Каспий өңірі “Болашақ” Колледжі

Ноо 21с/о тобының студенті

Уттибаева Гулназ Қоймұратқызы

Мақала

Ақ дегелік құсы

Ноо 21 с/о тобымен Ақтау қаласы Маңғыстау облысының мемлекеттік мұрағатына Ақ дегелік құсты, Мұрағат жайлы мәлімет құстар жайлы зерттеу жүргізген болатынбыз.

Жетекшіміз: Дүйсенбаева Жанбибі

Ұлттық қорын толықтыру бөлімінің басшысы Қыздарбаева Ләззат Ізбасарқызының “Ақ дегелек” құсты зерттеуге, білуге үлкен көп көмегі ңңңротиді.

Зерттеу барысында Дегелек құсы жайлы көп ақпарат жинадым.

Ақпарат іздеу барасында мен білгенім:

Дегелік Қазақстанда Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл облыстарында ғана кездеседі. Соңғы деректер бойынша Қазақстанда 15 – 30 жұптай ғана ақ дегелек бар. Кейбір Еуропа елдерінің зоологиялық бақтарында өсіріледі. Ақ дегелек – жыл құсы. Тамыз – қыркүйекте жылы жаққа қоныс аударады. Африка, Азияның оңтүстігінде қыстап шығады да, наурызда қайта ұшып келеді. Кейбір зерттеушілер Ақ дегелекті “ләйлек” деп жазады, қазақ халқы оны “дегелек” деп атайды. Себебі: Ақ дегелек құсына байланысты халқымызды мақал- мәтел, әңгімелер көптеп кездеседі.

Ақ дегелек санының азаюына байланысты қорғауға
алынған.

Агаштар мен буталарда салынган уялардын турі сан алуан. Тіпті курлыкта гана болатын кейбір кустар орайы келгенде агашка уялай-ды. Меселен, Мадагаскар жене Онтустік Африка колдерінде жене озен жагалаундаты ормандарда мекендейтін, біздін кутандар мен

дегелектерге жакын туыстас балгабастар уяларын агашка салады.

Диаметрі бір жарым метрге дейін жететін шар терізді орасан зор уяда

2-3 куыс болады, ол кустар капталдагы жолга жалгасады. Аталык

жане аналык куыстын ішкі кабыргаларын лаймен сылактаута бір ай-дан астам енбектенеді. Біздін коптеген кутандар мен дегелектер тегіс аланша терізді аукымды уяларын агашка жайгастыруга умтылады.

Алайда олар ұялауга дейінгі бүкіл тіршілігін күрлыкта жене су маңында өткізеді. Колайлы агаш болмаган кезде кұтандардын уяларын бекем камыска, ал дегелектердін жартастарга немесе уй шатырларына да салатын кездері болады.

Орман кустары арасында ұя салудын үш негізгі турлері кен тараган агаштар мен бұталар бутактарынын арасына кейде жерге салынатын тостаганша терізді әдеттегі (ондайда ұя шеппен, таспен немесе тырбиган ағашпен жабылады)

ашык уялар; - сан алуан кустарда - ағаш дінінің

немесе жартас-жартас кұстары мен жарыктарда, жерден казылан індерде болбыр тоқылган оте карапайым уялар - бутактарда, жерде немесе жартастар-да - кайда орналастырыланына карамастан, күрделі, жабык жасалган уялар.

Осы үш түрлі ұя аясынан табиғаттын керемет іскерлігін кереміз.

Бірінші түрге - тостаганша терізді уялар-га одеттегі торғай тұкымдас құстардын кепілігі: ұзактар, карғалар, тағанактар, пайыздар, сайрактар, содыргылар, самырлар жене баска кептеген кұстар ен карапайым мысал бола алады. Булардын барлыты ете жумсак заттардан тесеніш жасалган тостаган тәрізді жұмыртка жататын орын болып саналады.