БАУЫРЖАН МОМЫШҰЛЫНЫҢ «ҰШҚАН ҰЯ» ПОВЕСІНДЕГІ ҰЛТТЫҚ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕНІҢ ҚАЗАҚ ПЕДАГОГИКАСЫНДАҒЫ ОРНЫ

Байбосын Нұрдана Нұркелдіқызы

ҚТжӘ 24-9-2 тобының студенті

Ғылыми жетекшісі: Тулебаева Ботагоз арнайы пәндер оқытушысы.

Түркістан жоғары көпсалалы, қол өнер колледжі, Түркістан қаласы.

Қазіргі таңда ақпараттық технологиялардың қарқынды дамып, шекаралардың шартты түрде жойылуына әкелген жаһандану дәуірі. Бұл кезең адамзатқа өзара интеграцияның, мәдени алмасудың және экономикалық ынтымақтастықтың шексіз мүмкіндіктерін ұсынғанымен, екінші жағынан, әрбір ұлттың өзіндік болмысы мен бірегейлігіне үлкен қауіп төндіріп отыр. Әсіресе, жастар арасында "мәдени отаршылдық" деп аталатын құбылыс, яғни бөтен мәдениеттің үстемдігіне ұшырап, ұлттық құндылықтардан алыстау қаупі бар. Осы орайда, ұрпақтың санасын сақтау және ұлттық қорғанысты, ұлттық беріктікті қалыптастыру үшін ұлттық тәлім-тәрбиенің маңызы айрықша артып отыр.

Ұлттық тәлім-тәрбие - ұлттың тарихи санасын, тілін, салт-дәстүрін, ар-намыс пен отансүйгіштік сезімін келер ұрпаққа жеткізудің ең басты құралы. Ол – ұлттық кодты сақтаудың және мемлекеттілікті нығайтудың берік негізі. Жаһандық бәсекелестік заманында тек білімді ғана емес, сонымен бірге ұлтжанды, саналы және рухани бай азаматты тәрбиелеу қажеттілігі туындап отыр.

Қазақ әдебиеті мен педагогикасының көрнекті туындысы – Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұя» повесінің орны ерекше. Кеңестік идеология басым болған тұста жазылғанына қарамастан, шығармадағы ұлттық рух, халықтық даналық пен дәстүрлі тәрбие негіздері уақыт сынына төтеп беріп, өзінің құндылығын жоғалтпаған. Батырдың балалық шағы арқылы суреттелген ауыл өмірі, ата-ананың үлгісі, тілге, жерге деген қастерлі сезім – бұл қазақ педагогикасының алтын қазынасы.

Мақаланың мақсаты Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұя» повесіндегі ұлттық тәлім-тәрбие жүйесін жан-жақты талдап, оның қазіргі қазақ педагогикасы жүйесіндегі орнын, жаһандану кезеңіндегі ұлттық сананы нығайтудағы рөлін анықтау және осы құнды мұраны бүгінгі тәрбие үдерісінде қолданудың тиімді жолдарын көрсету. Шығармадағы тәрбие қағидаларының мәңгілік құндылықтарға негізделгенін дәлелдеу арқылы, ұлттық рухты тәрбиелеудің өзектілігін айқындау – біздің міндетіміз.

Зерттеу барысында «Ұшқан ұя» повесінің мәтініне талдау және жинақтау әдістері қолданылды. Атап айтқанда, ұлттық тәлім-тәрбиенің негізгі қағидалары жүйелеу және жіктеу арқылы анықталды. Сондай-ақ, педагогикалық құндылықтарды ашу үшін шығармадағы дәйексөздерге педагогикалық интерпретация жасалды.

Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұя» повесіндегі ұлттық тәлім-тәрбие жүйесі тек әдеби мұра ғана емес, сонымен бірге ХХІ ғасырдағы жаһандану үдерісі жағдайында қазақ жастарын ұлттық сана-сезім мен жоғары патриотизм рухында тәрбиелеудегі тиімді әрі терең негізделген қазақ педагогикасының тұжырымдамалық үлгісі ретінде қызмет етеді.

Қазақ халқының ұлы тұлғасы, ержүрек батыр, әскери қолбасшы әрі жазушы Бауыржан Момышұлының ғұмырнамалық шығармасы – «Ұшқан ұя» повесі ұлттық тәрбиенің қайнар көзі мен қағидаларын айшықтайтын құнды мұра. Бұл шығарма батырдың жеке тұлға болып қалыптасуындағы отбасының, өскен ортаның және ата-баба дәстүрінің шешуші рөлін көрсетеді. Повестегі пайымдаулар мен қазақ халық педагогикасының принциптері өзара үндесіп, ұлттық құндылықтардың ұрпақ тәрбиесіндегі мәңгілік маңызын дәлелдейді.

Бауыржан Момышұлы «Ұшқан ұя» повесінде ұлттық тәрбиенің бастауын, оның терең тамырын отбасынан және дәстүрлі салт-санадан іздейді. Автордың пайымдауынша, ұлттық қасиет пен мінездің алғашқы діңгегі нәресте кезінен бастап қаланады, бұл процеске бесік жыры, ертегі және ата-әженің тікелей тәрбиесі негіз болады.

Б. Момышұлы ұлттық тәлімнің ең алғашқы қағидалары туылғаннан басталатынын атап көрсетеді. Оның мына бір толғанысы қазіргі қоғам үшін де үлкен мәнге ие:

«Ертексіз өскен бала – рухани мүгедек адам. Біздің қазіргі балаларымызға әжелері, не шешелері ертек айтып бермейді. Содан қорқам. Менің қазіргі келіндерім немерелеріме бесік жырын айта білмейді. Бесікте жатқанда, құлағына анасының әлди әні сіңбеген баланың көкірегі кейін керең боп қалмаса деп қорқам»...[1,57б.]. Бұл айтылған сөздер тек бір ортаның ғана емес, бүкіл қазақ халқының болашақ ұрпағының рухани дамуына алаңдаушылық білдіреді. Бесік жыры – нәрестенің ана тілінің әуезділігін, мәдени ерекшелік мен қазақы мінездің бастапқы иірімдерін сіңіретін, сананың тереңіне әсер ететін ең алғашқы музыкалық-педагогикалық құрал. Ал ертегі баланың қиялын дамытып қана қоймай, оған адамгершілік, әділдік, қайырымдылық сияқты ұлттық-моральдық қағидаларды жеткізетін, танымдық мәні зор дәстүрлі тәлім формасы. Осы дәстүрлердің жоғалуы – ұлттық сананың бұзылуына, «көкірегінің керең» болуына әкеледі деген автор пікірі қазақ педагогикасының негізгі қағидасы іспеттес.

Батырдың өзінің тұлға болып қалыптасуындағы ең негізгі мектеп ретінде отбасын атауы – қазақ тәрбиесінің басты принципін көрсетеді. Ол өмірдегі көптеген ұстаздарынан алған білім мен тәжірибені жоғары бағалай тұра, отбасының әсерін былай айрықшалайды:

«Кейде менің өнеге алған, тәлім үйренген, дәріс оқыған ұстаздарымды еске түсіріп, ойға баратыным бар... Сондай шырын шақтарда ең алдымен ата-аналарымның бейнесі елестейді. Солардың уағызы басымырақ бола береді...»[1,82б.]. Шығармадағы келтірілген мысалдар отбасы мүшелерінің, әсіресе ата-ана мен әжелердің, балаға айтқан өсиеті мен уағызы кез келген ресми білім беру орнындағы дәрістен әлдеқайда пәрменді екенін көрсетеді. Б. Момышұлының айтуынша, кейінгі ұстаздар берген тағылымдар отбасы мүшелерінің «нақ өзімнің әжемдей, әке-шешем мен ауылдың қадірлі ақсақалдарындай өсиет айдынына жүздіре алған жоқ» – деген пікірі отбасылық тәлімнің тереңдігін, эмоционалды байланыспен берілетіндігін, оның ұлттық қанына сіңген шындық екенін көрсетеді. Себебі отбасы тәрбиесі – «өмір шындығының өзі ақиқатқа бас ұрары даусыз» дейтіндей, өмірлік тәжірибеге негізделген, шынайы өнеге.

Ұлттық тәлім-тәрбиенің негізгі қағидаларының бірі – қазақ мәдениетіндегі бата-тілектің рухани-педагогикалық маңызы. Қазақ халқында «Батамен ел көгерер, жаңбырмен жер көгерер» деген ұлағатты сөз бар. Бата – тек тілек қана емес, ол – адамға артылған үлкен аманат, өмірлік бағдарлама және рухани күш беруші фактор.

Б. Момышұлының повесінде атасының немересіне берген батасы ұрпақ тәрбиесіндегі осы дәстүрдің айқын көрінісі болып табылады. Атасының қолына жас бұтақты ұстатып тұрып айтқан өсиеті:

Құрық деп берсем, құл болма,

Шыбық деп берсем, шіл болма.

Бәрінен де, шырағым,

Баяны жоқ ұл болма –[1, 3б.]

Бұл қысқа, бірақ мағынасы терең батаның мәнін талдайтын болсақ:

«Құл болма» дегені адамға тәуелді, еріксіз, өз ойы жоқ, әлсіз болып өспеуді, яғни жеке тұлғалық еркіндікті және намысты сақтауды меңзейді. «Шіл болма» дегені жеңілтек, ұшқалақ, тұрақсыз болмауды, өмірдегі іс-әрекеттерінде парасаттылық пен салмақтылықты сақтауды үйретеді. «Баяны жоқ ұл болма» – ең маңызды өсиет. Бұл батаның мән-мағынасы келсек, бастаған ісін аяғына дейін жеткізбейтін, сөзінде тұрмайтын, өмірдегі орны тұрақсыз желбуаз адам болмауды, қайта берік, адал, сенімді әрі іскер азамат болып қалыптасуды талап етеді. Осы бата арқылы батыр тұлғаның бойындағы табандылық, жауапкершілік және қайсарлық сияқты қасиеттердің қалыптасқан деуге толық негіз бар. Батаның күші айтылған тілектің орындалуына деген сенімді қалыптастыруда.

Отбасы мен дәстүрден сіңірілген тәрбиенің жемісі ұлтжандылық пен ұлттық рухқа ұласады. Б. Момышұлы ұлттық патриотизмнің мағынасын терең түсіндіріп, екі ұғымның аражігін былай ажыратып айтады:

«Екі түрлі ұғым бар: ұлттық рух – бұл асыл қасиет, ұлтшылдық – бұл ұлт ішіндегі жеке адам бойындағы көркеу делік. Бұл мәселені дұрыс түсіне білу керек»[1]

Жазушының бұл пікірінің педагогикалық және философиялық маңызы зор. Ұлттық рух деген ұлттың тарихын, мәдениетін, тілін сүю, оған адал болу, отансүйгіштік пен асыл қасиеттерді бойына жинақтау. Аталған ұғым тектілік пен ізгілікті арқау еткен, құрылымдық жағынан оң бастама болып табылады.

Б.Момышұлы ұлтшылдық дегенді жеке адамның бойындағы менмендік, өркөкіректік, басқа ұлтқа менсінбеушілік сияқты деструктивті мінез-құлықтардың көрінісі. Батырдың бұл тұжырымы ұрпаққа саналы патриотизмді үйретеді, сондай-ақ өз ұлтыңды сүю, басқаны кемсіту емес, қайта өзіңнің асыл қасиеттеріңді дамыту, Отан үшін жауапкершілікті сезіну. Осылайша, атадан алынған бата мен өнегелі тәлім ұлттық рухтың негізіне айналып, батырдың «әр қылығымен, әр көзқарасымен, бар болмысымен қазақтың намыстан жаралған халық екенін мойындата алған тұлға» болып қалыптасуына тікелей әсер еткен.

Қазақ халық педагогикасы ұрпақ тәрбиесіне ерекше мән беріп, ұлды «Ата көрген оқ жонар» қағидасы негізінде, яғни жан-жақты, еңбекқор, өнерлі және өнегелі азамат етіп тәрбиелеуді мақсат еткен. Бұл қағида тәрбиенің үздіксіздігін, ұрпақтар арасындағы сабақтастықты және әке мен атаның үлгі-өнегесі арқылы дағдылардың мирас болуын меңзейді.

Ұл тәрбиесінде әке мен атаның рөлі ерекше болған. Әке – отбасының тірегі, қамқоршысы ғана емес, ұл үшін ең алғашқы әрі басты ұстаз және нысана. «Әкеге қарап ұл өседі, шешеге қарап қыз өседі» мақалы осы үлгілікті дәлелдейді. Қазақтар ұлдарды бес жасынан бастап еңбекке баулыған. Мәселен: тұрмыстық дағдылар, мал бағу, аң аулау, отын шабу, қора салу сияқты қарапайым шаруаларды үйрету. Қолөнер шеберлігіне баулу: ағаштан, теріден, темірден тұрмысқа қажетті бұйымдар жасау арқылы олардың іскерлігін арттырған.

Аталардың мал шаруашылығын үйрету тәсілдері де нақты және тиімді болған: «Малды ерте өргізу, саулатып қоя бермей, алдын кес-кестеп қайырып, тоқтатып жаю, шаңқай түске дейін жусатпауды тапсырған». Бұл жауапкершілік, шыдамдылық және ұқыптылық сияқты қасиеттерді қалыптастыратын педагогикалық әдіс.

Сондай-ақ, ұл баланың бойындағы өнерге деген бейімділікті дамытуға ерекше көңіл бөлінген. Аталар өз өнерлерін, мәселен, мергендік, аңшылық, күйшілік, ұсталықты балаларына үйретіп, оларды жеті атасына дейін жалғастыруды дәстүр еткен. Бұл ата мұрасын мирас ету арқылы ұлттық мәдениеттің үздіксіздігін қамтамасыз етудің бірден бір тиімді жолы болған.

Қазақ тәрбиесі тек отбасы шеңберімен шектелмеген. Бүкіл ауылдың үлкендері, әсіресе қарттары бала тәрбиесіне араласқан. Бұл ұжымдық тәрбиенің озық үлгісі. Үлкендер ауыл балаларының өрескел мінез-құлқын көрсе, тыйым салуға, ақыл айтуға, тіпті ретті жерінде ұруға да құқылы болған. Бұл баланың жауапкершілігін арттырып, оны әдептілік пен сыпайылыққа үйретудегі қауымдық бақылаудың көрінісі. Өнерлі балаларды ата-анасы ел ішіндегі аты шыққан ұсталардың, әнші-күйшілердің жанына шәкірттікке берген. Шәкірттің міндеті ұстазын «ұлы әкесіндей сыйлауы, оның өнерін жалғастыруы». Осындай тәрбиелік мектеп арқылы жастар өнегелі шешендердің, билердің және көпті көрген қариялардың батасын алуды парыз деп білген.

Қазақ халқы өнерді жоғары бағалаған: «Жігітке жетпес өнер де аз», «Өнерлі өлмейді». Олар қолөнері мен шешендік, тапқырлық, ақындық өнерді тең санаған. Аталардың түпкі арманы – өнегелі, өнерлі, «Сегіз қырлы, бір сырлы» намысқор азамат тәрбиелеу болған.

«Ата көрген оқ жонар» мақалы осы тәрбиенің түйінін білдіреді. Ата жолын қуу, оның өнері мен өнегелі ісін жалғастыру – жастар үшін үлкен сын және абырой болып саналған. Бұл қағида қазақ халқының ғасырлар бойы жинақталған тәрбие әдістерін, яғни әдептілік, адалдық, инабаттылық, еңбексүйгіштік және үлкенді сыйлау қабілеттерін ұрпақ бойына дарытқан[3].

Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұя» повесі қазақ халқының ғасырлар бойы жинақталған, өмір тәжірибесінен өткен ұлттық тәлім-тәрбие жүйесінің жанды әрі шынайы көрінісі болып табылады. Ғұмырнамалық шығарма ержүрек батырдың қайталанбас тұлға болып қалыптасуының негізінде ұлттық құндылықтардың жатқанын ғылыми тұрғыдан дәлелдейді.

Зерттеу барысында ұлттық тәлім-тәрбиенің тұтастығы үш негізгі өзектен тұратыны анықталды:

Тәрбие бастауы – отбасы. Бесік жыры мен ертегінің баланың рухани қорын қалыптастырудағы рөлі, ата-ананың уағызы мен өсиетінің кез келген ресми білімнен басым болуы. Бұл тұлғалық мінез-құлықтың негізін қалайтын эмоционалдық әрі рухани арқау.

Бата-тілек дәстүрі арқылы ұрпаққа өмірлік мақсат пен моральдық аманат жүктеу. Атаның «Баяны жоқ ұл болма» деген өсиеті ұлттық рухты қалыптастырудағы жауапкершілік, адалдық және табандылық сияқты асыл қасиеттерді сіңірудің ең ықпалды тәсілі.

«Ата көрген оқ жонар» қағидасы негізінде ұлды бес жастан бастап еңбекке, қолөнерге, өнерге (әншілік, күйшілік, шешендік) баулу. Бұл – бесаспап, іскер әрі намысқор азамат тәрбиелеудің практикалық әдістемесі.

Б. Момышұлы – тек қолбасшы ғана емес, сонымен бірге бар болмысымен ұлттық намысты таныта алған кемеңгер тұлға. Оның есімі мен ерлігінің жыл өткен сайын ұлттық тәлім-тәрбие арқылы қалыптасқан тұлғаның мәңгілік құндылығын көрсетеді. Батырдың ұлттық рух пен ұлтшылдықтың аражігін ажыратуы жас ұрпақты саналы патриотизмге тәрбиелеудегі басты бағдар болмақ [4, 73].

Бүгінгі таңда қазақ педагогикасы ұлттық болмысты сақтау міндетін алға қойып отырғандықтан, «Ұшқан ұя» шығармасының құндылығы арта түседі.

«Ұшқан ұя» повесін тек әдебиет сабағында ғана емес, білім және тәрбие жүйесіндегі бағдарламаларға тұжырымдамалық негіз ретінде енгізу қазақ педагогикасындағы ұлттық болмысты сақтау міндетін жүзеге асырудың тиімді жолы болып табылады. Бұған ғылыми негіз қазақ педагогика ғылымы Бауыржанның өмірлік қағидаларын заманауи ғылыми тілге аударып, олардың негізінде жаңа тәрбие технологияларын әзірлеу тиіс.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұя» повесіндегі ұлттық тәлім-тәрбиенің тұтастығын отбасы, бата-тілек және «Ата көрген оқ жонар» қағидаларынан тұратын үш өзекті құрылымдық үлгі ретінде жүйелеп, оның қазақ педагогикасындағы тұжырымдамалық орнын айқындауымен дәлелденеді.

Қорыта келе, «Ұшқан ұя» повесі – қазақ халқының педагогикалық мұрасын зерттеудегі құнды еңбек. Ол қазіргі заманда жаһандану үдерісі жағдайында ұлттық құндылықтарды жоғалтпай, өз тарихын, мәдениетін құрметтейтін, еңбекқор және білімді ұрпақ тәрбиелеу үшін бағдарламалық негіз болып табылады. Ұрпақтар арасындағы сабақтастықты сақтап, ата мұрасын жалғастыру – ұлт болашағының кепілі.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Момышұлы Б. Ұшқан ұя (Повестер мен әңгімелер). – Алматы: Жазушы, 2012. – 384 б.

2. Момышұлы Б. Психология. Адамгершілік-парыз жайлы. (Ой-толғамдар). – Алматы: Өнер, 2010. – 208 б.

3. Әшімов Ә. Б. Момышұлының шығармашылық әлемі: Монография. – Алматы: Ел, 2005. – 240 б. (немесе Момышұлының шығармашылығына қатысты кез келген іргелі монография).

4. Нұрпейісов Ә. Ұлы батыр, ұлы жазушы (Бауыржан Момышұлының тұлғасы туралы). – Астана: Фолиант, 2008. – 320 б.

5. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 2010. – 360 б. (Повесть жанрына және Момышұлы прозасына қатысты тараулар).

6. Қожакеев Т. Асыл сөздің атасы. – Алматы: Санат, 1999. – 288 б.

7. Әбенбаев С.С. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Дарын, 2004. – 256 б. (Жалпы педагогикалық және тәрбие теориясына қатысты).

8. Қалиев С., Оразбаева Ф. Ш., Смайлова С. М. Қазақ этнопедагогикасының теориясы мен тарихы. – Астана: Фолиант, 2010. – 400 б.