Әлеуметтік диагностика: оқушыға кешенді қолдау көрсетудің бастауы

Мектептегі әлеуметтік-педагогикалық қызметтің қазіргі мәселелері мен шешу жолдары

Кіріспе

Бүгінгі қоғамдық өзгерістер жағдайында білім беру ұйымының алдында тек білім беріп қана қоймай, оқушының тұлғалық дамуын, әлеуметтік бейімделуін және психоэмоционалдық саулығын қамтамасыз ету міндеті тұр. Әрбір баланың жағдайы, әлеуметтік ортасы, отбасылық ахуалы мен психологиялық ерекшеліктері оның оқу жетістігіне, мінез-құлқына және болашақтағы әлеуметтенуіне тікелей әсер етеді. Сондықтан мектеп тәжірибесіне әлеуметтік диагностика ұғымы мықтап енді. Ол – оқушыға кәсіби, жан-жақты және уақытылы көмек көрсетудің бастапқы кезеңі.

Әлеуметтік диагностика баланың тұлғалық әлеуетін, оның проблемалары мен қажеттіліктерін анықтап қана қоймай, мектеп пен отбасының өзара іс-әрекетін үйлестіруге, оқушыны қолдаудың кешенді жүйесін құруға жағдай жасайды. Бұл – заманауи білім беру жүйесінде ерекше мәнге ие бағыт.

Әлеуметтік диагностиканың ғылыми-тәжірибелік мәні

Әлеуметтік диагностика – бұл оқушының әлеуметтік жағдайын, өмір сүру ортасын, психологиялық және тұлғалық ерекшеліктерін арнайы әдістер арқылы зерттеу үдерісі. Оның нәтижесінде балаға қандай қолдау қажет екендігі, қандай тәуекелдер бар екендігі, даму мүмкіндіктері мен ресурстары айқындалады.

Әлеуметтік диагностиканың мазмұны:

• Оқушының психоәлеуметтік жағдайын талдау;

• Отбасымен, құрдастарымен, мұғалімдерімен қарым-қатынас ерекшеліктерін зерттеу;

• Материалдық және тұрмыстық жағдайын анықтау;

• Оқудағы қиындықтар мен мінез-құлықтағы өзгерістердің себебін анықтау;

• Әлеуметтік бейімделу деңгейін бағалау;

• Тәуекел топтары қатарындағы оқушыларды ерте анықтау.

Бұл диагностиканың басты мақсаты – баланы бақылау емес, баланы түсіну. Түрлі ақпарат көздерінің нәтижелерін салыстыра отырып, әлеуметтік педагог оқушыға оңтайлы қолдау жолдарын ұсынады.

Неліктен әлеуметтік диагностика қажет?

Қазіргі мектепте түрлі әлеуметтік топтан шыққан, психологиялық және эмоционалдық ерекшеліктері әртүрлі оқушылар білім алады. Кейбір балалар отбасылық қиындықтарға, ата-аналық қарым-қатынастың жетіспеушілігіне, әлеуметтік қолайсыздыққа, буллингке немесе өзін-өзі төмен бағалауға тап болуы мүмкін. Дәл осындай жағдайда әлеуметтік диагностика:

1. Қиындықтарды ерте кезеңде анықтайды

Проблеманы алғашқы белгілерден байқау – күрделі жағдайлардың алдын алудың ең тиімді жолы.

2. Жеке қолдау жоспарын құруға мүмкіндік береді

Әр оқушыға дара амал қолдану – сапалы білім беру мен тәрбие берудің негізі.

3. Мектеп пен отбасы байланысын нығайтады

Диагностика нәтижелері ата-анамен бірлескен жұмысты жүйелеуге көмектеседі.

4. Баланың психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді

Әлеуметтік жағдайы ескерілген бала өзін қауіпсіз, қолдаулы сезінеді.

5. Мектептегі тәрбиелік жұмыстың тиімділігін арттырады

Оқушылардың шынайы қажеттіліктеріне қарай бағдарланған тәрбие жұмысы табысты болады.

Әлеуметтік диагностика жүргізудің кезеңдері

1. Алғашқы ақпарат жинау

• Сауалнама жүргізу;

• Оқушының жеке ісін талдау;

• Мұғалімдерден, сынып жетекшіден, психологтан мәлімет жинау;

• Бақылау және әңгімелесу әдістері.

2. Әлеуметтік-психологиялық талдау

Бұл кезеңде оқушының эмоционалдық жағдайы, сынып ұжымындағы орны, қарым-қатынас мәдениеті, мінез-құлық ерекшеліктері қарастырылады.

3. Отбасын зерттеу

• Материалдық-тұрмыстық жағдайы;

• Тәрбиелік мүмкіндіктері;

• Ата-ананың бала тәрбиесіне қатысу деңгейі;

• Отбасылық қарым-қатынас ерекшеліктері.

4. Тәуекел факторларын анықтау

• Оқу үлгерімінің төмендеуі;

• Девиантты мінез-құлық белгілері;

• Психологиялық күйзеліс;

• Әлеуметтік оқшаулану;

• Қараусыз қалу қаупі;

• Буллингке қатысу немесе оның құрбаны болу.

5. Жеке қолдау жоспарын құру

Әлеуметтік педагог, психолог, сынып жетекшісі, қажет болса медицина қызметкері кіретін көпсалалы топ құрылады. Жұмыс бағыттары:

• психологиялық көмек;

• әлеуметтік қолдау;

• мотивациялық кеңес;

• тәрбиелік жұмыстар;

• оқудағы олқылықтарды қалпына келтіру.

6. Мониторинг және қорытынды диагностика

Жоспардың орындалуы жүйелі түрде бақылауға алынып, өзгерістер тіркеледі. Қажет жағдайда түзету енгізіледі.

Кешенді қолдаудың негізгі бағыттары

Психологиялық қолдау

Эмоционалды тұрақсыздық, үрей, өзін төмен бағалау мәселелерін шешу үшін психологтың жеке және топтық жұмысы жүргізіледі.

Педагогикалық қолдау

Оқу қиындықтарымен жұмыс, қосымша сабақтар, жетістікке жетудің жеке стратегиялары әзірленеді.

Әлеуметтік қолдау

Материалдық көмек, тегін тамақтану, мектеп формасымен қамтамасыз ету, әлеуметтік қызметтермен байланыс орнату.

Отбасымен жұмыс

Ата-аналарға кеңес беру, педагогикалық ағарту, отбасылық қарым-қатынасты нығайтуға бағытталған шаралар өткізіледі.

Дамыту шаралары

Тренингтер, клубтық жұмыстар, қызығушылықтар бойынша секциялар – оқушының әлеуетін ашуға ықпал етеді.

Мектептегі әлеуметтік диагностиканың нәтижесі қандай болады?

• Оқушы өзін қауіпсіз әрі қолайлы ортада сезінеді.

• Оқу мотивациясы мен өзін-өзі бағалауы жоғарылайды.

• Әлеуметтік-психологиялық қиындықтардың алдын алу мүмкіндігі артады.

• Мұғалімдер, ата-аналар және мамандар арасындағы ынтымақтастық күшейеді.

• Мектептегі тәрбие жүйесінің тиімділігі артады.

• Әрбір балаға жеке көзқарас қалыптасады.

Қорытынды

Әлеуметтік диагностика – мектептің тәрбиелік, психологиялық және әлеуметтік қызметінің ажырамас бөлігі. Ол оқушының тұлғалық дамуы мен әлеуметтік саулығын қамтамасыз етудің бастапқы қадамы болып табылады. Кез келген білім беру ұйымы әлеуметтік диагностиканы жүйелі жүргізсе, оқушылардың әлеуметтену сапасы артып, мектептегі әлеуметтік-психологиялық климат жақсарады. Бұл – тек бір баланың емес, тұтас ұжымның дамуына әсер ететін маңызды процесс.

Қолданылған әдебиеттер

1. Айтбаева, А. А. Әлеуметтік педагогиканың негіздері. – Алматы: Санат, 2019.

2. Әбенбаева, Г. Қ., & Оралбекова, С. Б. Педагогикалық диагностика: теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

3. Қожахметова, К. Ж. Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Білім, 2018.

4. Сатыбалдиева, Г. Е. Мектептегі әлеуметтік-педагогикалық қызмет. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2021.

5. Ж.Қараев, Т., & Қожамқұлова, С. Оқушылардың әлеуметтік жағдайын зерттеу әдістері. – Алматы: Қазақ университеті, 2017.

6. Волкова, Н. П. Педагогика: Учебник. – Москва: Академия, 2021.

7. Крыжановская, Н. Ю., & Молчанов, С. И. Социальная педагогика. – Санкт-Петербург: Питер, 2020.

8. Мудрик, А. В. Социальная педагогика. – Москва: Юрайт, 2019.

9. Газман, О. С. Педагогическая поддержка детей в образовании. – Москва: НЦЭ, 2018.

10. Бронфенбреннер, У. Экология развития ребенка. – Москва: Смысл, 2005.

11. ҚР Білім және ғылым министрлігі. Орта білім беру ұйымдарындағы әлеуметтік-психологиялық қызмет туралы ережелер. – Астана, 2022.