Қазіргі таңда білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі барлық балаларды, соның ішінде ерекше білім беру қажеттіліктері бар (ЕББҚ) балаларды оқу процесіне қосу үшін жағдай жасау, оқыту қазіргі таңда білім беру жүйесінің басты бағыттарының бірі болып табылады.

ПЕДАГОГТАРДЫ ЕРЕКШЕ БІЛІМ БЕРУ ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ БАР БАЛАЛАРМЕН ЖҰМЫС ІСТЕУГЕ ҮЙРЕТУДЕГІ ТЕХНОЛОГИЯЛАР МЕН ИННОВАЦИЯЛАР

Торебава Айгуль Рымтаевна

Қарағанды қаласы білім бөлімінің, КММ «№ 82 жалпы білім беретін мектебі»

әлеуметтік педагог, педагог-зерттеуші

Қазіргі таңда білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі барлық балаларды, соның ішінде ерекше білім беру қажеттіліктері бар (ЕББҚ) балаларды оқу процесіне қосу үшін жағдай жасау, оқыту қазіргі таңда білім беру жүйесінің басты бағыттарының бірі болып табылады. Инклюзивті білім беру моделіне көшу оқушылардың әртүрлі топтарымен тиімді жұмыс істей алатын педагогикалық кадрларды сапалы жаңаша даярлауды талап етеді. Бұл балаларға сапалы және инклюзивті білім беру үшін білім беру саласында жұмыс істейтін мамандардың, соның ішінде педагогтар мен әдіскерлердің, ерекше әдістерді меңгеруі қажет. Бұл орайда қазіргі заманғы технологиялар мен мұғалімдерді даярлаудағы инновациялық тәсілдер маңызды рөл атқарады. Білім бөлімдерінде ЕББҚ бар балалармен жұмыс істеуді үйрету осы бағыттағы білім сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Инклюзивті білім беруді ұйымдастыруда білім бөлімінің мамандары маңызды рөл атқарады. Олардың міндеті тек мұғалімдер мен тәрбиешілерді дайындау ғана емес, сонымен қатар ерекше қажеттіліктері бар балалар толыққанды білім ала алатын инклюзивті ортаны құруға бағытталған бағдарламаларды әзірлеу болып табылады. Бұл кәсіби біліктілікті арттыруды және оқытудың инновациялық әдістерін енгізуді қажет етеді.

Бұл мақалада технология мұғалімдерді ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеуге дайындауға қалай көмектесетінін және олар қандай перспективаларды ашатынын, ЕББҚ бар балалармен жұмыс істеуге үйрету барысында қолданылатын технологиялар мен инновациялар қарастырылады.

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеу дағдыларын үйретудің маңыздылығы білім бөлімінде қызмет ететін мамандардың ерекше білім беру қажеттіліктерін түсінуі және балаларға сәйкесінше қолдау көрсете білуі маңызды. Бұл балалардың білім алудағы мүмкіндіктерін арттырып, қоғамда тең құқықтар мен мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді.

Педагогикалық кадрларды даярлау

Педагогтардың кәсіби деңгейін арттыру мақсатында арнайы курстар мен семинарлар өткізу маңызды. Оларға ЕББҚ бар балалармен жұмыс істеуге арналған заманауи әдістемелер мен технологияларды үйрету қажет. Педагогтар психологиялық және педагогикалық қолдаудың заманауи тәсілдерін меңгеруі тиіс. Осындай балалармен жұмыс істеудің заманауи әдістері туралы білімді дамытуға бағытталған арнайы курстар мен тренингтерді қамтуы керек. Мамандардың саралап оқыту әдістерін меңгеруі, сонымен қатар инклюзия жағдайында оқу процесін дұрыс ұйымдастыруды білу маңызды

Инклюзивті білім беру принциптерін енгізу

Білім бөлімдері инклюзивті білім беру принциптерін енгізуде жетекші рөл атқарады. Бұл принциптер барлық балалардың, соның ішінде ЕББҚ бар балалардың да, бірдей сапалы білім алуына мүмкіндік береді. Мұндай жұмыстарға педагогтарды ғана емес, мектеп әкімшілігін, ата-аналарды және қоғамды тарту маңызды.

Тәжірибе алмасу және серіктестік

Білім бөлімдері мен білім беру мекемелері арасында тәжірибе алмасу тиімді білім беру моделін құруға септігін тигізеді. Серіктестік шеңберінде педагогтарды ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеуге бағытталған тренингтерге, конференцияларға және зерттеу жобаларына қатыстыруға болады.

Пәнаралық қатынас

Мамандарды тиімді дайындау тек пәнаралық қатынаста ғана мүмкін болады. Оқытудың маңызды элементі педагогтардың, психологтардың, дефектологтардың және басқа мамандардың өзара әрекеттесуі болып табылады. Бұл ерекше білім алуды қажет ететін балаларға жан-жақты қолдау көрсетуге және олардың оқуына қолайлы жағдай жасауға мүмкіндік береді.

Психологиялық қолдау

Ерекше білім беруді қажет ететін балалармен жұмыс істейтін педагогтар мен басқа да білім беру бөлімінің мамандары психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету әдістеріне оқытылуы тиіс. Білім бөлімдерінде психологтарды тартып, педагогтардың балалардың эмоционалдық және әлеуметтік қажеттіліктерін түсініп, олармен дұрыс жұмыс істеу дағдыларын дамытуы қажет.

Бұл эмпатия дағдыларын дамыту, балалардың қажеттіліктерін түсіну және оқу процесі кезінде туындауы мүмкін психологиялық проблемаларды шешу қабілетін қамтиды.

Жеке білім беру бағдарламаларын жасау және жүзеге асыру

Ерекше қажеттіліктері бар балалар үшін жеке білім беру бағдарламаларын құру – инклюзивті білім берудің маңызды аспектісі. Білім бөлімдері педагогтарды осы бағдарламаларды дайындауға, олардың тиімділігін бағалауға және қажетті өзгерістерді енгізуге үйретуі қажет. Мұндай бағдарламалар баланың интеллектуалдық, физикалық және эмоционалдық ерекшеліктерін қоса алғанда, нақты қажеттіліктеріне бейімделген. Бұл мамандардан икемді болуды және инклюзивті оқыту үдерістерін терең түсінуді талап етеді.

1. Педагогтарды ерекше білім беруді қажет ететін балалармен жұмыс істеуге дайындаудағы заманауи міндеттер әртүрлі білім беру қажеттіліктері бар балалар санының өсуіне байланысты мұғалімдерді даярлау жүйесі бірқатар мәселелерге тап болады:

-Педагогтардың әртүрлі мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыс істеуге дайындығы жеткіліксіз;

-Мұғалімдерді диагностикалық және коррекциялық әдістерге, сондай-ақ әрбір балаға жеке көзқарасқа үйрету қажеттілігі;

-Ерекше білім беруді қажет ететін балаларды оқытудың арнайы технологиялары мен әдістері саласындағы білім мен дағдыларды үнемі жаңартып отыру.

Мұғалімдерді оқытудың дәстүрлі әдістері көбінесе инклюзивті ортада жұмыс істеу үшін жеткілікті практикалық дағдыларды қамтамасыз ете алмайды. Осыған байланысты білім беру саласында технология мен инновацияның рөлі артып келеді.

2.Педагогтарды ерекше білім беруді қажет ететін балалармен жұмыс істеуге дайындау технологиялары

Білім беру бөлімінде мамандарды даярлауда заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологиялар маңызды рөл атқарады. Заманауи технологиялар, онлайн курстар, вебинарлар және интерактивті платформалар ерекше қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеудің нақты жағдайларын зерделеу арқылы қажетті білім алуға ғана емес, сонымен қатар оны тәжірибеде қолдануға. оқыту процесін сапалы өзгертуге мүмкіндік береді.

2.1. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ)

Педагогтарды АКТ құралдарын қолдануға үйрету ЕББҚ бар балалармен жұмыс барысында ерекше маңызды. АКТ мұғалімдерге ерекше білім беруді қажет ететін балалармен жұмыс істеуге арналған көптеген құралдарды ұсынады. Арнайы бағдарламалық қамтамасыз ету, электрондық оқыту құралдары мен интерактивті технологиялар арқылы білім алушылардың танымдық қабілеттерін дамытуға, интерактивті тақталарды, планшеттерді және мамандандырылған білім беру қосымшаларын пайдалану әр баланың қажеттіліктеріне бейімдеуге мүмкіндік береді: есту, көру және моторикасы бұзылған балаларға арналған цифрлық білім беру ресурстарын құру.

Ақпаратты ұсынудың әртүрлі формаларын (визуалды, есту, кинестетикалық) қолдайтын бағдарламаларды пайдалану.

2.2. Арнайы бағдарламалар мен қосымшалар

Ерекше білім беруді қажет ететін балаларды оқытуды қолдауға бағытталған бағдарламалар бар, мысалы:

Аутизмі бар балаларға арналған әлеуметтік дағдылар мен қарым-қатынас қабілеттерін дамытатын бағдарламалар.

Брайль және субтитрлерді қолданатын есту және көру қабілеті бұзылған балаларға арналған бағдарламалар.

Сөйлеу бұзылыстары бар балаларға көмектесетін сөйлеуді түзету қолданбалары.

2.3. Виртуалды және қосымша шынайылық (VR/AR)

Виртуалды (VR) және толықтырылған шындық (AR) технологиялары мұғалімдерді оқыту үшін жаңа мүмкіндіктер ашады, ЕББҚ бар балалардың оқыту процесіне енуіне көмектеседі. Педагогтарды осы технологиялармен жұмыс істеуге үйрету білім беру мазмұнын интерактивті етуге және оқу процесін тиімді ұйымдастыруға ықпал етеді.

VR тренажерлары мұғалімдерге имитацияланған оқу ортасына «суға түсуге» және ерекше қажеттіліктері бар балалармен өзара әрекеттесу дағдыларын үйренуге мүмкіндік береді.

AR үлкен қаріптер немесе дыбыстар сияқты нақты оқушылардың қажеттіліктерімен әрекеттесе алатын бейімделген оқу материалдарын жасауға мүмкіндік береді.

2.4. Мультимедиялық құралдар

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға мультимедиялық материалдар қолдану олардың назарын шоғырландыруға және ақпаратты қабылдауын жеңілдетуге көмектеседі. Педагогтар мультимедиялық құралдарды тиімді қолдану жолдарын үйренуі тиіс.

3. Мұғалімдерді оқытудың инновациялық әдістері

Мұғалімдерге арналған заманауи білім беру бағдарламалары инновациялық әдістер мен технологияларды ескеруі керек.

3.1. Гибридті оқыту

Онлайн курстар мен бетпе-бет сабақтарды біріктіретін гибридті білім беру бағдарламалары мұғалімдерге қажетті құзыреттерді өздеріне ыңғайлы форматта меңгеруге мүмкіндік береді. Бұл әсіресе жаңа технологияларды меңгеру және оларды тәжірибеде қолдану үшін пайдалы.

3.2. Имитациялық технологиялар

Мұғалімдерді оқытуда модельдеуді пайдалану әртүрлі қажеттіліктері бар балалармен өзара әрекеттесуді модельдеуге мүмкіндік береді. Бұл көру, есту немесе когнитивті бұзылыстары бар балалармен оқу жағдайларын имитациялауды қамтуы мүмкін.

3.3. Әлеуметтік-эмоционалды оқыту

Мұғалімдерді ерекше қажеттіліктері бар балалардың эмоционалдық және әлеуметтік қажеттіліктерімен жұмыс істеуге дайындауға көп көңіл бөлінеді. Мұғалімдердің эмоционалдық интеллектін дамытуға бағытталған бағдарламалар қиын жағдайда қалған балаларды жақсы түсінуге және қолдау көрсетуге көмектеседі.

4. Инклюзивті білім беру әдістемелері

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеу үшін арнайы әдістемелер қолданылады. Педагогтарды дифференциалды оқыту, жеке білім беру траекторияларын құру және психологиялық-педагогикалық қолдау әдістемелеріне үйрету маңызды.

7. Ойын технологиялары

Ойындық әдістерді қолдану ЕББҚ бар балалардың оқу процесіне деген қызығушылығын арттырады. Осы орайда, педагогтар балалардың жас ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін ескеріп, арнайы ойын бағдарламаларын әзірлеп, оларды қолдануды үйренуі қажет.

8. Технологияны қолданудың артықшылықтары мен перспективалары

Мұғалімдерді оқытуда технология мен инновацияны қолдану көптеген артықшылықтар береді:

Шалғай өңірлердегі мұғалімдерді сапалы даярлаудың қолжетімділігін арттыру.

Ерекше қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеудің кешенді әдістерін іс жүзінде меңгеру.

Оқу бағдарламасын мұғалімдер мен оқушылардың нақты қажеттіліктеріне бейімдеу мүмкіндігі.

Онлайн курстар мен вебинарлар арқылы білім мен дағдыларды үнемі жаңартып отыру.

Болашақта осы саладағы технологияның одан әрі дамуы күтілуде. Жасанды интеллект, машиналық оқыту және деректерді талдау әрбір мұғалім үшін жекелендірілген оқыту бағдарламаларын жасауға көмектеседі, бұл инклюзивті білім беру сапасын айтарлықтай жақсартады.

Педагогтарды ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеуге даярлау – бұл заманауи білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі. Технологиялар мен инновацияларды тиімді пайдалану арқылы педагогтардың кәсіби құзыреттілігін арттырып, инклюзивті білім берудің сапасын жақсартуға болады.

Инклюзивті қағидаттарды енгізу және оқытудың инновациялық әдістерін қолдану ерекше білім беруді қажет ететін балаларды қолдаудың неғұрлым тиімді жүйесін құруға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде олардың табысты әлеуметтік және академиялық интеграциясына ықпал етеді.

Білім беру саласында сапаны арттыру үшін мамандарды кәсіби тұрғыдан даярлау, инклюзивті білім берудің қағидаларын енгізу және жаңа әдістемелер мен технологияларды меңгеру қажет. Бұл балалардың әлеуетін ашуға және қоғамда толыққанды өмір сүру мүмкіндігін қамтамасыз етуге ықпал етеді. Сапалы дайындықтан өткен мамандар инклюзивті білім берудің алдында тұрған қиындықтарды сәтті жеңіп, инклюзивті мектептің дамуына зор үлес қоса алады.

Қолданылған әдебиетер:

1. Аубакирова, Г. Ж. Инклюзивті білім беру жүйесіндегі педагогтардың кәсіби құзыреттілігін арттырудың өзекті мәселелері. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

2. Сейталиева, Қ. Қ. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды оқытудағы жаңа технологиялар. – Астана: Білім, 2018.

3. Асқарова, М. Т. Педагогикалық технологиялар және оларды ерекше балаларды оқытуда қолдану ерекшеліктері // Педагогика ғылымдары журналы, 2021, №3, 45-50 беттер.

4. Назарбаева, Д. М. Инклюзивті білім беруді дамытудағы инновациялық әдістер мен технологиялар. – Шымкент: Мектеп, 2019.

5. Омарова, А. Ж. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды қолдауға арналған ақпараттық-коммуникациялық технологиялар // Қазақстан педагогикасы, 2020, №5, 22-30 беттер.

6. UNESCO. Inclusive Education: Approaches, Scope and Content. Paris: UNESCO Publishing, 2017.

7. Florian, L., & Black-Hawkins, K. Exploring Inclusive Pedagogy. Cambridge: Cambridge University Press, 2015.

8. Асанова, С. Е. Виртуалды және қосымша шынайылық технологияларын ерекше қажеттіліктері бар балаларды оқытуда қолдану // Қазіргі білім беру инновациялары, 2021, №2, 60-67 беттер.

9. Winter, E., & O'Raw, P. Literature Review of the Principles and Practices Relating to Inclusive Education for Children with Special Educational Needs. European Agency for Development in Special Needs Education, 2017.

10. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Инклюзивті білім беруді дамыту тұжырымдамасы. – Астана, 2020.