Н.Н.Серікбай, Ж.Әлміш

«Тұран» университеті журналистика мамандығының 1-курс студенті

*е-mail:serikbaynuraiym17@gmail.com

Әлеуметтік желілер дәуіріндегі қоғамдық пікір қалыптастыру тетіктері

Аңдатпа. Бұл мақалада әлеуметтік желілердің қоғамдық пікір қалыптастырудағы рөлі мен тетіктері қарастырылады. Ақпараттық қоғам жағдайында әлеуметтік медиа платформалары бұқаралық коммуникацияның негізгі арнасына айналып, қоғамдық сана мен әлеуметтік процестерге тікелей ықпал етуде. Зерттеуде әлеуметтік желілердің ақпарат тарату, пікір қалыптастыру және саяси, мәдени, әлеуметтік мәселелерге әсер ету механизмдері талданады.

Түйін сөздер: әлеуметтік желі, қоғамдық пікір, медиа, ақпараттық кеңістік, коммуникация.

Аннотация. В статье рассматривается роль и механизмы формирования общественного мнения в эпоху социальных сетей. В условиях информационного общества социальные медиа становятся основным каналом массовой коммуникации, оказывая прямое влияние на общественное сознание и социальные процессы. Анализируются механизмы распространения информации, формирования мнений и влияния на политические, культурные и социальные вопросы.

Ключевые слова: социальные сети, общественное мнение, медиа, информационное пространство, коммуникация.

Abstract. This article explores the mechanisms of public opinion formation in the age of social media. In the context of the information society, social networks have become a major communication channel, directly influencing public consciousness and social dynamics. The study analyzes how social media platforms distribute information, shape opinions, and affect political, cultural, and social issues.

Keywords: social media, public opinion, media, information space, communication.

Кіріспе

Бүгінгі заман – цифрлық коммуникация мен әлеуметтік медианың қоғам өміріне терең енген кезеңі. Бүгінгі таңда адам өмірінің барлық саласы цифрлық кеңістікпен тығыз байланысты. Әлеуметтік желілер — қоғамдағы коммуникацияның ең жылдам әрі ықпалды формасына айналды. Егер бұған дейін ақпараттың негізгі көзі дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдары болса, бүгінде Facebook, Instagram, TikTok, Telegram сияқты платформалар қоғамдық пікірді бағыттайтын басты арна болып отыр.Қоғамдық пікір – әлеуметтік сананың белсенді формасы. Ол адамдардың белгілі бір мәселеге қатысты көзқарасын, бағасын және реакциясын білдіреді. Ал әлеуметтік желілер бұл процесті бұрынғыдан да қарқынды етті: енді әрбір қолданушы өз ойын көпшілікке жеткізе алады, ал әр пікір қоғам ішінде түрлі реакция тудырып, үлкен әлеуметтік қозғалыстардың бастамасына айналуы мүмкін.Зерттеудің өзектілігі – қазіргі таңда ақпараттық кеңістікте пікірдің қалыптасу жылдамдығы мен оның салдары бұрынғыдан әлдеқайда жоғары болуында. Бір ғана жазба немесе бейне бірнеше сағат ішінде миллиондаған адамға жетіп, қоғамдағы ахуалға әсер етуі мүмкін. Бұл – әлеуметтік желілердің ықпал ету күші бұрынғы дәуірлерде болмаған жаңа феномен екенін көрсетеді.Қазақстан қоғамында да әлеуметтік медиа қоғамдық пікір қалыптастырудың маңызды факторы ретінде көрініс табуда. Әсіресе жастардың әлеуметтік белсенділігі мен азаматтық ұстанымын нығайтуда желілердің рөлі айрықша. Дегенмен, ақпараттың шектен тыс көптігі, фейк контенттің көбеюі және манипуляция құралдарының дамуы қоғамдық пікірдің сапасына кері әсер етуде. Сондықтан әлеуметтік желілердің қоғамдық сана мен пікірге әсер ету механизмдерін зерттеу - қазіргі медиа кеңістіктің ең өзекті бағыттарының бірі.

Әлеуметтік желілер ақпарат алмасудың жаңа мәдениетін қалыптастырды. Бұл - тек коммуникация құралы емес, қоғамдық пікір мен саяси белсенділіктің аренасы. Егер дәстүрлі медиада ақпарат “жоғарыдан төменге” бағытталса, әлеуметтік желілерде ол “тең деңгейде” жүреді - әрбір қолданушы әрі ақпарат көзі, әрі қабылдаушы бола алады.Мысалы, Instagram мен TikTok-та қоғамдағы мәселелерді көтеретін қысқа видеолар немесе посттар тез таралып, көпшілік назарына ілігеді. Осындай “вирустық контент” адамдардың көзқарасын өзгертеді, пікірталас туғызады, кейде саяси шешімдердің қабылдануына да әсер етеді. 2022 жылғы қаңтар оқиғалары немесе экологиялық мәселелер туралы онлайн қозғалыстар (мысалы, Арал, Көкжайлау, Семей полигоны тақырыптары) әлеуметтік желілер арқылы қоғамдық назарға ілікті. Яғни, әлеуметтік желілер — пікірдің ғана емес, әрекеттің де қозғаушы күші. Онлайн бастама офлайн нәтижеге әкеледі: митингілер, петициялар, қоғамдық қолдау акциялары.

Қоғамдық пікір әлеуметтік желілерде бірқатар механизмдер арқылы қалыптасады.
Біріншіден, ақпараттың жылдам таралуы. Бір пост немесе бейнежазба бірнеше минут ішінде мыңдаған адамға жетеді. Бұл жылдамдық қоғамдық пікірдің қалыптасуын да жылдамдатады.
Екіншіден, алгоритмдік жүйелердің әсері. Әлеуметтік желілер қолданушының мүддесіне қарай контент ұсынатындықтан, адамдар көбіне өз көзқарасына сәйкес ақпаратты ғана көреді. Бұл “ақпараттық көпіршік” деп аталады және ол қоғамда поляризацияны күшейтеді.
Үшіншіден, инфлюенсерлердің рөлі. Қоғамдық пікірге ең көп әсер ететіндер көп жазылушысы бар тұлғалар. Олар кейде дәстүрлі БАҚ өкілдерінен де ықпалды. Мысалы, белгілі блогерлердің пікірлері мемлекеттік шешімдерге немесе қоғамдық наразылықтарға түрткі болған жағдайлар жиі кездеседі.
Төртіншіден, эмоциялық фактор. Әлеуметтік желіде эмоцияға құрылған контент рационалды ойдан басым түседі. Бұл – манипуляцияға жол ашады. Себебі адамның эмоциялық реакциясы ақпараттың шынайылығынан гөрі әсерге көбірек жауап береді.

Әлеуметтік желілер тек коммуникация құралы емес, сонымен бірге қоғамдық бақылау тетігі. Азаматтар мемлекеттік органдардың қызметіне баға беріп, мәселелерді жария түрде көтере алады. Бұл — демократиялық қоғам үшін үлкен мүмкіндік. Мысалы, азаматтық бастамалар мен онлайн петициялар қоғамдағы әділетсіздікке қарсы пікір тудыруда маңызды рөл атқаруда. Көп жағдайда желідегі белсенділік нақты шешімдердің қабылдануына ықпал етуде. Сонымен қатар, әлеуметтік желілер мәдени құндылықтардың да таралу алаңына айналды. Ұлттық бірегейлік, тіл, дәстүр, тарих туралы пікірталастар осы платформаларда жүреді. Бұл мәдени сана қалыптасуына ықпал етеді, бірақ сонымен бірге қайшылықтар мен пікір бөлінісін де тудырады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, әлеуметтік желілер дәуірінде қоғамдық пікір қалыптастыру үдерісі түбегейлі өзгеріске ұшырады. Бұрын бұқаралық ақпарат құралдары арқылы бір бағытта берілетін ақпарат ағыны бүгінде интерактивті сипат алып, әрбір жеке тұлға қоғамдық пікірдің белсенді қатысушысына айналды. Әлеуметтік медиа платформалары — тек жаңалық көзі ғана емес, әлеуметтік коммуникацияның, пікірталас пен идея алмасудың басты кеңістігіне айналып отыр. Бұл құбылыс қоғамдағы демократиялық үдерістердің дамуына, азаматтық белсенділіктің артуына және ақпараттық еркіндіктің кеңеюіне мүмкіндік берді. Дегенмен, әлеуметтік желілердің осындай ашық әрі еркін табиғаты белгілі бір қауіптер мен қайшылықтарды да туындатты. Ақпараттың молдығы мен таралу жылдамдығы шынайы деректер мен фейк жаңалықтардың ара-жігін ажыратуды қиындатты. Қоғамдық пікірдің манипуляцияға ұшырауы, эмоциялық реакцияның басымдығы, фактіні тексермеу – қазіргі ақпараттық кеңістіктегі өзекті мәселелердің бірі. Мұндай жағдайда қоғамдық пікір кейде нақты дәлелге емес, жеке әсер мен субъективті көзқарасқа сүйеніп қалыптасады. Бұл өз кезегінде әлеуметтік тұрақсыздық пен ақпараттық поляризацияға алып келеді. Сондықтан әлеуметтік желілердің дамуымен қатар, ақпараттық мәдениет пен медиасауаттылық деңгейін арттыру – кез келген қоғамның басты стратегиялық міндетіне айналуы тиіс. Әрбір азамат ақпаратты қабылдауда сыни тұрғыдан ойлауды, дереккөздерді салыстыра білуді және жалған ақпаратты ажыратуды үйренуі қажет. Медиасауатты қоғам – манипуляцияға берілмейтін, саналы және жауапты азаматтар қоғамы.

Қазіргі таңда қоғамдық пікірдің қалыптасуы тек журналистер мен сарапшылардың қолында емес. Әлеуметтік желілердің дамуы нәтижесінде “пікір көшбасшысы” ұғымы кеңейіп, енді әр блогер, белсенді азамат немесе тіпті қарапайым қолданушы қоғамдағы дискурсқа ықпал ете алады. Бұл – үлкен мүмкіндік, бірақ сондай-ақ үлкен жауапкершілік те жүктейді. Себебі желідегі әр сөз, әр пікір көпшілік санаға әсер етеді.

Сонымен қатар, әлеуметтік медиа арқылы туындайтын қоғамдық пікірлер мемлекеттік шешім қабылдау үдерісіне де әсер етуде. Билік құрылымдары қоғамдағы пікір ағымын елемей қоймайды, ал кей жағдайларда әлеуметтік желідегі қысым нәтижесінде саяси немесе әлеуметтік шешімдер қайта қаралады. Бұл демократиялық бақылаудың жаңа түрі ретінде бағалануы мүмкін. Дегенмен, мұндай ықпал тек сындарлы пікірталас пен дәлелге негізделген жағдайда ғана тиімді болады. Тағы бір маңызды тұсы – әлеуметтік желілердің ұлттық құндылықтар мен мәдени санаға әсері. Бір жағынан, әлеуметтік медиа ұлттық идеяларды, тіл мен мәдениетті насихаттаудың қуатты құралына айналып отыр. Екінші жағынан, жаһандық ақпарат ағымында ұлттық болмыстың әлсіреу қаупі бар. Сол себепті цифрлық кеңістіктегі контент ұлттық құндылықтарды сақтауға, жастардың санасына оң үлгі қалыптастыруға бағытталуы тиіс.

Әлеуметтік желілер тек виртуалды әлем емес – ол қоғамның айнасы. Онда елдің рухани, мәдени, саяси ахуалы көрініс табады. Сондықтан желі кеңістігін дұрыс пайдалану арқылы қоғамдағы бірлік, әділдік, өзара сыйластық сияқты маңызды құндылықтарды нығайтуға болады. Ал теріс бағыттағы контент – араздық, жала, фейк пен жеккөрушілік тілінің таралуына себеп болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, цифрлық этика мен жауапты коммуникация мәдениетін қалыптастыру – аса өзекті мәселе.

Қорытындылай келе, әлеуметтік желілер дәуіріндегі қоғамдық пікір қалыптастыру тетіктерін зерттеу – болашақ журналистер мен медиа мамандар үшін маңызды міндет. Өйткені медиа кеңістіктегі әр әрекет, әр сөз, әр пост қоғамдық санада із қалдырады. Бұл зерттеу көрсеткендей, әлеуметтік желілер қоғамдық пікірдің ең ықпалды құралдарының біріне айналып отыр және оның әсері алдағы уақытта тек арта түседі.

Болашақта бұл үрдіс тек технологиялық жағынан ғана емес, этикалық және құқықтық тұрғыдан да жаңа талаптарды қажет етеді. Ақпарат тарату мәдениетін жетілдіру, медиасауаттылықты арттыру, әлеуметтік жауапкершілікті күшейту – осы заманның басты қажеттілігі.

Осылайша, әлеуметтік желілер дәуірінде қоғамдық пікірдің қалыптасуы күрделі, көпқырлы және үнемі өзгеріп отыратын процесс екені анық. Ол қоғамның даму деңгейін, азаматтардың белсенділігін және ақпараттық мәдениеттің дәрежесін айқындайды. Сондықтан әрбір қолданушы, әрбір журналист және әрбір медиа институт бұл кеңістікте өз әрекетіне жауапкершілікпен қарап, шынайы, сапалы және пайдалы ақпарат таратуға ұмтылуы тиіс. Сонда ғана әлеуметтік медиа — тек пікір алаңы ғана емес, қоғамдық сана мен мәдени өркениеттің қозғаушы күші бола алады.

Әдебиеттер тізімі

1. Әбдірахманова С. Ақпараттық қоғам және жаңа медиа: теория мен практика. – Алматы: Қазақ университеті, 2021.

2. Нұрғалиұлы Б. Медиасауаттылық және ақпараттық мәдениет. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

3. Қаражан Н. Қоғамдық пікір қалыптастырудың заманауи үрдістері. – Астана: Фолиант, 2018.

4. Қайыржанова Р. Медиа және қоғам: ақпараттық кеңістіктің мәдениеті. – Алматы: Раритет, 2018.

5. Дүйсенова А. Интернет-журналистика және қоғамдық коммуникация. – Астана: Елорда, 2019.

6. Тоқтағұл А. Медиа этика және ақпараттық мәдениет. – Алматы: Қазақ университеті, 2022.