зомбылық жасауға
және оларды жеккөруге үндеуге болады деген сөз бе?
Қиын сұрақ.
Конституциялық мемлекетте адам құқықтарының
сақталуына қатысты даулы
жағдайларда мұндай мәселелер бойынша шешімді сот
қабылдайды.

«Халықаралық амнистия» барлық
адам тең және еркін болатын әділ
әлем құруға ұмтылады.

Авторы: Amnesty International
Қазақ тіліне аударған: Қазақстан жастар ақпараттық қызметі
Редактор: Айжан Ошақбаева
Редактор: Назгүл Қожабек
E-mail: misk.info@gmail.com
Website: misk.org.kz