Ағылшын тілін оқытуда ойын және рөлдік технологияларды қолданудың тиімділігі

(Қамбай Айгерим Қалшабекқызы, ағылшын тілі пәні мұғалімі, «М.Горький атындағы ЖББМ» КММ, Шардара қаласы, Түркістан облысы)

Бұл мақалада 5–7 сынып оқушыларының ағылшын тілінде сөйлеу дағдыларын дамытудағы ойын және рөлдік оқыту технологияларын қолдану бойынша педагогикалық тәжірибе жалпыланады. Зерттеу қазіргі білім беру талаптарына сәйкес шет тілін оқытудың коммуникативтік бағытына негізделген. Мақалада орта буын оқушыларының жас және психологиялық ерекшеліктері ескеріле отырып, ауызша сөйлеуді қалыптастыруда кездесетін негізгі қиындықтар айқындалады және оларды жеңудің тиімді жолдары ұсынылады. Автордың тәжірибесінде ойын және рөлдік әдістер сабақтың барлық кезеңдеріне жүйелі түрде кіріктіріліп, шартты түрде шынайы қарым-қатынас жағдаяттары ұйымдастырылды. Бұл тәсілдер оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттыруға, психологиялық тосқауылдарды төмендетуге және ағылшын тілінде еркін қарым-қатынас жасауға деген уәжін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Тәжірибе нәтижелері ойын және рөлдік оқыту технологияларының ауызша сөйлеу дағдыларын дамытудағы тиімділігін дәлелдейді және оларды негізгі мектеп жағдайында кеңінен қолдануға болатындығын көрсетеді.

Кілт сөздер: ойын технологиялары, рөлдік оқыту, ағылшын тілі, ауызша сөйлеу дағдылары, коммуникативтік құзыреттілік, орта буын оқушылары, шет тілін оқыту, тұлғаға бағытталған оқыту, педагогикалық тәжірибе.

Қазіргі кезеңдегі мектептегі шет тілін оқытудың басты мақсаты - білім алушының тұлғалық дамуын қамтамасыз ету, оның мәдениетаралық қарым-қатынасқа дайын болуын қалыптастыру және шет тілін нақты өмірлік жағдаяттарда еркін қолдана алуына жағдай жасау. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына сәйкес ағылшын тілін оқытудың басым бағыты коммуникативтік құзыреттілікті дамыту болып табылады. Ал коммуникативтік құзыреттіліктің өзегін ауызша сөйлеу дағдылары құрайды.

Іс жүзінде 5-7 сыныптарда ағылшын тілінде ауызша сөйлеуге үйрету бірқатар қиындықтармен қатар жүреді. Орта буын оқушылары тілдік және психологиялық тосқауылдарды бастан кешіреді: қате жіберуден қорқу, өз ойларын шет тілінде жеткізуге деген сенімсіздік, сөйлеу белсенділігінің төмендігі байқалады. Сонымен қатар бұл жастағы оқушыларға жоғары эмоционалдылық, құрдастарымен өзара әрекетке ұмтылу, өзін көрсетуге деген қажеттілік тән. Дәстүрлі оқыту әдістері бұл ерекшеліктерді толық ескере бермейді және оқушыларды белсенді сөйлеу әрекетіне әрдайым тарта алмайды.

Бастауыш мектептен негізгі мектепке көшу жетекші іс-әрекет түрлерінің өзгеруімен сипатталғанымен, ойын әрекетінің элементтері өзінің маңыздылығын сақтайды. Орта буын оқушылары өмірлік жағдаяттарды модельдеуді, рөлдермен жұмыс істеуді, жарыс пен шығармашылық элементтерін қамтитын тапсырмаларды оң қабылдайды. Осыған байланысты ойын және рөлдік оқыту технологияларын ағылшын тілі сабағында жүйелі қолдану сөйлеу дағдыларын дамытудың тиімді құралы болып табылады.

Менің педагогикалық тәжірибемнің негізгі мақсаты – 5-7 сынып оқушыларының ағылшын тілінде сөйлеу дағдыларын ойын және рөлдік оқыту технологиялары арқылы жүйелі әрі мақсатты түрде дамыту. Бұл тәжірибеде ойын элементтері сабақтың қосымша бөлігі ретінде емес, оқушылардың белсенді сөйлеу өзара әрекетін ұйымдастыратын негізгі компонент ретінде қарастырылады. Сабақ барысында шартты түрде шынайы қарым-қатынас жағдайлары жасалып, шет тілі оқу пәні ғана емес, қарым-қатынас құралы ретінде қолданылады.

Тәжірибенің жаңашылдығы - рөлдік және коммуникативтік ойындар кешенін әзірлеп, оларды сабақтың барлық кезеңдеріне кіріктіруде. Ойын тапсырмалары уәж қалыптастыру, білімді өзектендіру, жаңа материалды бекіту және сөйлеу біліктерін дамыту кезеңдерінде жүйелі түрде қолданылады. Тапсырмаларды іріктеу кезінде оқушылардың жас және психологиялық ерекшеліктері, тілдік даярлық деңгейі және оқу материалының мазмұны ескерілді. Бұл ауызша сөйлеу дағдыларының біртіндеп әрі саналы қалыптасуына мүмкіндік берді.

Тәжірибеде репродуктивті сөйлеу әрекеттерінен гөрі өнімді, еркін сөйлеуге басымдық берілді. Рөлдік жағдаяттар әлеуметтік тұрғыдан маңызды және өмірге жақын коммуникативтік контексттерді модельдейді. Мұндай жұмыс түрлері оқушылардың өздігінен сөйлеу, пікір білдіру, дәлелдеу, серіктесін тыңдау және оған жауап беру біліктерін қалыптастырады. Сонымен қатар қате жіберу оқытудың табиғи бөлігі ретінде қабылданатын психологиялық тұрғыдан қолайлы білім беру ортасы құрылды.

Тәжірибенің жетекші педагогикалық идеясы - ойын мен рөлдік әрекетті оқушылардың тұрақты сөйлеу дағдыларын қалыптастыратын негізгі құрал ретінде пайдалану. Оқу үдерісі тұлғаға бағытталған және іс-әрекеттік тәсілдерге сүйене отырып ұйымдастырылды. Оқушыларға рөлдерді, тапсырмалардың күрделілік деңгейін және сөйлеу формаларын таңдауға мүмкіндік беру олардың дербестігін, бастамашылдығын және жауапкершілігін арттырды.

Тәжірибені жүзеге асыру бірнеше кезеңде жүргізілді. Бірінші кезеңде мен тұлғаға бағытталған, дифференциалды, проблемалық, жобалық және ойын әдістерінің теориялық негіздерін зерттеп, оқушылардың жеке ерекшеліктерін анықтадым. Екінші кезеңде көрнекілік құралдары, аудио және видео материалдар, қарапайым ойындар мен рөлдік тапсырмалар сабаққа кеңінен енгізілді. 5-сыныпта - қысқа диалогтар мен ойын элементтері, 6-сыныпта - проблемалық тапсырмалар мен командалық ойындар, 7-сыныпта - толық рөлдік ойындар мен жобалық жұмыстар қолданылды.

Үшінші кезеңде дифференциалды және проблемалық оқыту тереңдетіліп, әр оқушының деңгейіне сай тапсырмалар ұсынылды. «Дүкенде сауда», «Шетелге саяхат» сияқты рөлдік ойындар нақты өмірлік жағдаяттарды модельдеуге мүмкіндік берді. Төртінші кезеңде шығармашылық тапсырмалар, инсценировка, комикс жасау, командалық жарыстар арқылы оқушылардың эмоционалды қатысуы күшейтілді. Бесінші кезеңде тұрақты рефлексия жүргізіліп, оқушылардың жетістіктері мен қиындықтары талданды.

Тәжірибе нәтижесінде оқушылардың ағылшын тілінде сөйлеу белсенділігі артты, жаңа лексиканы еркін қолдану, диалог пен қысқа монолог құрастыру дағдылары қалыптасты. Сабаққа деген қызығушылық жоғарылап, топтық және жеке жұмысқа қатысу деңгейі өсті. Оқушылардың өзіне деген сенімділігі артып, шет тілінде қарым-қатынас жасауға деген уәжі күшейді.

Қорытындылай келе, ойын және рөлдік оқыту технологияларын жүйелі әрі мақсатты қолдану 5-7 сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескеруге, олардың коммуникативтік дағдыларын дамытуға және ағылшын тілін өмірлік жағдаяттарда қолдана алатын тұлға қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл тәжірибе шет тілін оқыту сапасын арттыруға бағытталған тиімді педагогикалық шешім ретінде ұсынылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты. - Астана, 2023.

2. Қазақстан Республикасында орта білім мазмұнын жаңарту аясындағы шет тілдерін оқыту тұжырымдамасы. – Астана, 2022.

3. Құдайбергенова К. Құзырлылық тұрғыдағы білім беру: теория және практика. - Алматы: Рауан, 2019.

4. Таубаева Ш.Т., Лактионова С.Н. Педагогикалық инновациялар және оқыту технологиялары. - Алматы: Қазақ университеті, 2019.

5. Нұрғалиева Г.К. Тұлғаға бағытталған оқыту технологиялары. - Алматы, 2020.

6. Әбілқасымова А.Е. Қазіргі білім беру технологиялары. - Алматы: Қазақ университеті, 2018.

7. Сейітова Ш.Б. Шет тілін оқытудағы коммуникативтік әдіс. - Алматы, 2019.