Ермакбай Азизбек «Тұран» университеті

Жур 241(4)-2

Ғылыми жетекші: сениор-лектор Ауезова Э. Ж.

«Әлеуметтік желідегі фейк ақпарат: оны қалай тануға болады және неге адамдар сенеді?»

Аңдатпа. Бұл мақалада әлеуметтік желілерде таралатын фейк ақпараттың табиғаты, оның құрылымдық ерекшеліктері, таралу механизмдері және адамдардың жалған мәліметке сену себептері жан-жақты талданады. Зерттеу барысында фейк ақпараттың тек жалған дерек емес, психологиялық, әлеуметтік және технологиялық факторлардың өзара ықпалдасуынан туындайтын күрделі медиақұбылыс екені анықталды. Әлеуметтік желілердегі алгоритмдік іріктеу жүйесінің қолданушының ақпараттық ортасын қалыптастырудағы рөлі сараланып, ақпараттық оқшаулану мен біржақты ақпараттық кеңістіктің фейк ақпараттың таралуына әсері көрсетіледі. Сонымен қатар дезинформация түрлері, олардың қоғамдық санаға ықпалы және сенім дағдарысымен байланысы қарастырылады.Зерттеу аясында ақпаратты тексерудің негізгі тәсілдері, дереккөзді верификациялау принциптері және фактчекингтің қоғамдық маңызы талданады.

Тірек сөздер: фейк ақпарат, дезинформация, фактчекинг, әлеуметтік желі, алгоритм, медиасауаттылық, сыни ойлау, ақпараттық қауіпсіздік, сенім дағдарысы.

«Фейковая информация в социальных сетях: как её распознать и почему люди ей доверяют?»

Аннотация. В данной статье всесторонне анализируются природа фейковой информации, распространяемой в социальных сетях, её структурные особенности, механизмы распространения, а также причины, по которым люди доверяют ложным сведениям. В ходе исследования установлено, что фейковая информация представляет собой не просто недостоверные данные, а сложное медиаявление, возникающее в результате взаимодействия психологических, социальных и технологических факторов. Рассматривается роль алгоритмических систем отбора контента в формировании информационной среды пользователя, а также влияние информационной изоляции и одностороннего информационного пространства на распространение фейков. Кроме того, анализируются виды дезинформации, их влияние на общественное сознание и связь с кризисом доверия.

Ключевые слова: фейковая информация, дезинформация, фактчекинг, социальные сети, алгоритм, медиаграмотность, критическое мышление, информационная безопасность, кризис доверия.

«Fake Information on Social Media: How to Recognize It and Why People Believe It?»

Abstract. This article comprehensively analyzes the nature of fake information spread on social media, its structural characteristics, dissemination mechanisms, and the reasons why people tend to trust false information. The study reveals that fake information is not merely inaccurate data but a complex media phenomenon arising from the interaction of psychological, social, and technological factors. The role of algorithmic content selection systems in shaping users’ information environments is examined, along with the impact of informational isolation and one-sided information spaces on the spread of fake content. In addition, the types of disinformation, their influence on public consciousness, and their connection with the crisis of trust are considered.

Keywords: fake information, disinformation, fact-checking, social media, algorithm, media literacy, critical thinking, information security, crisis of trust.

Кіріспе. Қазіргі заман – ақпараттық технологиялардың қарқынды дамыған дәуірі. Интернет пен әлеуметтік желілер адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналып, қоғамның негізгі коммуникациялық алаңына айналды. Бүгінде адамдар жаңалықтарды теледидардан немесе газеттен емес, ең алдымен әлеуметтік платформалардан алады. Бұл үрдіс ақпаратқа қолжетімділікті арттырып, қоғамды жедел хабардар етудің тиімді құралына айналғанымен, оның кері тұстары да бар. Соның ең өзекті мәселелерінің бірі – фейк ақпараттың, яғни жалған немесе бұрмаланған мәліметтердің жаппай таралуы. Мұндай ақпарат қоғамдық пікірді шатастырып, адамдардың санасына әсер етіп, тіпті әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп төндіруі мүмкін. Фейк ақпарат дегеніміз – шындыққа сәйкес келмейтін, әдейі немесе бейсаналы түрде бұрмаланған деректер. Ол кейде сенсация жасау, аудиторияның назарын аудару немесе жарнамалық табыс табу мақсатында таратылады. Ал кей жағдайда саяси манипуляция, қоғамды арандату, адамдардың көзқарасын өзгерту сияқты стратегиялық мақсаттарға қызмет етеді. Сондықтан фейк ақпаратты тек қарапайым қателік деп қарастыруға болмайды. Бұл – қазіргі медиа кеңістіктегі күрделі әрі қауіпті құбылыс.

Негізгі бөлім. Әлеуметтік желілердің құрылымы фейк ақпараттың тез таралуына ерекше жағдай жасайды. Платформалар қолданушыларға ұнайтын контентті алгоритмдер арқылы іріктеп көрсетеді. Яғни адам қандай ақпаратты жиі қарайды немесе қандай пікірлерді қолдайды, соған ұқсас мәліметтерді көбірек көреді. Нәтижесінде «ақпараттық көпіршік» қалыптасады. Бұл құбылыс адамның тек біржақты көзқарасты қабылдауына әкеліп, альтернативті пікірлерді елемеуге итермелейді. Осындай ортада жалған ақпарат еш кедергісіз таралып, шындық ретінде қабылдануы мүмкін.

Әлеуметтік желілер фейк ақпараттың таралуында маңызды рөл атқарады. Бұл платформалардың басты ерекшелігі – ақпараттың жылдам және кең аудиторияға жетуі. Бір ғана жазба бірнеше минуттың ішінде мыңдаған немесе миллиондаған адамға таралуы мүмкін. Адамдардың фейк ақпаратқа сенуінің психологиялық себептері де бар. Сонымен қатар әлеуметтік желілерде алгоритмдік іріктеу жүйесі қолданылады. Бұл жүйе қолданушының қызығушылығына сәйкес контентті көрсетеді. Яғни адам қандай тақырыптарды жиі қарайды немесе қандай пікірлерді қолдайды, соған ұқсас ақпараттарды көбірек көреді. Нәтижесінде қолданушы тек өз көзқарасына сәйкес келетін мәліметтерді қабылдап, басқа пікірлерден оқшауланады. Бұл құбылыс «ақпараттық көпіршік» деп аталады. Ақпараттық көпіршік жағдайында адам біржақты ақпараттық кеңістікте өмір сүреді. Мұндай ортада жалған ақпараттың таралу ықтималдығы жоғары болады, өйткені адамдар өз көзқарасын қолдайтын кез келген мәліметті оңай қабылдайды. Ең алдымен, эмоция факторын атап өту қажет. Қорқыныш, ашу, таңғалу немесе қуаныш тудыратын жаңалықтар адамның сыни ойлау қабілетін әлсіретеді. Эмоцияға берілген адам ақпараттың дұрыстығын тексермей, оны тез қабылдайды әрі өзгелермен бөліседі. Сонымен қатар адамдар көбіне өздерінің бұрыннан қалыптасқан сенімдеріне сәйкес келетін мәліметтерге ғана сенеді. Бұл «растау қателігі» деп аталады. Яғни адам өз пікірін қолдайтын жалған ақпаратты да шындық ретінде қабылдайды. Тағы бір маңызды себеп – медиасауаттылық деңгейінің төмендігі. Көптеген қолданушылар дереккөздің сенімділігін тексеруді, фактчекинг жасауды немесе ақпаратты салыстыруды білмейді. Әсіресе жастар мен егде жастағы адамдар әлеуметтік желідегі кез келген жазбаны ресми жаңалық деп ойлауы мүмкін. Танымал блогерлердің немесе достардың бөліскен мәліметтері де автоматты түрде шынайы деп қабылданады. Бұл сенім фейк ақпараттың таралуын одан әрі күшейтеді.

Фейк ақпаратты анықтау үшін бірнеше маңызды белгілерге назар аудару қажет. Біріншіден, ақпараттың дереккөзіне көңіл бөлу керек. Егер жаңалық белгісіз сайтта немесе күмәнді аккаунтта жарияланса, оның шынайылығына күмәндану қажет. Сенімді ақпарат көбінесе ресми ақпарат құралдарында немесе белгілі медиа ұйымдарда жарияланады. Екіншіден, жаңалықтың тақырыбына назар аудару керек. Фейк ақпарат көбінесе өте сенсациялық, эмоцияға толы тақырыптармен беріледі. Мысалы, «Шок!», «Барлығы жасырып келген шындық!», «Бұл туралы ешкім айтпайды!» сияқты сөздер жиі қолданылады. Үшіншіден, ақпараттың мазмұнын тексеру маңызды. Егер жаңалықта нақты деректер, сарапшылардың пікірлері немесе ресми мәліметтер болмаса, онда ол жалған болуы мүмкін. Төртіншіден, суреттер мен видеоларды тексеру қажет. Кейде фейк ақпаратта ескі немесе басқа жағдайға қатысты суреттер қолданылады. Қазіргі кезде арнайы онлайн құралдар арқылы суреттің қай жерде және қашан жарияланғанын тексеруге болады. Бесіншіден, ақпаратты бірнеше дереккөз арқылы салыстыру керек. Егер бір жаңалық тек бір жерде ғана жарияланып, басқа ақпарат құралдарында кездеспесе, онда оның шынайылығына күмән туындайды. Фейк ақпарат тек жеке адамдарға ғана емес, бүкіл қоғамға кері әсерін тигізуі мүмкін. Жалған ақпарат адамдар арасында түсініспеушілік пен сенімсіздік тудыруы мүмкін. Мысалы, кейбір жалған жаңалықтар қоғамдық дүрбелеңге әкелуі мүмкін. Денсаулық, саясат немесе қауіпсіздік туралы жалған ақпарат адамдарды қате шешім қабылдауға итермелейді. Сонымен қатар фейк ақпарат қоғамдағы сенімді ақпарат көздеріне деген сенімді әлсіретуі мүмкін. Егер адамдар жалған және шынайы ақпаратты ажырата алмаса, олар жалпы ақпарат құралдарына сенбейтін жағдайға жетуі мүмкін.Бұл жағдай демократиялық қоғам үшін де қауіпті, себебі дұрыс емес ақпарат адамдардың қоғамдық пікіріне және шешім қабылдауына әсер етеді. Фейк ақпаратпен күресудің ең тиімді жолдарының бірі – медиа сауаттылықты арттыру. Адамдар ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауды үйренуі керек.Білім беру жүйесінде медиа сауаттылық пәндерін енгізу де маңызды. Бұл жастарға ақпаратты талдауды, тексеруді және шынайы дереккөздерді анықтауды үйретеді.Сонымен қатар әлеуметтік желі платформалары да жалған ақпаратпен күресуде үлкен рөл атқарады. Кейбір платформалар фейк жаңалықтарды белгілеу немесе оларды таратуын шектеу сияқты шаралар қолдануда.Журналистер де қоғамды дұрыс ақпаратпен қамтамасыз ету арқылы маңызды қызмет атқарады. Сапалы журналистика фейк ақпаратқа қарсы ең тиімді құралдардың бірі болып саналады.

Фейк ақпараттың кең таралуының тағы бір себебі – адамдардың психологиялық ерекшеліктері. Көп жағдайда адамдар өздерінің көзқарасына сәйкес келетін ақпаратқа көбірек сенеді. Егер жаңалық адамның пікіріне сәйкес келсе, ол оны тексермей-ақ шындық ретінде қабылдауы мүмкін.Сонымен қатар эмоциялық әсер де үлкен рөл атқарады. Қорқыныш, ашу немесе таңданыс тудыратын ақпарат адамдардың назарын тез аударады. Мұндай эмоциялар адамның сыни ойлау қабілетін әлсіретіп, ақпаратты тексермей қабылдауына әкелуі мүмкін.Тағы бір фактор – әлеуметтік дәлелдеу. Егер бір ақпаратты көптеген адамдар бөліссе немесе оған көп лайк қойылса, адамдар оны шынайы деп ойлауы мүмкін. Шын мәнінде бұл тек ақпараттың көп таралғанын ғана көрсетеді, бірақ оның дұрыс екенін дәлелдемейді.Сондай-ақ қазіргі уақытта ақпараттың тым көп болуы да проблема тудырады. Адамдар күн сайын мыңдаған жаңалық көреді, сондықтан олардың бәрін тексеруге уақыт жетпейді. Осы жағдай фейк ақпараттың таралуына мүмкіндік береді. Фейк ақпараттың қоғамға тигізетін зияны өте үлкен. Ол адамдар арасында үрей тудырып, әлеуметтік дүрбелеңге әкелуі мүмкін. Денсаулыққа қатысты жалған кеңестер халықтың өміріне қауіп төндіреді. Саяси дезинформация азаматтардың шешім қабылдауына кері әсер етеді. Фейк ақпараттың таралуын азайту үшін оны тану дағдыларын дамыту маңызды. Ең алдымен, ақпараттың дереккөзін тексеру қажет. Сенімді жаңалықтар әдетте ресми ақпарат құралдарында немесе белгілі журналистердің жарияланымдарында кездеседі. Сонымен қатар жаңалықтың тақырыбына назар аудару керек. Егер тақырып тым сенсациялық немесе эмоциялық болса, оның шынайылығына күмән келтіру қажет. Фейк жаңалықтар көбіне адамның назарын аудару үшін әсіреленіп жазылады. Тағы бір маңызды тәсіл – ақпаратты бірнеше дереккөзбен салыстыру. Егер жаңалық тек бір ғана сайтта немесе әлеуметтік желі парақшасында жарияланған болса, оның жалған болуы мүмкін. Фактчекинг құралдарын қолдану да маңызды. Қазіргі уақытта интернетте фотосуреттердің түпнұсқалығын тексеруге мүмкіндік беретін арнайы сервистер бар. Бұл құралдар суреттің бұрын қай жерде қолданылғанын анықтауға көмектеседі. Сонымен қатар жалған жаңалықтар журналистикаға деген сенімді азайтып, ақпараттық дағдарыс қалыптастырады. Қоғам шынайы ақпарат пен жалған мәліметтің аражігін ажырата алмай қалғанда, сенім дағдарысы туындайды. Осындай қауіптердің алдын алу үшін фейк ақпаратты тану дағдыларын дамыту аса маңызды. Ең алдымен, ақпараттың дереккөзін тексеру қажет. Сайттың ресмилігі, авторы, жарияланған күні мен сілтемелері сенімді болуы тиіс. Егер жаңалық тек бір күмәнді парақшада ғана жарияланса, оған сенуге болмайды. Сонымен қатар тақырыптың тым сенсациялық немесе эмоцияға толы болуы да күдік тудырады. Әдетте фейк жаңалықтар адамның назарын аудару үшін әсірелеп жазылады. Фактчекинг – жалған ақпаратпен күрестегі ең тиімді құралдардың бірі. Бір ақпаратты бірнеше тәуелсіз дереккөзбен салыстыру, ресми статистиканы тексеру, сурет пен видеолардың түпнұсқалығын анықтау маңызды. Қазіргі таңда арнайы онлайн сервистер мен платформалар фотосуреттің қайдан алынғанын немесе бұрын қолданылған-қолданылмағанын анықтауға мүмкіндік береді. Мұндай тәсілдер қолданушыға шындықты табуға көмектеседі.

Әлеуметтік желілердегі алгоритмдер де фейк ақпараттың таралуына әсер етеді. Платформалар қолданушының қызығушылығына сәйкес контентті көрсететіндіктен, адамдар көбіне өз пікіріне сәйкес келетін ақпаратты ғана көреді. Мұндай жағдай «ақпараттық көпіршік» деп аталады. Бұл ортада адамдар басқа көзқарастарды көрмей, біржақты ақпаратқа сеніп қалуы мүмкін. Фейк ақпаратты тану үшін бірнеше тәсілді қолдануға болады. Ең алдымен ақпараттың дереккөзін тексеру керек. Егер жаңалық сенімді ақпарат құралдарында жарияланбаса, оның дұрыстығына күмәнданған жөн. Сонымен қатар жаңалықтың жарияланған уақытын, авторын және мәтіндегі дәлелдердің бар-жоғын тексеру маңызды. Ақпаратты бірнеше дереккөзбен салыстыру және фактчекинг әдістерін қолдану жалған мәліметтерді анықтауға көмектеседі.

Қорытынды. Қазіргі заманда фейк ақпарат әлеуметтік желілерде жылдам таралып, қоғам санасына айтарлықтай әсер ететін күрделі құбылысқа айналды. Оның таралуы тек қате немесе жалған деректердің нәтижесі емес, психологиялық, әлеуметтік және технологиялық факторлардың өзара ықпалдасуынан туындайтын көпқырлы процесс болып табылады. Адамдар эмоцияға беріліп, уақыт тапшылығына байланысты немесе дереккөздің сенімділігін дұрыс бағаламай, жалған мәліметтерге тез сенуі олардың ақпараттық қорғанысын әлсіретеді. Сонымен қатар алгоритмдік іріктеу жүйесі қолданушының ақпараттық ортасын шектеп, біржақты контент көрсететіндіктен, фейк ақпараттың таралуына қолайлы жағдай жасайды.

Фейк ақпарат тек жеке адамның ой-пікіріне ғана емес, жалпы қоғамдық санаға, әлеуметтік тұрақтылыққа, саяси процесстерге және экономикалық шешімдерге де әсер етеді. Оның таралуы сенім дағдарысын туғызып, адамдардың медиаресурстарға, ресми дереккөздерге деген сенімін азайтады. Бұл өз кезегінде қоғамдағы ақпараттық мәдениеттің әлсіреуіне әкеліп, қоғамдық пікірдің манипуляцияға ашық болуына мүмкіндік береді. Сондықтан фейк ақпаратпен күрес тек жеке тұлғаның міндеті емес, қоғам мен мемлекет үшін де стратегиялық маңызды мәселе болып табылады. Қазіргі заманда медиасауаттылықты дамыту, сыни ойлауды қалыптастыру және ақпаратты тексеру мәдениетін қалыптастыру – ең өзекті міндеттердің бірі. Әрбір қолданушы ақпаратты қабылдағанда, дереккөздің сенімділігін, жаңалықтың дәлелділігін және контенттің эмоциялық заряды мен мақсаттарын бағалай білуі тиіс. Фактчекинг әдістерін меңгеру, түрлі ақпарат көздерін салыстыру және мультимедиалық деректердің түпнұсқалығын тексеру – фейк ақпараттың таралуына қарсы тиімді құралдар болып табылады. Сондай-ақ білім беру саласында медиасауаттылық сабақтарын енгізу, ақпараттық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру және цифрлық этика бойынша оқыту – жастарды және қоғамның барлық мүшелерін жалған мәліметтерден қорғайтын маңызды қадамдар болып саналады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1. Factcheck.kz. Жалған ақпаратты тексеру бойынша аналитикалық материалдар. – Алматы, 2023–2025.

2. MediaNet Халықаралық журналистика орталығы. Медиасауаттылық және фактчекинг бойынша әдістемелік құралдар. – Алматы, 2022.

3. Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі. Ақпараттық қауіпсіздік және медиасаясат туралы ресми материалдар. – Астана, 2023.

4. Қазконтент АҚ. Қазақстандағы цифрлық медиа және ақпараттық саясат туралы жарияланымдар. – Астана, 2022.

5. Masa Media. Қазақстандағы фейк ақпарат пен конспирология тақырыбындағы сараптамалық мақалалар. – 2021–2024.

6. Turkystan.kz. Дезинформация және қоғамдық сенім мәселесіне қатысты материалдар. – 2022–2024.

7. El.kz. Ақпараттық қауіпсіздік және жалған ақпарат туралы мақалалар. – 2023.

8. Kazinform. Ресми ақпарат және фейк жаңалықтарға қатысты түсіндірме материалдар. – 2023–2025.

9. Әділ сөз сөз бостандығын қорғау халықаралық қоры. БАҚ мониторингі және ақпарат сапасы туралы есептер. – Алматы, 2022.

10. Қазақстандық қоғамдық даму институты. Қоғамдық пікір және медиасауаттылық бойынша зерттеулер. – Астана, 2023.