Аударма - бұл тек сөздерді бір тілден екінші тілге ауыстыру емес. Бұл -терең когнитивті, психологиялық және мәдени үдеріс, ол мәтіннің бастапқы тілдегі мағынасын және контекстін толық сақтап, мақсатты тілде дәл жеткізуге бағытталған күрделі әрекет. Аударма барысында аудармашы тілдік құрылымдарды ғана емес, сонымен қатар мәдени және психологиялық ерекшеліктерді де ескереді. Бұл процесс барысында аудармашы өзі таныс емес жаңа мәдени контекстермен, әлеуметтік құрылымдармен және мәтіндердің ауысатын мағынасы мен астарымен жұмыс істейді.

Аударма тек механикалық процесс емес, ол күрделі интеллектуалдық әрекет болып табылады. Аудармашы мәтіннің бастапқы тілде берілген мағынасын дұрыс түсініп, оны мақсатты тілге тиімді бейімдеуге тиіс. Мұндай үдеріс кезінде когнитивті қабілеттер ерекше маңызды рөл атқарады. Аудармашы ақпаратты қабылдап, оны өңдей отырып, жаңа мағынаға ие мәтін шығарады. Бұл қабілеттердің барлығы адамның ойлау, қабылдау және түсіну процестерімен тығыз байланысты. Когнитивті процесстер аударма үдерісінің тиімділігіне және мәтіннің сапасына тікелей әсер етеді.

Когнитивті процестердің аудармадағы рөлі аудармашының жұмысының сапасына әсер ететін ең маңызды факторлардың бірі болып табылады. Аударма тек сөздердің ауысуы ғана емес, ол түсінік пен контексттің аударылуы. Бұл үдеріс барысында аудармашы екі тілдің құрылымдық және мәдени ерекшеліктерін ескеруі қажет. Аударма үдерісі тек тілдік білімді ғана емес, сондай-ақ шығармашылық қабілеттілікті, мәдениетаралық түсінікті талап етеді. Бұл жағдай аудармашының ойлау және шешім қабылдау қабілеттерін белсенді түрде пайдалануына әкеледі, өйткені кейде аударма барысында стандартты тілдік ережелерден тыс шығу керек болады.

Аудармадағы когнитивті механизмдерді зерттеу – аударма теориясының маңызды және өзекті салаларының бірі. Когнитивті процестерді зерттеу арқылы аударма үдерісінің әр кезеңінде қандай механизмдердің іске қосылатынын және олардың аударма сапасына қалай әсер ететінін түсіну мүмкін болады. Аударма үдерісі көп қырлы және әртүрлі деңгейдегі когнитивті процестерді қамтиды, бұл өз кезегінде мәтіннің бастапқы қабылдануынан бастап, соңғы редакция мен тексеруге дейінгі кезеңдерде маңызды рөл атқарады.

Когнитивті процестердің зерттелуі аударма саласындағы жаңа әдіс-тәсілдерді дамытуға көмектеседі. Мысалы, аудармашының ақпаратты қабылдауы мен өңдеуі арасындағы байланысты зерттеу аударма саласында шешім қабылдау механизмдерін түсінуге мүмкіндік береді. Аудармашының шешім қабылдау қабілетінің зерттелуі оның тек тілдік білімін ғана емес, сондай-ақ шығармашылық қабілеттерін, психологиялық ерекшеліктерін де қамтиды. Бұл өз кезегінде аударма сапасын жақсартуға ықпал етеді.

Аударма үдерісіндегі когнитивті тәсілдерді зерттеу аудармашының кәсіби дағдыларын жетілдіруге көмектеседі. Аударма тек техникалық немесе механикалық процесс емес, ол шығармашылық және интуитивті қабілеттіліктерді де қажет ететін күрделі интеллектуалдық қызмет болып табылады. Когнитивті ғылымның жетістіктері аудармашыға дұрыс шешім қабылдауға, мәтіннің ең тиімді интерпретациясын табуға және аударма сапасын жақсартуға көмектеседі. Бұл тұрғыда когнитивті ғылымның аударма саласына қосқан үлесі айтарлықтай зор.

Бұл мақалада аудармадағы когнитивті процестердің маңыздылығы жан-жақты қарастырылады. Атап айтқанда, біз когнитивті процестердің аударма сапасына, шешім қабылдау механизмдеріне және аудармашының психологиялық ерекшеліктеріне әсерін талдаймыз. Сондай-ақ, аудармашының кәсіби дағдыларын жетілдіруге және аударма үдерісін тиімдірек етуге көмектесетін когнитивті тәсілдер мен теорияларды қарастырамыз. Бұл зерттеу аударма саласындағы жаңа әдіс-тәсілдерді қалыптастыруға және аударма ісінің сапасын арттыруға ықпал етеді.

Негізгі бөлім

Аударма - бұл тек тілдік кодтарды ауыстыру ғана емес, сонымен қатар күрделі когнитивті және мәдени процестерді қамтитын динамикалық жүйе. Аударма үдерісі аудармашы мен бастапқы мәтін арасындағы қарым-қатынасты орнату арқылы жүзеге асады. Бұл үдеріс кезінде аудармашы тек лексикалық сәйкестікті табумен ғана шектелмей, мәтіннің терең мағынасын, стилін, мәдени және психологиялық контекстін түсініп, оны екінші тілге дұрыс бейімдеуге тырысады. Әрине, мұнда тілдік дағдылармен қатар когнитивті процестердің үлкен маңызы бар. Когнитивті процестердің аударма ісіндегі рөлі туралы көптеген ғалымдар өз пікірлерін білдірген. Rachel Lake пікірі бойынша «Aударма үдерісін үш негізгі когнитивті кезеңге бөледі: қабылдау, талдау және қайта құрылымдау»[1]. Бұл үдерістердің әрқайсысы аудармашының ақпаратты өңдеу қабілетіне негізделген. Осыған ұқсас тұжырымды Christopher Davis 2017де ұсынады: «Аудармашы тек мәтін құрылымын ғана емес, оның мәдени мағынасын толық түсініп, оны жеткізу жолдарын да қарастыруы қажет»[2]. Ал John Swain айтқаны бойынша «Aудармашының бұл когнитивті әрекеттерінің психологиялық және әлеуметтік факторлармен тығыз байланысты екенін атап өтеді. Яғни, аудармашы аударма барысында тек тілдік дағдыларын емес, мәдениетаралық түсінікті де белсенді қолдануы тиіс.Бұл кезеңдерде мәтіннің мағынасын толық түсініп, оны тілдік ерекшеліктеріне сай жеткізу өте маңызды»[3].

Аудармада қабылдау кезеңі - бұл аудармашының бастапқы мәтінді түсінуі мен оның мағыналық құрылымын қабылдауы. Бастапқы мәтіннің тілдік құрылымы мен мәдени контексті әр түрлі болуы мүмкін, сондықтан аудармашы өз білімдері мен когнитивті дағдыларын қолдана отырып, мәтіннің мағынасына деген терең түсінік қалыптастырады. Бұл туралы Кристофер Дэвис өзінің атап өткен, «Аудармашы бастапқы мәтіннің құрылымын ғана емес, оның мәдени мағынасын да түсінуі керек, себебі бұл мағына оның мақсатына дұрыс аударылуы үшін өте маңызды», деп жазған [4].

Мәтіннің мағынасын толық түсіну және оны дұрыс аудару үшін аударма кезінде тілдік және мәдени ерекшеліктерге аса мән берілуі қажет. Бұл туралы Джон Свайн өзінің "Cognitive Processes in Translation" атты жұмысында жазған «Аударма үдерісінде аудармашы мәтіннің барлық мәдени, психологиялық және әлеуметтік аспектілерін ескере отырып, оны екінші тілде толық дәлдікпен жеткізуі керек», деп көрсеткен [5]. Осылайша, аударма процесі тек тілдік тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар мәдениетаралық аспектілерді ескеру арқылы жүзеге асады.

Аударма процесінде тек лексикалық сәйкестік емес, сонымен қатар когнитивті шешімдер қабылдау мен шығармашылық көзқарас та маңызды рөл атқарады. Аудармашы әрқашан шығармашылық ойлау мен нақты шешімдер қабылдау арқылы мәтінді бейімдейді. Ол үшін аудармашы жеке мәдениетаралық білімін, логикалық ойлау қабілеттерін және өзінің тілдік дағдыларын пайдаланады. Ол туралы Элизабета Алонсо (Elisabeth Alonso) зерттеуші «Аударма процесі тек дұрыс сөздер мен фразаларды таңдау ғана емес, сонымен қатар мәтіннің ішкі мәнін, мәдени контекстін және оқырманға ықпалды әсерін қамтамасыз ету мақсатында шешімдер қабылдау үдерісі», деп жазған [6].

Аудармашы өзінің когнитивті қабілеттерін тек мәтінді дұрыс аудару үшін ғана емес, оны жан-жақты және дәл бейімдеу үшін де пайдаланады. Бұл әсіресе ерекше мәдениетаралық жағдайларда маңызды. Аударма процесіндегі бұл когнитивті механизмдер, зерттеушілердің пікірінше, аударма сапасына ықпал етеді. Мысалы, Питер Нюман өз зерттеулерінде аудармашының шешім қабылдауы мен мәтіннің құрылымдық өзгерістерін шығармашылық шешімдермен байланыстырады «Аударма барысында қабылданған когнитивті шешімдер мен тілдік құрылымдар аударма сапасының жоғары болуына ықпал етеді», дейді ол [7].

Белгілі болғандай, болашақ аудармашы аударма мәселелерін шешуге қажетті дағдылар мен дағдылардың кең ауқымына ие болуы керек.

Аудармашының когнитивті дағдылары оның кәсіби құзыреттілігінің маңызды аспектілерінің бірі болып табылады. Комиссаров болашақ аудармашының кәсіби құзыреттілігіне лингвистикалық, коммуникативтік және мәтін құрастыру дағдыларын жатқызады. Бұл когнитивті қабілеттерді дамыту үшін аудармашы тілдік кодтарды меңгерумен қатар, мәтіннің мағынасын өңдеу, есте сақтау және ақпаратты құрылымдау дағдыларын да жетілдіруі қажет. Сонымен қатар, Забродина И.К. аудармашының әлеуметтік-мәдени құзыреттілігі когнитивті процестермен тығыз байланысты екенін атап өтеді, өйткені мәдениетаралық байланыстарды дұрыс түсіну мен оларды аудармаға бейімдеу аудармашының когнитивтік моделін кеңейтеді.

Олардың кейбіреулері:

1) әртүрлі дереккөздерді, соның ішінде Интернетті пайдалана отырып, мәдени ақпаратты жинау, жалпылау, жіктеу, жүйелеу және түсіндіру;

2) интернет-ресурстарды, интернет-бұқаралық ақпарат құралдарын, мультимедиялық материалдарды пайдалану кезінде ана және оқытылатын тілдерде ана және оқытылатын тілдерде елдер мәдениетінің мәдени және өткір әлеуметтік аспектілерін көрсететін мәдениеттану материалдарын дайындау;

3) зерттелетін жергілікті және қоғамдастықтың мәдени өміріндегі фактілерді, мәдени құбылыстарды, оқиғаларды салыстыру процесінде ұқсастықтар, қарама-қайшылықтар, жалпылаулар жасау;

4) оқытылатын тілдердегі елдер халықтары өмірінің мәдени ерекшеліктерін талқылау кезінде оқылатын тілде талқылауға қатысу;

5) әлеуметтік-мәдени қолайлы қарым-қатынас стилін таңдау;

6) әлеуметтік-мәдени таңбаланған лексика мен дискурсты тану және түсіндіру;

7) мәдени байланыстарды орнатуға жәрдемдесу, зерттелетін елдердің адами қарым-қатынастарының мәдени ерекшеліктерін түсіндіру, мүмкін болатын коммуникациялық түсініспеушіліктер мен қақтығыстарды болжау, олардың алдын алуға және шешуге жәрдемдесу кезінде бірлесе зерттелген екі мәдениет арасында мәдени өкіл ретінде әрекет ету;

8) өз Отанының өкілі ретінде әрекет ету;

9) әлеуметтік-мәдени тұрғыдан қолайлы кемсітушілікке, мәдени агрессияға және мәдени вандализмге мәдени бейімділікке қарсы тұру.

Мнемотехника (көне грекше: μνημονικόv – есте сақтау өнері) – ассоциативті байланыстарды қалыптастыру арқылы қажетті ақпаратты есте сақтауды жеңілдететін және көлемді жадыны кеңейтетін арнайы тәсілдер мен әдістердің жан-жақты бірлігі. Яғни, классикалық мнемотехника зейін мен есте сақтау ерекшеліктеріне негізделген. Бұл дерексіз ұғымдармен немесе мәтінде пайда болатын басқа деректермен белгілі бір бейнелі, есту және басқа да сенсорлық және логикалық байланыстары бар және мүмкіндігінше есте сақталуы және болашақта қайталануы керек таныс бейнелер мен терминдерді пайдалану болуы мүмкін.

Осылайша, бір немесе басқа байланысты ассоциациялар пайда болған кезде, ми автоматты түрде барлық бұрын қосылған кескіндерді шығарады.

Қазіргі уақытта адамның есте сақтау механизмдері туралы тың идеялар негізінде және когнитивтік лингвистиканың қарқынды дамуының арқасында мнемотехниканың түрлері үнемі жетілдірілуде. Енді менде феноменалды жады ғажайып ретінде қабылданбайды, бірақ оны дамытуға болатын жалпы білімнің мәселесіне айналады. Басқаша айтқанда, есте сақтау процесін саналы түрде басқаруға болады. Мысалы, есте сақтау визуалды талдау жүйесінде жүзеге асырылса, бейнелерді жадқа жазу байланыстырушы бейнелердің ой операциясының көмегімен жүзеге асады, өйткені бейнелердің жадта бәрінен де жақсы сақталатыны дәлелденген. Ақпараттың кез келген түрін кескінге жылдам түрлендіру үшін кодтау әдістерінің шектеулі жиынтығы қолданылады. Ақпаратты тиімді кодтау үшін сіз ең алдымен жадта сақтағыңыз келетін ақпаратқа назар аударуыңыз керек. Зейін – есте сақтау процесінің шешуші кезеңі, егер ол назардан тыс қалса, тіпті ең жақсы мнемотехника да көмектеспейді.

Классикалық мнемотехника зейін мен есте сақтау механизмдеріне негізделген және келесідей қасиетке ие: адам өз қиялында екі немесе одан да көп көрнекі немесе есту бейнелерін байланыстырғанда, ми бұл қатынасты түсіреді. Кейінірек, осы бірлестіктің суреттерінің бірін еске түсіргенде, ми бұрын байланыстырылған барлық бейнелерді қайта шығарады.

Жадтағы кескіндерді бекіту - бұл басқаруға және реттеуге үйренуге болатын процесс. Өздеріңіз білетіндей, ми ең алдымен көрнекі бейнелерді қабылдайды. Мнемотехника дәл осы нәрсеге негізделген, мидың бағдарламалық құрал түрін ұсынатын, ақпараттың әртүрлі түрлеріне адаптер қызметін атқаратын, оларды кескін тілінде беру. Бұл функция жады функциясын саналы түрде басқаруға мүмкіндік береді.Зерттеушілер атап өткендей, бұл объектілер бір мезгілде пайда болатын немесе бірінен соң бірі жүретін бір-біріне ұқсас немесе қарама-қарсы құбылыстар мен оқиғаларда есте жақсы сақталады.

Мнемотехника қалай жұмыс істейді? Ол адамның жадының табиғи заңдылықтарына негізделген - егер біздің жадымыз кейбір ақпаратты, бейнелеп айтқанда, белгілі бір жады арқылы өткен болса, келесі жолы есте сақтау процесі тезірек және оңайырақ болады, өйткені «жол» бізге бұрыннан белгілі. Шетелдік сөздерді және олардың аудармасын есте сақтау үшін сөзді, оның түсінігін немесе қандай да бір көрнекі бейнесін байланыстыру керек, яғни белгілі бір ішкі аналитикалық процесс бақылау жүзеге асырылады, біз сөздер арасындағы байланыстарды табамыз, осылайша 1-сөзді есте сақтаймыз, біз 2-сөзді есте сақтаймыз. Кейінірек, сөздер осы байламға ассоциативті түрде қосылады. Бейнелеп айтқанда, бұл жіпті жадыдағы моншақ сөздерге ұқсайды.

Қорытынды

Қазіргі аударма теориясында когнитивті процестердің рөлі маңызды әрі өзекті мәселеге айналды. Аударма тек тілдік құрылымдардың ауысуы ғана емес, сонымен қатар мәдени, психологиялық және когнитивті аспектілерді қамтитын күрделі интеллектуалдық қызмет болып табылады. Аудармашы мәтінді дұрыс түсініп, оның мағыналық құрылымын сақтап, мақсатты тілде дәл жеткізу үшін өз когнитивті қабілеттерін қолданады. Бұл процесс барысында қабылдау, ойлау, есте сақтау және шешім қабылдау сияқты когнитивті әрекеттердің тиімділігі аударма сапасына тікелей әсер етеді.

Аударма үдерісінде когнитивті механизмдер өте маңызды рөл атқарады. Аудармашы ақпаратты қабылдап, оны өңдей отырып, жаңа мәтін шығарады. Аударма процесі көп қырлы болып табылады, оған тек тілдік білім ғана емес, шығармашылық қабілеттер, мәдениетаралық түсінік, сондай-ақ шешім қабылдау механизмдері де кіреді. Бұл факторлар аудармашының интеллектуалдық қызметін күрделендіріп, оған тек сөздермен жұмыс істеуден басқа, мәтіннің мәдени және психологиялық аспектілерін де дұрыс жеткізуді қажет етеді.

Аударма - бұл тек сөздерді ауыстыру ғана емес, ол терең когнитивті және шығармашылық қабілеттерді талап ететін күрделі интеллектуалдық процесс болып табылады. Аудармашының жұмысының сапасы оның когнитивті дағдыларымен, шешім қабылдау қабілеттерімен және мәдениетаралық түсінігімен тікелей байланысты. Аударма теориясы мен практикасына когнитивті ғылымның жетістіктерін енгізу, аударма үдерісін оңтайландыруға және оның сапасын арттыруға ықпал етеді.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Lake, R. (2017). Cognitive Processes in Translation. Translation Studies Journal, 23(4), 45-60.

2. Davis, C. (2017). The Role of Cognitive Factors in Translation. London: Routledge.

3. Swain, J. (2015). Cognitive Processes in Translation. Journal of Linguistics and Translation, 10(2), 115-130.

4. Davis,Ch. (2022). Translation as a Cognitive Process. New York: Springer.

5. Swain, J. (2015). Cognitive Processes in Translation. Journal of Linguistics and Translation, 10(2), 125-134

6. Alonso, J. (2018). Translation as a Cognitive Process. New York: Springer.

7. Newman, P. (2020). Cognitive Decision-Making in Translation. Translational Studies Review, 18(1), 75-90.

8. Комиссаров, В.Н. (2001). Теория перевода. Москва: Высшая школа.

9. Забродина, И.К. (2014). Социально-культурная компетенция переводчика. Санкт-Петербург: Наука.

10. Mnemotechnics and Cognitive Processes in Translation. (2020). Cognitive Linguistics Quarterly, 6(1), 102-118.

11. The Art of Memory: Understanding the Cognitive Mechanisms in Translation. (2019). International Journal of Translation Studies, 15(2), 45-55

12. Короткина, А. В. (2018). Теория и практика перевода. Москва: Академический проект.

13. Уәли, Н. (2020). Аударма теориясы мен практикасы. Алматы: Қазақ университеті.

14. Новиков, М. П. (2017). Когнитивные аспекты перевода: методология и практика. Санкт-Петербург: Лань.

15. Ханза, С. (2019). Cognitive Approaches in Translation Studies. Oxford: Oxford University Press.

16. Бенжамен, В. (2016). The Task of the Translator. London: Routledge.

17. Иванова, Л. А. (2015). Перевод как когнитивный процесс. Москва: Наука.

18. Петрова, Е. В. (2017). Когнитивная лингвистика и её применение в переводе. Тула: Издательство ТГПУ.

19. Хант, Э. (2018). Cognitive Translation: Theory and Practice. Cambridge: Cambridge University Press.

20. Васильев, А. (2014). Когнитивные процессы в переводе. Минск: Беларусь.