Әлеуметтік желі және жастар: ақпарат кеңістігіндегі тәуелділік пен жауапкершілік

Соңғы онжылдықта әлеуметтік желілер қоғам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Бүгінде телефонсыз өмірді елестету қиын, ал Instagram, TikTok, Telegram, YouTube сияқты платформалар жастардың күнделікті серігіне айналып үлгерді. Ақпарат алмасу, пікір білдіру, білім алу, табыс табу — бәрі осы ортада тоғысады. Алайда осы мүмкіндіктермен қатар, әлеуметтік желі жастардың ойлау жүйесіне, құндылықтарына, психологиялық күйіне әсер ететін қуатты құралға айналды.

Әлеуметтік желі жастарды ақпаратпен қамтуда маңызды рөл атқаратыны анық. Алайда Америкалық Құрметті Генералдың мәліметіне сәйкес, 13–17 жас аралығындағы жасөспірімдердің шамамен 95 % әлеуметтік желіні пайдаланатыны анықталған, ал олардың көпшілігі күнде және бірнеше сағат бойы осы платформаларда болады.  Бұл жағдай смартфон мен әлеуметтік желі жастар санасына етене ұялып отырғанын көрсетеді.

Әлеуметтік желі бастапқыда ақпарат тарату мен байланыс орнатудың жеңіл жолы ретінде қабылданды. Бұл — демократиялық ақпарат алаңы. Кез келген адам пікір айта алады, жаңалықты жылдам тарата алады, қоғамдағы өзекті мәселелерді көтере алады. Дегенмен дәл осы еркіндік бақылаусыз контенттің көбеюіне әкелді.

Жастардың басым бөлігі әлеуметтік желіні тек ақпарат көзі ретінде емес, өмір сүру үлгісі ретінде қабылдай бастады. «Идеалды өмір», «мінсіз дене бітімі», «сәттілік бейнесі» сияқты стандарттар жас адамдарды шынайы өмірмен салыстыруға мәжбүр етеді. Бұл жағдайда жасөспірімдер өзіне деген сенімсіздік пен психологиялық қысымға бейім болады.

Ғылыми деректерге сай, күнделікті 3 сағаттан артық әлеуметтік желі қолдану жасөспірімдерде психикалық мәселелердің, соның ішінде мазасыздық пен депрессия белгілерінің пайда болу қаупін едәуір арттырады.  Бұл зерттеу әлеуметтік желіні тым көп қолданудың тек уақытты жоғалту шағы емес, нақты психологиялық әсері бар екенін көрсетеді.

Қосымша зерттеулер әлеуметтік желінің күнделікті өмірге кіріп, жасөспірімдердің ұйқы сапасына, көңіл-күйіне және өзін-өзі бағалауына әсер ететінін айтады. Әлеуметтік желі арқылы таралатын ақпараттың көп бөлігі жасөспірімдердің психологиясына кері ықпал етуі мүмкін, әсіресе мазасыздық пен өзін төмен бағалауға әкелуі ықтимал.

Әлеуметтік желінің жағымды жақтары да бар. Бұл платформа достармен байланыста болуға, жаңа білім алуға, шығармашылықты дамытуға мүмкіндік береді. Әлеуметтік желі белсенділік пен қатысу сезімін арттыратын құрал ретінде де пайдалы болуы мүмкін.

Әлеуметтік желі — заманның шындығы. Одан қашып құтылу мүмкін емес, әрі қажет те емес. Маңыздысы — оны саналы түрде қолдану. Жастар әлеуметтік желінің тұтқыны емес, оны дұрыс бағытта пайдаланушы бола білуі керек. Ол үшін медиасауаттылықты арттыру, уақытты басқару мәдениетін қалыптастыру, шынайы өмір мен виртуалды әлем арасын ажырата білу қажет.

Бұл мәселе тек жеке адамның да емес, тұтас қоғамның мәселесі. Себебі бүгінгі жастар — ертеңгі қоғамның келбеті. Ал олардың ақпараттық кеңістіктегі мәдениеті мен психологиялық тұрақтылығы — біздің ортақ жауапкершілігіміз.