«Әр жаттығу – бір қадам, әр қадам – бір жетістік»

Дене шынықтыру тек бұлшық еттерді күшейту немесе дене бітімін өзгерту туралы ғана емес. Бұл – тұтас бір философия, өмірге деген көзқарас, жеке даму жолы. «Әр жаттығу – бір қадам, әр қадам – бір жетістік» деген тұжырым дәл осы философияның түйінін ашады. Бұл тұжырымда дене тәрбиесінің мәні тек нәтижеге жетуде емес, сол нәтижеге апаратын жолдың өзінде, яғни әрбір шағын қадамда, әрбір орындалған тапсырмада жатыр деген тұжырым жатыр. Қазіргі заманғы әлемде, әсіресе жастар арасында, нәтижелерге тез қол жеткізу, лезде табысқа жету мәдениеті тарап келеді. Бірақ шынықтыру саласында бұл тәсіл тиімсіз және тіпті зиянды болып шығады. Себебі, тұрақты және сау өзгерістер тек үздіксіз және саналы түрде жасалатын күнделікті кішкене қадамдардың жиынтығынан туады. Денені дамыту процесі өзін-өзі тану, шыдамдылық пен табандылықты тәрбиелеу үшін де құнды мектеп болып табылады.

Дене шынықтырудың психологиялық аспектісін ескергенде, әрбір жаттығудың маңызы аса зор екенін көреміз. Адам миы күрделі мақсаттарды шағын, орындау оңай тапсырмаларға бөлу арқылы жақсы жұмыс істейді. Сондықтан да, мысалы, «бір айда 10 шақырым жүгіру» деген үлкен мақсат орнына, «бүгін 15 минут жүру» деген күнделікті шағын мақсат қою тиімдірек. Осы 15 минуттық жаттығу – бұл үлкен мақсатқа қарай жасалған нақты бір қадам. Оны орындаған сайын адам өзін-өзі бағалайды, мотивациясы артады, ал мида жаңа нейрондық байланыстар қалыптасады. Бұл процесті нейробиология «жеңілдетілген жүктеме» принципі ретінде сипаттайды: дененің және психиканың біртіндеп жүктемеге бейімделуі. Әрбір қайталаным, әрбір жаңа салмақ немесе әрбір қосымша қайталау – бұл организмнің бейімделу жолындағы жеңісі, оны елемеуге болмайды.

Сонымен қатар, әр қадамның жетістік болып табылуы тұрақтылық пен дәйектілікті қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Көптеген адамдар дене шынықтыру бағдарламасын бастайды, бірақ бірнеше аптадан кейін тастап қояды. Мұның негізгі себебі – бастапқыда тым үлкен жүктеме алу немесе нәтижені тез күту. Егер әр күннің жаттығуын дербес жетістік ретінде қарастырсақ, онда процестің өзі қанағаттану көзіне айналады. Бүгінгі күні сіз кешегіден бір рет көп қайталадыңыз, бұл – жетістік. Ертең сіз жаттығуға арналған уақытыңызды 5 минутқа ұзарттыңыз, бұл да – жетістік. Осындай кішкене жеңістер тізбегі тәжірибе мен сенімді жинақтап, адамды әлдеқайда күрделі міндеттерді шешуге дайындайды. Дененің физиологиялық өзгерістері де дәл осы принцип бойынша жүреді: бұлшықет талшықтарының микрожарықтары оңалған сайын олар күшейе түседі, тыныс алу жүйесі біртіндеп тиімдірек жұмыс істей бастайды, жүрек-қан тамырлары жүйесі бейімделеді.

Дене шынықтыру арқылы қалыптасатын мінез-құлық пен ойлау үлгісі өмірдің басқа салаларына да оң әсерін тигізеді. Жаттығу залында немесе стадионда үйренген табандылық, күнделікті тапсырмаларды орындауға деген үйлесім жұмыста, оқуда немесе жеке жобаларды іске асыруда қолданылады. Адам үлкен мақсатты кішкене қадамдарға бөлу, әр қадамды мойындау және оның маңыздылығын түсіну дағдысын игереді. Бұл өз кезегінде стресті басқаруды жақсартады, өзін-өзі бағалау сезімін арттырады, өйткені адам өзінің әрекетінің нәтижесін нақты көреді және сезеді. Осылайша, дене шынықтыру тек физикалық денсаулық құралы ғана емес, сонымен бірге психикалық беріктікті, эмоционалды тұрақтылықты дамытудың тиімді әдісіне айналады.

Қорытындылай келе, «Әр жаттығу – бір қадам, әр қадам – бір жетістік» деген тұжырым дене шынықтырудың терең мәнін ашатын күшті метафора болып табылады. Ол бізге мақсатқа жету жолындағы процестің өзін бағалауды, әрбір шағын күш-жігердің маңыздылығын түсінуді үйретеді. Тұрақты даму тек осындай күнделікті, елемейтін сияқты көрінетін, бірақ іс жүзінде аса маңызды жеңістердің жиынтығы арқылы ғана мүмкін болады. Дене шынықтыруды осы көзқараспен қарастырған кезде, ол адамның тек денесін емес, сонымен бірге рухын да нығайтатын, өмірлік сабаққа айналады. Сондықтан да, кез келген жаттығу бағдарламасын бастағанда, үлкен медальдар мен рекордтар туралы емес, алғашқы қадам туралы, содан кейін келесі қадам туралы ойлау керек. Себебі, дәл осы қадамдар тізбегі сізді шынайы жетістікке – өзін-өзі жақсыртуға, денсаулық пен күш-қуатқа, өмірге деген толыққанды көзқарасқа апарады.

ӘДЕБИЕТТЕР

1. Сейфуллин С.С. Дене тәрбиесі және денсаулық. – Алматы: Ана тілі, 2018. – 256 б.

2. Әбілдаев Қ.М. Спорт психологиясы: теория және практика. – Астана: Фолиант, 2020. – 180 б.

3. Лидбеттер Р., Бейли К. Жаттығу өнері: жаңашылдық және тұрақтылық. – Аудармашы: Ж. Қалиев. – Алматы: Дайк-Пресс, 2019. – 320 б.

4. Нұрғалиева Г.Т. Жасөспірімдердің дене даму ерекшеліктері // Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесі. – 2021. – №4. – Б. 45–52.

5. Хан С. Микроәдеттер: кішкене өзгерістердің үлкен нәтижелері. – Аудармашы: А. Сағындық. – Алматы: Өлке, 2022. – 224 б.

6. Ткачук В.А., Петров П.И. Адаптациялық дене тәрбиесі жүйесі. – Мәскеу: Спорт, 2017. – 168 б.

7. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Дене шынықтыру бағдарламасы (жалпы білім беретін мектептер үшін). – Астана, 2020. – 98 б.