ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІДЕГІ ӘДЕБИ СЫН: ЖАҢА ДИСКУРС ЖӘНЕ ОНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Әдеби сын көркем әдебиеттің мазмұны мен көркемдік деңгейін бағалап, әдеби үдерістің дамуына бағыт-бағдар беретін маңызды сала болып саналады. Ол автор, мәтін және оқырман арасындағы байланысты қамтамасыз етіп, әдебиетті қабылдау мен түсінудің негізгі тетіктерінің бірі ретінде қызмет атқарады. Қазақ әдеби сыны да тарихи даму барысында қалыптасып, әр кезеңнің рухани және мәдени ерекшеліктерімен сабақтасып дамыды. Соңғы уақытта ақпараттық-коммуникациялық кеңістіктің кеңеюі әдеби сынның жаңа формаларының пайда болуына ықпал етті. Әсіресе әлеуметтік желілер әдеби пікір білдірудің белсенді алаңына айналып отыр. Бұл ортада әдеби шығармаларға қатысты көзқарастар жедел жарияланып, кең аудиторияға таралады. Нәтижесінде әдеби сынның мазмұны мен формасы ғана емес, оның қызметі мен ықпал ету ауқымы да өзгеріске ұшырады. Әлеуметтік желідегі әдеби сын дәстүрлі ғылыми сыннан бірқатар ерекшеліктерімен ажыратылады. Мұнда пікір қысқа әрі ықшам формада беріледі, авторлық субъективтілік айқын көрінеді және оқырманмен тікелей байланыс орнайды. Сонымен қатар, әдеби пікір тек мәтін түрінде емес, визуалды және аудиовизуалды форматтар арқылы да ұсынылады. Бұл құбылыс әдеби сынның дискурстық сипатын жаңаша тұрғыдан қарастыруды қажет етеді. Осы тұрғыда әлеуметтік желідегі әдеби сын жаңа коммуникативтік кеңістік ретінде танылып, оның тілдік, стильдік және мазмұндық ерекшеліктерін айқындау маңызды. Әдеби сынның дәстүрлі үлгілері мен қазіргі цифрлық формаларын салыстыру арқылы оның даму бағыттарын анықтауға болады.

Қазақ әдеби сыны ұлттық әдебиеттің қалыптасуымен қатар дамып, оның мазмұны мен көркемдік деңгейін бағалаудың негізгі тетігіне айналды. Әдеби сынның алғашқы үлгілері ағартушылық кезеңдегі ғылыми-публицистикалық еңбектерде көрініс тапты. Бұл кезеңде әдебиетке баға беру, көркемдік талдау жасау, әдеби нормаларды айқындау мәселелері алдыңғы қатарға шықты. Осы бағытта Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінің маңызы ерекше. Оның әдебиет туралы тұжырымдары қазақ әдеби сынының теориялық негізін қалыптастырды. Кейінгі кезеңдерде Рымғали Нұрғали, Зейнолла Қабдолов сынды ғалымдардың еңбектері әдеби талдаудың ғылыми деңгейін көтерді. Дәстүрлі әдеби сынның негізгі ерекшелігі – оның жүйелілігі мен ғылыми негізділігі. Мұнда көркем шығарма жан-жақты талданып, оның идеялық мазмұны мен көркемдік ерекшеліктері терең қарастырылады. Сонымен қатар, әдеби сын қоғамдық-әлеуметтік оймен тығыз байланыста дамып, әдеби процестің бағыт-бағдарын айқындап отырды. Ақпараттық технологиялардың дамуы мен интернеттің кең таралуы әдеби сынның құрылымына елеулі өзгерістер әкелді.

Цифрлық кеңістік әдеби пікір алмасудың жаңа мүмкіндіктерін қалыптастырып, оны жедел әрі қолжетімді етті. Интернет арқылы әдеби шығармаларға қатысты пікірлер бірден жарияланып, көпшілікке ұсынылады. Бұл әдеби сынның уақыттық шектеулерін жойып, оны динамикалық үдеріске айналдырды. Сонымен қатар, оқырман тек қабылдаушы ғана емес, пікір білдіруші субъект ретінде әдеби үдеріске белсенді қатыса бастады. Цифрлық кеңістікте әдеби сынның формасы да өзгеріске ұшырады. Дәстүрлі ұзақ талдаулардың орнына қысқа пікірлер, рецензиялар, комментарийлер кеңінен таралды. Бұл жағдай әдеби сынның мазмұнына ғана емес, оның тілдік және стильдік сипатына да әсер етті. Әлеуметтік желілердің дамуы әдеби сынның жаңа кезеңін қалыптастырды. Бұл ортада әдеби пікір тек кәсіби сыншылар тарапынан ғана емес, қарапайым оқырмандар тарапынан да белсенді түрде ұсынылады. Соның нәтижесінде әдеби сынның демократиялану үдерісі күшейді. Әлеуметтік желілерде жарияланатын әдеби пікірлер жеделдігімен, ықшамдылығымен және қолжетімділігімен. ерекшеленеді. Мысалы,  Instagram  және  TikTok  платформаларында кітаптарға қатысты қысқа рецензиялар, бейнеталдаулар және ұсынымдар кеңінен таралған. Бұл форматтар әдеби сынның аудиториясын кеңейтіп, жаңа оқырман қауымын қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, әлеуметтік желідегі әдеби сын кәсіби және әуесқой пікірлердің қатар өмір сүруімен сипатталады. Бұл жағдай бір жағынан пікір алуандығын арттырса, екінші жағынан талдаудың сапасына қатысты мәселелер туындатады. Бұл өзгерістер әдеби сынның мазмұнына, формасына және қызметіне әсер етіп, оның қазіргі әдеби үдерістегі орнын қайта қарастыруды қажет етеді. Әдеби сын тек көркем шығарманы бағалау құралы ғана емес, ол белгілі бір коммуникациялық кеңістікте жүзеге асатын күрделі дискурстық құбылыс болады. Мұнда автор, мәтін және оқырман арасындағы өзара байланыс негізгі рөл атқарады. Әдеби сын арқылы көркем шығармаға қатысты түрлі пікірлер қалыптасып, әдеби үдерістің мазмұны айқындалады. Дискурс ретінде әдеби сын тілдік, мәдени және әлеуметтік факторлардың ықпалымен қалыптасады. Ол тек мәтіндік талдаумен шектелмей, белгілі бір аудиторияға бағытталған пікір алмасу алаңы ретінде қызмет етеді.

Осы тұрғыда әдеби сынның мазмұны ғана емес, оны жеткізу формасы мен коммуникативтік тәсілдері де маңызды. Әлеуметтік желілер бұл дискурсты жаңа деңгейге көтерді. Мұнда әдеби сын жедел, ашық және интерактивті сипатқа ие болды. Әлеуметтік желідегі әдеби сын дәстүрлі ғылыми сыннан тілдік және стильдік жағынан едәуір ерекшеленеді. Ең алдымен, мұнда тіл қарапайым, түсінікті және қысқа формада беріледі. Ұзақ талдаулардың орнына ықшам пікірлер мен тезис түріндегі ойлар басым келеді. Сонымен қатар, әлеуметтік желідегі әдеби сын эмоционалдық сипатымен ерекшеленеді. Авторлар өз пікірін еркін жеткізіп, субъективті көзқарасты ашық білдіреді. Бұл ерекшелік әдеби сынның ғылыми дәлдігін әлсіретуі мүмкін болғанымен, оның әсер ету күшін арттырады. Тағы бір маңызды белгі – мультимедиалық элементтердің кең қолданылуы. Мәтінмен қатар сурет, видео, аудио форматтар қолданылады. Мысалы, Instagram платформасында кітапқа қатысты визуалды посттар мен қысқа пікірлер жарияланса, TikTok арқылы бейнеформаттағы әдеби талдаулар ұсынылады. Хэштегтерді қолдану да әлеуметтік желідегі әдеби сынның маңызды ерекшелігі болып табылады. Олар ақпаратты жүйелеуге, белгілі бір тақырып аясында пікірлерді біріктіруге мүмкіндік береді.ірталасқа қатысушы ретінде әдеби сынның толыққанды субъектісіне айналды. Әлеуметтік желілер әдеби сынның жаңа жанрларының қалыптасуына ықпал етті. Бұл жанрлар дәстүрлі әдеби сыннан формасы мен мазмұны жағынан ерекшеленеді.

Қазіргі таңда әдеби сын келесі форматтарда көрініс табады:
– қысқа пост түріндегі пікірлер;
– блог форматындағы рецензиялар;
– бейнерецензиялар;
– подкаст түріндегі әдеби талдаулар.

Бұл форматтар әдеби сынның қолжетімділігін арттырып, оның аудиториясын кеңейтеді. Сонымен қатар, олар оқырманның назарын тез аударуға және ақпаратты жеңіл қабылдауға мүмкіндік береді. Бейнерецензиялар мен қысқа форматтағы әдеби талдаулар қазіргі жастар арасында ерекше сұранысқа ие. Бұл құбылыс әдеби сынның жаңа медиамен тығыз байланыста дамып отырғанын көрсетеді.

Қорытындылай келе, желідегі әдеби сын қазіргі әдеби үдерістің маңызды құрамдас бөлігіне айналды дей аламыз. Ол дәстүрлі әдеби сыннан ерекшеленіп, жаңа дискурстық сипатқа ие болды. Бұл ортада әдеби сын жеделдігімен, қолжетімділігімен және интерактивтілігімен ерекшеленеді. Сонымен қатар, оның тілдік және стильдік сипаты өзгеріп, жаңа жанрлар мен форматтар қалыптасты. Әлеуметтік желідегі әдеби сын әдеби пікір алмасудың аясын кеңейтіп, оқырманның әдеби үдеріске қатысу белсенділігін арттырды. Соған қарамастан, оның ғылыми деңгейі мен талдау сапасына қатысты мәселелер де назар аударуды қажет етеді. Жалпы алғанда, әлеуметтік желідегі әдеби сын – қазіргі әдебиеттің дамуына ықпал ететін, жаңа сипаттағы мәдени-әлеуметтік құбылыс.

Гаухар АЙГАЗИНОВА,

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 1-курс магистранты,

Сәуле ЕРЖАНОВА,

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры, ф.ғ.д.