АҚТАБАН ШҰБЫРЫНДЫ, АЛҚАКӨЛ СҰЛАМА-ҚАЗАҚ ТАИРХЫНДАҒЫ АЩЫ ҚАСІРЕТ

Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама — қазақ тарихындағы ащы қасірет

Қазақ жерінің, қазақ елінің ең сұрапыл қасіреті — Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама оқиғасы. Мың жеті жүз жиырма үшінші жылдың көктемінде қазақ елінің қас жауы жоңғарлардың жеті түмен әскерімен басып кірген еді. Бейбіт өмір сүріп жатқан халықты талан-таражға салып, азық-түлік, мал-мүлкін тартып алуды көздеді. Қысты әрең қыстап шыққан қазақтар шетінен қырғынға ұшырады. Барлық қазақ жан-жақа тарап, кейбірі Самарқандқа, кейбір тайпа-рулар Қызылқұмға, Қарақұмға өтеді. Сөйтіп бұл оқиға «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» оқиғасы деген атауға ие болады. Осы кездегі бар қалған қазақтың қасіретін «Елім-ай» әні баяндап дүниеге келеді.

Ұлы жүз, Орта жүз қазақтарының Қаратау асып, Сырдан өтіп, Алқакөлде қырғынға ұшыраған жері – «Алқакөл сұлама»; Кіші жүз қазақтарының Қаратаудан Түркістанға
келіп, одан Сауранды айналып, Бұхараға бет түзеген шұбырынды көші – «Сауран айналған», ал Орта жүздің бір бөлігі­нің Қаратаудан солтүстікке қарай ауған шұбырынды жолы «қайың сауғанда, ел ауғанда» деп келетін фразеологизмдерде
көрініс тапты.

Негізгі асы ет пен сүт болған босқын қазақтар қайыңның қабығын тіліп, шырынын ішуге, алғыр (ащы өсімдіктің тамыры), қозықұйрық (саңырауқұлақтың түрі) сияқты
жеуге жарамды шөптесін өсімдіктерді талғажау етуге мәжбүр болды. Жоңғарлардың шапқыншылығына көршілес қырғыз халқы да ұшырап, атақонысынан Ғиссарға ауа көшеді. Осы жайтқа байланысты қалыптасқан «Қазақ қайың сауғанда, қырғыз Ғиссар ауғанда» деген тарихи фразеологизм аталмыш оқиғаның екі халықтың тағдырына үлкен ауыртпалық әкелгендігін айғақтайды.

Бүгінде осы қасіретті кезеңнің өткеніне 300 жыл толып отыр. Еліміздегі озық жоғары оқу орындарының бірі әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінде «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» оқиғасының 300 жылдығына орай тарих факультетінің студенттері мен магистранттарының қатысуымен дөңгелек үстел өтті. Қатысушылар "Ақтабан шұбырынды"атты зерттеулер туралы баяндамаларды оқыды. Дөңгелек үстел қызу пікірталасқа айналды. Түрлі өткір пікірлер айтылып, тарихи мәселелердің шешімін табуға талпыныстар жасалды. Студенттер өлең оқып, домбыра тартып, магистранттар тарихи шолу жасады.

Тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Удербаева С.К.

Қазақстан тарихы кафедрасы.

Мукышева А.М. 2- курс магистранты

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті