ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ, ҚОРДАЙ АУДАНЫ

МҰСТАФА ШОҚАЙ АТЫНДАҒЫ ОРТА МЕКТЕБІ

Биология пәнін оқытудың инновациялық әдіс-тәсілдері

(әдістемелік құрал)

Биологтя пәнінің мұғалімі: Токмурзаева Перийзат Адилбеккызы

2025 оқу жылы

ТАҚЫРБЫ:«БИОЛОГИЯ ПӘНІН ОҚЫТУДЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ» Құрастырушы: Жамбыл облысы, Қордай ауданы биология пәнінің мұғалімі Токмурзаева Перийзат Адилбеккызы «Мұстафа Шоқай атындағы орта мектебі», 2025 ж- 40 Б

Бұл әдістемелік құрал биологияны оқытуда жаңашыл әдіс-тәсілдерді енгізу жолдарын, олардың тиімділігі мен ерекшеліктерін қарастырады. Мұнда технологияны қолдану, пәндік интеграция, оқу процесін дербестендіру туралы мәліметтер беріледі. «Биология сабағында жаңа технологияларды қолданудың тиімділігі» әдістемелік-көмекші құрал биология пәнінің мұғалімдеріне арналған. Білім алушылардың шығармашылық бағытта жан-жақты дамыту - бүгінгі күннің басты талабы. Осы талап тұрғысынан алғанда оқу-тәрбие үрдісін ұйымдастырудың сан түрлі әдіс-тәсілдерін іздестіру жаңа технологияларды тиімді пайдаланудың маңызы ерекше.

Мазмұны

Кіріспе.......................................................................................................................................3

1. Инновациялық әдіс-тәсілдерге жалпы шолу

2 .Биология сабағында жаңа технологияларды қолданудың тиімділігі.............................4

3.Биология пәнін оқытуда қолданылатын инновациялық

технологиялар.........................................................................................................................16

4. Педагогикалық тәжірибеде қолдану мысалдары.............................................................37

5. Қорытынды және ұсыныстар.............................................................................................40

6. Қолданылған әдебиеттер ..................................................................................................46

Кіріспе

Оқытушының міндеті білімді көбейту емес, осы білімдерін өз бетімен алуға мүмкіндік беретіндей құралмен қамтамасыз ету және оқушының жекелей дамуы, жеке тұлғаның қалыптасуы, өзін өзі жетілдіру және қоршаған әлемді жетілдірудің инновациялық қажеттіліктерін қалыптастыру. Білім беру үрдісінде жаңа технологияларды дамыта оқыту, оқу-тәрбие үрдісінің сапасын жоғарлатуды көздейді. Осы тұрғыдан бүгінгі күні жаңа технологияның тиімді әдіс-тәсілдерін жас ұрпақтың бойына сіңіре отырып тәрбие беру мұғалімнің басты міңдеті. Сондықтан әрбір педагог сапалы білім беру үшін сабақты үнемі қалыптасқан формада өткізуден көрі оқытудың жаңа технологиясын, жаңа әдіс-тәсілдерін және дәстүрлі емес сабақ түрлерін өткізу тиімді. Бұл бағытта білім берудің әртүрлілігі, нұсқадағы мазмұны, құрылымы ғылымға және тәжірибеге негізделген жаңа идеялар, жаңа технологиялар бар. Сондықтан оқыту үрдісіндегі жаңа әдіс-тәсілдер оқу мазмұны мен оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай таңдап алудың маңызы зор. Қазіргі таңда оқытудың озық технологияларын меңгермейінше сауатты, жан-жақты маман болу мүмкін емес. Сабақта қолданылған жаңа технологиялардың өзі әрбір мұғалімнің шеберлігіне байланысты әрқалай жүзеге асырылуы мүмкін. Жалпы білім беретін мектептегі биология пәнінің бастауыш білім беру сатысындағы дүниетану пәні негізінде құралады. Бұл пән бойынша оқушыларға еліміздің табиғаты, табиғи байлығы, экономикасы, ғылымы мен мәдениеті, этика, әдеп, эстетика, адам қоғам, адам табиғат арасындағы қарым қатынас түрлері жайында ғылыми сарамандық ұғымдар беріледі. Пәнді оқып үйрену барысында оқушылар дүниенің үш құрамдас бөлігі: адам, қоғам, табиғат саласынан білім алады және олардың өзара байланысты екендігін ұғынады. Биология, химия, география пәндерінің бастама негіздері қаланып, соның ішінде қоршаған дүние заттары, құбылыстары, табиғат экология туралы ғылыми түсінік қалыптасады. Биология - бұл орта буында алғаш қосылатын пән. Сондықтан орта буында өсімдік құрылысы өсімдік жайындағы білім берудің алғашқы баспалдағымен танысады. Осы пәнді оқытуда жаңа технологиялардың тиімді әдісін алып жетілдіру барысында есте сақтауға негізделген ақыл ойын дамыта отырып оқушының пәнге деген қызығушылығын арттыруға болады. Сын тұрғысынан ойлау жобасы арқылы стратегияларды пайдалануда оқушылардың ізденушілік, зерттеушілік әрекетін ұйымдастыруға жол ашады. Оқушы жүрегіне жол тауып, оның білімге деген құштарлығын арттырып, өзін-өзі тәрбиелеуін ғылыми деңгейде ұйымдастыру үшін, әр оқушының дара ерекшеліктерін ескере білім алуға қабілетін зерттей отырып, тұлғалық негізінің ашылуына жол ашатын ұстаз.

Түсінік хат

Қазіргі заманғы білім беру жүйесінде оқушыларды терең және жан-жақты біліммен қамтамасыз ету мақсатында инновациялық әдіс-тәсілдерді қолдану ерекше маңызға ие. Биология пәні де осы бағытта жаңа тәсілдерді енгізу арқылы оқытудың сапасын арттыруды талап етеді. Қазіргі биология пәнін оқытуда тек дәстүрлі әдістермен шектеліп қалмай, интерактивті, саралап оқыту, жобалау технологиялары мен ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану сияқты инновациялық тәсілдер қолданылады.

Бұл әдістемелік құралда қазіргі биология пәнін оқытуда қолданылатын инновациялық әдіс-тәсілдер туралы сөз болады. Мұндағы мақсат — биологияны оқыту процесінде жаңа педагогикалық әдістерді, жаңа технологияларды және заманауи білім беру жүйесінің талаптарына сәйкес келетін тәсілдерді қолдану арқылы мұғалімдердің оқыту әдістемесін жақсарту.

Инновациялық әдіс-тәсілдердің маңыздылығы

Биология пәні табиғаттың әртүрлі қырларын зерттейтін ғылым болғандықтан, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыру үшін түрлі әдістер мен тәсілдер қолдану керек. Сын тұрғысынан ойлау, жобалау әдісі, саралап оқыту, цифрлық технологиялар білім сапасын арттыруға ықпал етеді. Әр технологияның өзіне тән ерекшеліктері бар: мысалы, жобалық әдіс оқушының дербестігін дамытады, ал саралап оқыту әр оқушы мүмкіндігіне қарай білім береді. Биология пәнінің мазмұны зертханалық, тәжірибелік жұмыстарға негізделгендіктен инновациялық әдістер арқылы меңгерту өте тиімді Мұндай әдістердің ішінде жобалық оқу, іс-әрекет арқылы оқыту, сын тұрғысынан ойлау, STEM (ғылым, технология, инженерия және математика) бағыттары бойынша оқыту, виртуалды және қосымша шындық технологияларын пайдалану сияқты жаңа бағыттар бар.

Құралдың құрылымы

Бұл әдістемелік құрал бірнеше бөлімнен тұрады:

1. Инновациялық әдіс-тәсілдерге жалпы шолу — қазіргі заманғы білім беру әдістерінің негіздері мен маңызы туралы.

2. Биология пәнін оқытуда қолданылатын инновациялық технологиялар — түрлі оқыту тәсілдері, олардың тиімділігі мен қолдану ерекшеліктері.

3. Педагогикалық тәжірибеде қолдану мысалдары — биология сабағында инновациялық әдістерді қолданудың нақты мысалдары мен нәтижелері.

4. Қорытынды және ұсыныстар — оқушылардың білімін бағалау және нәтижелерді жақсарту жолдары.

Биология пәні – өмірді, оның заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Қазіргі биология пәнін оқытуда инновациялық әдіс-тәсілдерді қолдану мұғалімдерге оқыту процесін тиімді ұйымдастыруға, оқушылардың ғылыми дүниетанымын кеңейтуге және оларды шығармашылыққа баулуға мүмкіндік береді. Бұл әдістемелік құрал биология пәнін оқытудағы инновациялық әдістерді меңгеру үшін мұғалімдерге пайдалы ресурстар ұсынады.

Инновациялық әдіс-тәсілдерге жалпы шолу

Қазіргі заманғы білім беру әдістерінің негіздері мен маңызы туралы.

Биология сабағында қазіргі кезде қолданылатын заманауи әдіс-тәсілдер оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, олардың білім алуын тереңдетуге бағытталған. Олардың қатарында мыналар бар:

1. Интерактивті әдістер:

Диалогтық әдіс: Оқушылар сұрақ-жауап арқылы өз білімдерін тереңдете алады. Бұл әдіс мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынасты жақсартады және білімнің өзара алмасуына ықпал етеді.

Проблемалық оқыту: Оқушыларға нақты проблемалар қойылып, оларды шешу үшін зерттеу жүргізеді. Бұл әдіс сыни ойлау дағдыларын қалыптастырады.

Цифрлық технологияларды қолдану:

Қосымша оқу құралдары: Мультимедиялық ресурстар, бейнемазмұн, виртуалды лабороториялар мен симуляторлар оқушыларға теория мен практиканы байланыстыруға мүмкіндік береді.

Онлайн платформалар: Moodle, Google Classroom, Kahoot сияқты платформалар арқылы оқушыларды бағалау, тапсырмаларды орындау, әртүрлі ойындар мен викториналар өткізу мүмкіндігі бар.

Анимациялар мен визуализациялар: Биологиялық үдерістерді визуализациялау үшін арнайы бағдарламалар мен анимациялар қолдану оқушылардың түсінуін жеңілдетеді.

Полевая зерттеулер: Оқушыларды табиғатқа шығып, нақты объектілер мен табиғи жағдайларды зерттеуге тарту арқылы білімдерін практикада қолдануды үйретеді.

Биологиялық бақтар мен экологиялық жобалар: Оқушылар мектеп ауласындағы немесе экологиялық жобаларда жұмыс істей отырып, экосистемалар мен табиғаттың өзара байланысын терең түсінеді.

2. Дифференциалды оқыту:

Оқушылардың қабілеттері мен қызығушылықтарына сәйкес оқытуды ұйымдастыру, яғни әртүрлі деңгейдегі тапсырмалар беру. Бұл әдіс әр оқушының әлеуетін толық ашуға мүмкіндік береді.

3. Кооперативті оқыту:

Оқушылар топтық жұмыс арқылы бірлесіп тапсырмаларды орындап, өзара тәжірибе алмасады. Бұл әдіс әлеуметтік дағдыларды дамытуға көмектеседі.

Үйренудің белсенді тәсілдері:

Кейс-стади: Белгілі бір биологиялық жағдайларды немесе сұрақтарды талқылау арқылы проблемаларды шешуге үйрету.

Рөлдік ойындар: Оқушылар биологиялық зерттеулерді, тәжірибелерді немесе табиғат жағдайларын рөлдерге бөлініп зерттейді. Жаңа технологиялар биология сабағында оқушылардың шығармашылық, ғылыми және зерттеушілік қабілеттерін дамытуда маңызды құрал болып табылады. Олар мұғалімнің оқыту әдістерін жаңартып, білім беру сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Қазіргі заман талабына сай, оқыту әдістемесі оқушының белсенділігіне негізделіп, білім алу үдерісін тиімді, қызықты әрі заманауи технологиялармен толықтырып отыруы керекБұл әдістер оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыруға, олардың білімін тереңдетуге, сыни ойлау дағдыларын дамытуға және ғылыми зерттеулерге деген қызығушылықтарын оятуға көмектеседі.

Интерактивті әдістер: Оқушылардың белсенділігі мен қатысуын қамтамасыз ететін әдіс-тәсілдер. Мысалы, пікірталастар, жобалар жасау, рөлдік ойындар, топтық жұмыс сияқты әдістер.

Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану: Жаңа ақпараттық-коммуникациялық технологияларды сабақта пайдаланудың тиімділігі

Қазіргі таңда білім беру жүйесінде ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) қолдану – оқыту сапасын арттырудың, оқушылардың білімге деген қызығушылығын оятудың, олардың шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерін дамытудың басты құралы ретінде кеңінен танылып отыр. Әсіресе цифрлық дәуірде өскелең ұрпақтың танымына сай білім беру үшін мұғалімнің АКТ-ны тиімді қолдануы – уақыт талабы.

Сабақ барысында жаңа АКТ құралдарын қолдану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуына ықпал етеді. Оқушы тек тыңдаушы емес, білімді өз бетімен меңгеретін, талдайтын, сараптайтын, түрлі ресурстармен жұмыс жасайтын тұлға ретінде қалыптасады. Оқу материалын электронды ресурстар арқылы беру (бейнематериалдар, анимациялар, интерактивті тапсырмалар), тестілеу жүйелерін қолдану, білімді бағалау платформалары – мұғалім жұмысының тиімділігін арттырып қана қоймай, сабақтың сапасын да едәуір жақсартады.

Жаңа АКТ-ны пайдаланудың тиімді тұстары төмендегідей:

1. Оқушының пәнге деген қызығушылығын арттырады. Көрнекілік, анимация, мультимедиялық слайдтар арқылы күрделі тақырыптарды түсіндіру жеңілдейді.

2. Танымдық және шығармашылық қабілеттерін дамытады. Оқушылар АКТ көмегімен жобалар, презентациялар, зерттеу жұмыстары арқылы білімін тереңдете алады.

3. Саралап және даралап оқытуға жағдай жасайды. Цифрлық ресурстар арқылы оқушылардың жеке деңгейіне сәйкес тапсырмалар беруге мүмкіндік туады.

4. Кері байланысты жеделдетеді. Онлайн платформалар арқылы тапсырманы орындау мен бағалау үдерісі жылдам әрі нақты жүзеге асады.

5. Уақытты үнемдеуге көмектеседі. Мұғалім дайын цифрлық құралдарды тиімді пайдалану арқылы сабақ құрылымын оңтайландырады.

6. Білім сапасын арттырады. АКТ-ның көмегімен алынған ақпараттың есте сақталу деңгейі жоғары болады.

АКТ — ның негізгі мақсаты – оқушыны қазіргі қоғам сұранысына сай, өзінің өмірлік іс — әрекетінде дербес компьютердің құралдарын қажетті деңгейде пайдаланатын жан — жақты дара тұлға ретінде тәрбиелеу. Білім беруде АКТ — ны пайдалану мен оқушылардың құзіреттілігін қалыптастыру, қазіргі заман талабына сай АКТ — ны, электрондық оқулықтарды және Интернет ресурстарды пайдалану оқушының білім беру үрдісінде шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. АКТ — ны сабақта пайдалану кезінде оқушылар бұрын алған білімдерін кеңейтіп, өз бетімен шығармашылық тапсырмалар орындайды. Сонымен қатар АКТ құралдарымен жұмыс істеу барысында мектеп оқушыларының оқуға, білім алуға деген ұмтылысының артуы АКТ құралдарымен жұмыс істей алу жаңалығымен ғана емес, сонымен берілетін оқу тапсырмаларын қиындық деңгейі бойынша реттей алу мүмкіндігінен, тапсырманың дұрыс нәтижесі үшін марапаттай алу қызметінен де байқалады. Заманауи АКТ құралдарымен жұмыс істеу оқушыларды ұқыптылыққа, нақтылыққа, берілген тапсырмалардың нәтижелі орындалуына, басты мәселеге назар аудара білуге баулиды, сондай — ақ, АКТ құралдарымен жұмыс істеу барысында оқушылардың өзінің жеке іс — әрекетін дұрыс жоспарлауға, дұрыс шешім қабылдай алуға тәрбиелейді.

АКТ-ны сабақта қолданудың нақты мысалдары:

• Интерактивті тақта арқылы тірек-сызбалар мен биологиялық құрылымдардың құрылымын интерактивті түрде көрсету;

• BilimLand, Online Mektep, Twig, Khan Academy сияқты платформаларды пайдаланып, бейнесабақтар мен тапсырмаларды үй тапсырмасына қосу;

• Google Forms, Quizizz, Kahoot арқылы кері байланыс алу, тақырыпты бекіту;

• Padlet, Jamboard, Mentimeter арқылы оқушылардың пікірін жинау, миға шабуыл жасау;

• PhET, Labster, BioDigital Human сынды онлайн зертханалармен виртуалды тәжірибе жасау.

Мұғалімге қойылатын талаптар:

АКТ құралдарын сабақта тиімді пайдалану үшін мұғалімнің келесі қабілеттері маңызды:

• Цифрлық сауаттылық және ақпараттық мәдениет;

• АКТ құралдарын педагогикалық мақсатқа бейімдей алу;

• Әдістемелік икемділік пен шығармашылық;

• Технологиялар арқылы саралау мен формативті бағалауды ұйымдастыра білу.

АКТ-ны тиімді қолдану үшін мұғалімнен үздіксіз ізденіс, шығармашылық және цифрлық сауаттылық талап етіледі. Мұғалім тек білім беруші ғана емес, бағыттаушы, ұйымдастырушы, технологиялық құралдарды дұрыс таңдаушы рөлінде болады. Бұл — оқыту үдерісінде жаңа мазмұн, жаңа әдіс және жаңа көзқарас қалыптастырады. Сабақта жаңа ақпараттық-коммуникациялық технологияларды тиімді қолдану — қазіргі заман мұғалімінің кәсіби шеберлігін айқындайтын маңызды көрсеткіш. Бұл оқушылардың білімін тереңдетіп қана қоймай, оларды XXI ғасыр дағдыларына бейімдеуге ықпал ететін маңызды педагогикалық құрал болып табылады.

Мультимедиялық құралдарды, компьютерлік бағдарламалар мен интернет ресурстарын қолдану арқылы биология пәні бойынша ақпараттарды толық әрі түсінікті түрде ұсыну. Бұл әдіс оқушылардың техникалық дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

Зерттеу және жобалық әдіс: Оқушыларға биологиялық құбылыстарды зерттеу, эксперимент жасау, ғылыми жобалар қорғау арқылы өз білімін практикалық тұрғыда тереңдету мүмкіндігін береді.

Кейс-стадиялар: Нақты өмірден алынған жағдайларды талқылау және олардың биологиялық тұрғыдан шешімін табу. Бұл әдіс оқушылардың сыни ойлау қабілетін дамытады.

Геймификация: Ойын элементтерін оқу процесіне енгізу. Бұл әдіс оқушылардың қызығушылығын арттырып, оқу процесін ойын түрінде қызықты әрі тартымды етеді.

Қашықтан оқыту құралдары: Білім беру үдерісін технология арқылы қашықтан жүзеге асыру. Оқушыларға үйде отырып білім алуға мүмкіндік береді және бұл әдіс пандемия кезіндегі маңызды тәсілдердің біріне айналды.

Инновациялық әдіс-тәсілдердің пайдасы:

• Оқушылардың шығармашылық және зерттеушілік қабілеттері дамиды.

• Оқу процесі интерактивті және қызықты болады, бұл оқушылардың мотивациясын арттырады.

• Жаңа ақпаратты меңгеру оңайырақ әрі тиімді болады.

• Оқушылардың сыни ойлау және проблемаларды шешу дағдылары жетіледі.

Биология пәнінде инновациялық әдіс-тәсілдерді қолдану – білім беру сапасын жақсартудың, оқушыларды жаңаша ойлау мен зерттеу қабілеттерін қалыптастырудың тиімді жолы. Биология сабағында жаңа технологияларды қолданудың тиімділігі қазіргі білім беру жүйесінің маңызды аспектісі болып табылады. Заманауи ақпараттық технологиялардың дамуы және білім беру саласындағы жаңашылдықтар мұғалімдер мен оқушылардың шығармашылық әлеуетін толық іске асыруға мүмкіндік береді. Бұл ретте жаңа технологиялар тек оқушылардың білімін тереңдетіп қана қоймай, олардың тұлғалық дамуында, әлеуметтенуінде, әрі ғылыми көзқарасының қалыптасуында да маңызды рөл атқарады.

Жаңа технологиялар мен интерактивті әдістердің тиімділігі

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында оқыту формаларын, әдістерін және технологияларын таңдауда көпнұсқалық қағидасы бекітілген. Бұл қағида білім беру мекемелерінде қызмет атқаратын педагогтерге оқу процесін ұйымдастыруда еркіндік береді. Мұғалімдер өздерінің кәсіби тәжірибесіне сүйене отырып, оқушылардың жас және жеке ерекшеліктеріне сай келетін, тиімділігі жоғары әдіс-тәсілдерді еркін қолдана алады. Сондай-ақ педагогикалық процесті кез келген үлгімен, тіпті авторлық үлгілер арқылы құруға мүмкіндік бар. Бұл — білім сапасын арттыруға, оқушының жеке дамуына және шығармашылық әлеуетінің ашылуына жағдай жасайды.

Қазіргі заманғы білім беру жүйесінде жаңа педагогикалық технологиялар кеңінен қолданылуда. Олар оқытудың интерактивті әдістерін, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ), жобалық, саралап оқыту, сын тұрғысынан ойлау, модульдік оқыту сияқты тиімді әдіс-тәсілдерді қамтиды. Бұл технологиялар оқушыны оқу процесінің белсенді қатысушысына айналдырып, білімді өздігінен меңгеруіне, зерттеуге және шығармашылықпен жұмыс істеуіне ықпал етеді.

Жалпы білім беретін мектептерде биология пәні бастауыш білім беру сатысында дүниетану пәні негізінде қалыптасады. Дүниетану пәні — оқушылардың қоршаған орта туралы алғашқы ғылыми түсініктерін қалыптастыратын, жан-жақты танымдық бағыттағы пән. Бұл пән арқылы оқушылар еліміздің табиғаты, табиғи байлықтары, экологиясы, экономикасы, ғылымы мен мәдениеті, ұлттық салт-дәстүрі, этика мен эстетика негіздері туралы білім алады. Сонымен қатар, адам мен табиғат, адам мен қоғам, адам мен адам арасындағы өзара қарым-қатынастардың мәнін түсінуге үйренеді.

1. Оқушының қызығушылығын арттыру. Интерактивті техника мен ақпараттық технологиялар сабақтың белсенді өтуіне, оқушының қызығушылығының артуына септігін тигізеді. Бұл оқушыларға тек теориялық білім ғана емес, практикалық дағдылар да беруге мүмкіндік береді.

2. Шығармашылық қабілеттерін дамыту. Биология пәні оқушылардың зерттеушілік қабілеттерін дамытуға бағытталған. Жаңа технологиялар, мысалы, электрондық оқулықтар, интернет ресурстары, виртуалды зертханалар оқушылардың биологияға деген қызығушылығын арттырып, оларды зерттеу жұмыстарын жүргізуге, түрлі эксперименттер жасауға ынталандырады.

3. Жеке тұлғаның дамуы. Оқушылардың өзіндік ізденісін ынталандыратын жаңа әдістер оқыту процесінде маңызды орын алады. «Оқушы - мұғалім» ұстанымының негізінде білім алу үдерісі жекеленіп, оқушының дербес ойлау қабілеті дамиды.

4. Әр түрлі оқыту әдістері мен құралдарының қолданылуы. Биология сабағында қолданылатын жаңа технологиялар (мысалы, жобалық әдіс, зерттеушілік тәсілдер) оқушының ақпаратты іздеу, жинақтау және талдау дағдыларын жетілдіреді. Бұл әдістер оқушыны өз бетімен жұмыс істеуге үйретеді, ал бұл қазіргі қоғамның талабына сай сапалы білім берудің негізі болып табылады.

5. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану. Оқушылардың биология пәніндегі білімін тек қана оқулықпен шектемей, интернеттің мүмкіндіктерін пайдалану арқылы кеңейтуге болады. Интернет арқылы әлемдік ғылыми жаңалықтармен танысу, түрлі дереккөздерден ақпарат алу биология пәнін терең түсінуге көмектеседі.

6. Топтық жұмыс пен өзара әрекеттестік. Жаңа технологияларды пайдалану кезінде оқушылардың топтық жұмысқа белсенді қатысуы, бір-бірімен пікір алмасып, проблемаларды бірге шешуі маңызды. Бұл олардың әлеуметтік дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

Жаңа педагогикалық технологиялардың сабаққа енгізілуінің негізгі бағыттары: Оқытудың жобалық әдісі. Бұл әдіс оқушылардың практикалық дағдыларын дамытуға және шынайы өмірде қолдануға дайын болуына мүмкіндік береді.

Зерттеу жұмыстарын жүргізу. Оқушыларды тек дайын ақпаратты қабылдап қана қоймай, өз бетімен зерттеулер жүргізуге, ғылыми жұмыстарға қатысуға үйретеді.

Ақпараттық технологиялар мен мультимедиялық құралдарды пайдалану. Электрондық оқулықтар, презентациялар, виртуалды зертханалар, анимациялар мен видеороликтер оқушылардың қызығушылығын арттырып, оқу материалының тиімді әрі жеңіл меңгерілуіне көмектеседі.

Модульдік оқыту технологиясы негізінде оқу процесін ұйымдастыру

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушыны өздігінен білім алуға, шығармашылықпен жұмыс істеуге баулитын, белсенді оқу әрекетіне бағыттайтын жаңа технологиялар кеңінен қолданылып келеді. Солардың ішінде модульдік оқыту технологиясы — оқу процесін тиімді ұйымдастырудың бір жолы ретінде өзектілігін дәлелдеп отыр.

Модульдік оқыту технологиясының мәні мен ерекшелігі

Модульдік оқыту технологиясы — оқу мазмұны мен оқыту әдістері, оқу мақсаттары мен бағалау өлшемдері біртұтас жүйе ретінде қарастырылып, белгілі бір оқу модулі түрінде құрылады. Бұл технологияда білім алушы модульмен жұмыс жасау барысында нақты мақсаттарға өз бетімен немесе мұғалімнің көмегі арқылы қол жеткізеді. Оқушының өзіндік жұмысын ұйымдастыруға, дербестігін дамытуға, оқу процесін басқаруға үлкен мән беріледі.

Модуль дегеніміз — мазмұны мен құрылымы жағынан тұтас, белгілі бір оқу мақсаттары мен міндеттеріне сай келетін, оқушының жеке дамуына бағытталған оқу блогы. Әр модуль бірнеше сабақтан тұруы мүмкін және оның құрамында:

• Мақсат қою,

• Оқытылатын білім мазмұны,

• Практикалық тапсырмалар,

• Кері байланыс (рефлексия),

• Бағалау түрлері қамтылады.

Модульдік оқыту технологиясының негізгі мақсаты:

• Оқушылардың өздігінен білім алуына мүмкіндік жасау;

• Танымдық және шығармашылық қабілеттерін дамыту;

• Жаңа материалды өз қарқынымен меңгеруге жағдай жасау;

• Ұжымдық және дара оқу әрекеттерін тиімді ұйымдастыру;

• Әр оқушының даму деңгейіне сай оқыту.

Модульдік оқыту құрылымы мынадай кезеңдерден тұрады:

1. Кіріспе бөлім (мотивациялық-бағдарлау кезеңі):

Мұғалім модуль мазмұнын, мақсат-міндеттерін түсіндіреді, оқушыларды оқу процесіне ынталандырады. Бұл кезеңде сабақтың құрылымы, жұмыс тәртібі мен бағалау критерийлері де таныстырылады.

2. Негізгі бөлім (операциялық-когнитивтік кезең):

Бұл — оқушылардың білімді меңгеру кезеңі. Мұнда оқушы білімді мұғалімнен тікелей алмай, әртүрлі тапсырмаларды орындау арқылы, өз бетімен немесе топта жұмыс істей отырып меңгереді. Мұғалім — бағыт беруші, кеңесші рөлінде болады. Әртүрлі әдістер қолданылады: жұптық жұмыс, рөлдік ойындар, логикалық тапсырмалар, зертханалық жұмыстар, т.б.

Қорытынды бөлім (рефлексивтік-бағалау кезеңі):

Бұл кезеңде оқушылар меңгерген білімдерін қолдана отырып, жобалар, презентациялар, тесттер арқылы қорытынды жұмыс орындайды. Мұнда өзін-өзі бағалау, өзара бағалау және мұғалім бағалауы жүзеге асады.

Модульдік оқытудың тиімділігі неде?

Әр оқушы өзінің оқу қарқынына сай жұмыс жасайды

Оқушылардың оқу процесіне қызығушылығы артады;

Өздігінен шешім қабылдауға, талдауға үйренеді;

Өз білімін бағалауға, жетілдіруге мүмкіндік алады;

Мұғалімнің бағыттаушы рөлі күшейіп, бақылау мен қолдау тиімді жүзеге асады.

Модульдік технологияны биология немесе дүниетану пәнінде қолдану мысалы:

Модуль тақырыбы: "Тірі ағзалардың қоршаған ортамен байланысы"
Сабақ саны: 4

Мақсаты: Оқушыларға тірі ағзалардың қоршаған ортамен өзара байланысы туралы ғылыми түсінік қалыптастыру; экологиялық сана мен табиғатқа жауапкершілік көзқарас тәрбиелеу.

Модуль құрылымы:

1-сабақ: Кіріспе. Тақырыпты таныстыру, қызығушылық ояту (бейнефильм, сұрақ-жауап).

2-сабақ: Зерттеу сабағы. Экожүйелерді талдау, тірі және өлі табиғаттың өзара байланысын анықтау.

3-сабақ: Топтық жұмыс. «Экология және адам» жобасын қорғау.

4-сабақ: Қорытынды бағалау. Тест, рефлексия, өзін-өзі бағалау.

Модульдік технологиямен оқытуға тән ерекшеліктер және модульдік технологияның тиімділігі

Қазіргі заманғы білім беру жүйесі оқушының танымдық белсенділігі мен дербестігін дамытуға, оқу процесіне белсенді қатысуына бағытталған. Осы мақсатта қолданылып жүрген модульдік оқыту технологиясы – оқытуды ұйымдастырудың жаңаша, жүйелі әрі тиімді тәсілі. Бұл технологияда оқушы білім алудың белсенді субъектісіне айналып, мұғалімнің рөлі – бағыттаушы, кеңесші ретінде өзгереді.

Модульдік технологиямен оқытуға тән ерекшеліктер:

1. Оқушының оқу процесіндегі белсенді рөлі:

Модульдік технология оқушыны білімді дайын күйде қабылдаушы емес, оны іздену, талдау, салыстыру арқылы меңгеруші деңгейіне көтереді.

Мұнда оқушы өз оқуына жауапты тұлға ретінде қарастырылады.

2. Өзін-өзі басқару және бағалау дағдыларының дамуы:

Бұл технологияның басты ерекшелігі — мұғалімнің басқару қызметі біртіндеп оқушының өзін-өзі басқару және өзін-өзі бағалау қызметіне орын беруі.

Оқушы өзінің оқу мақсатын өзі айқындап, нәтижеге жету жолдарын жоспарлап, әрекетін талдап, бағалап үйренеді.

3. Мұғалімнің рөлінің өзгеруі:

Мұғалім кеңесші, ұйымдастырушы, оқу процесін үйлестіруші (координатор) рөлін атқарады.

Сабақ барысында мұғалім жетекші рөлінен алыстап, оқушыға бағыт беруші, қолдаушы қызметке өтеді.

Оқыту процесін басқару ашық емес, жабық түрде жүзеге асады, яғни сырттай бақылау арқылы, оқушыны еркіндікке баулып, сенім арту негізінде жүзеге асады.

4. Жеке білім траекториясы:

Әр оқушы өзінің білім деңгейіне, қабілетіне, оқу қарқынына сай жеке оқу жолымен дами алады.Тапсырмаларды таңдауда, жұмыс істеу тәсілінде, тақырыпты меңгеру барысында оқушы өз темпін анықтайды.

5. Оқу модулінің тұтастығы:

Модульдік оқыту технологиясы оқу материалының логикалық байланысын сақтап, біртұтас модульге біріктіреді. Әр модуль — белгілі бір мақсаттық функционалдық түйін, яғни мазмұн мен оны меңгеру жолдары жүйелі ұйымдастырылған білім блогы.

6. Оқушының ішкі мотивациясы артады:

Мақсатқа жету жолындағы әрекет, өзін-өзі бақылау және бағалау арқылы оқушыларда жауапкершілік пен қызығушылық қалыптасады.

Модульдік технологияның тиімділігі:

1. Оқушының оқу мотивациясын арттырады:

Оқушы өзін білім алушы емес, өз оқуын ұйымдастырушы ретінде сезінеді. Бұл ішкі мотивацияны оятады.

2. Жаңа білімді меңгеру қарқыны жеделдейді:

Оқушы өз темпімен, өзіне ыңғайлы әдіспен білім алады, бұл оқу процесін жеңіл әрі тиімді етеді.

3. Оқушылардың даралығын ескере отырып оқытуға мүмкіндік береді:

Модульдік технологияда сараланған тапсырмалар, әр оқушының деңгейіне сай оқу жағдайы ұсынылады.

4. Оқушының танымдық қабілетін дамытады:

Модуль ішінде түрлі зерттеу, практикалық, шығармашылық тапсырмалар орындалады. Бұл оқушының ойлау, салыстыру, талдау, синтездеу қабілетін дамытады.

5. Уақытты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді:

Оқу мазмұны бір модульге шоғырланып берілгендіктен, сабақ құрылымы жүйеленіп, уақыт үнемделеді.

6. Білім сапасы артады:

Өзін-өзі тексеру, бағалау, қайта талдау арқылы оқушы білімін нақты әрі терең меңгереді.

7. Коммуникативтік дағдылар дамиды:

Топтық жұмыс, жұптық талқылау, бірін-бірі бағалау арқылы оқушылардың қарым-қатынас мәдениеті қалыптасады.

Саралап деңгейлеп оқыту педагогикалық технологиясын биология сабақтарына енгізу жолдары

Қазіргі мектептегі білім сапасын көтерудің басты механизмі — оқыту процесіне педагогикалық технологияларды кеңінен енгізу. Заман талабына сай мұғалім оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерін, тиімді формаларын таңдай отырып, білім алушылардың жеке ерекшеліктері мен қабілеттерін ескеруге міндетті. Сол технологиялардың бірі — саралап деңгейлеп оқыту педагогикалық технологиясы, ол әсіресе биология сияқты күрделі әрі ғылыми пәнді оқытуда өте тиімді әдіс болып табылады.

Саралап деңгейлеп оқыту технологиясының мазмұны мен ерекшелігі

Саралап деңгейлеп оқыту технологиясы — әрбір оқушының білім деңгейіне, қабілетіне және қарқынына қарай білім беруді ұйымдастыру формасы. Бұл технологияның мазмұны «модульдік оқыту жүйесіне» негізделеді.

Модульдік оқыту ұғымы

Модуль – мазмұны мен талабы ортақ бірнеше тақырыптарды біріктіретін, оқу бағдарламасына сәйкес құрылған құрылым. Әр модуль – белгілі бір тақырыпты жүйелі түрде меңгеруге бағытталған, логикалық жағынан өзара байланысқан сабақтар жиынтығы. Модуль мынадай бөліктерден тұрады:

• Кіріспе (мотивациялық кезең) – оқушылардың қызығушылығын арттыру;

• Негізгі (мазмұндық кезең) – теориялық білім беру және деңгейлік тапсырмалармен жұмыс;

• Қорытынды (рефлексия, бағалау кезеңі) – алған білімдерін бекіту, өзін-өзі бағалау және бақылау.

Модульдік оқыту мен саралап оқытуды ұштастыру жолдары

Биология сабағында модульдік және саралап деңгейлеп оқыту технологияларын біріктіру арқылы оқу процесін келесідей ұйымдастыруға болады:

1. Модульді құру

Мысалы, «Адам және оның денсаулығы» бөлімін алайық. Бұл модульге келесі тақырыптар енуі мүмкін:

• Жүйке жүйесі

• Сезім мүшелері

• Ішкі секреция бездері

• Гомеостаз және реттелу

2. Әр тақырыпқа деңгейлік тапсырмалар дайындау

Әрбір тақырып 3 деңгейде ұсынылады:

3. Оқушыларды саралап оқыту

Диагностикалық жұмыс арқылы оқушылардың дайындық деңгейі анықталады. Оларға өз деңгейіне сай тапсырма беріледі, алайда қалаған жағдайда жоғары деңгейлі тапсырма орындауға мүмкіндік беріледі. Бұл оқушының өзіндік дамуына ықпал етеді.

4. Оқу процесін ұйымдастыру

Әр модуль 4–6 сабақтан тұрады. Сабақ түрлері:

• Жаңа тақырыпты түсіндіру сабағы;

• Практикалық сабақ;

• Зертханалық жұмыс;

• Қайталау және бекіту сабағы;

• Бақылау сабағы (модуль соңында).

5. Кері байланыс пен бағалау

Әр модульдің соңында оқушылар өзін-өзі бағалау парақтарын толтырады, топтық бағалау, мұғалімнің формативті және суммативті бағалауы жүргізіледі. Бұл оқушының өз деңгейін анықтап, жетістікке жетуге мотивациясын арттырады.

Саралап деңгейлеп оқыту технологиясын модульдік оқыту арқылы енгізудің тиімділігі

Саралап деңгейлеп оқыту технологиясын модульдік оқыту тәсілімен ұштастыра отырып биология сабақтарына енгізу – оқушылардың жеке қабілетіне сай білім алуына жол ашады. Бұл әдіс оқытуды дараландырып, әр оқушыны табысты оқуға жетелейді. Мұғалім үшін де бұл – сабақ құрылымын тиімді жоспарлап, оқыту нәтижесін нақты бағалауға мүмкіндік беретін жаңа әдістемелік құрал.

Биологияны басқа пәндермен байланыстыра оқыту

Биологияны басқа пәндермен байланыстыра оқыту – бұл оқу үдерісінде білімді кешенді түрде меңгертудің тиімді тәсілі. Биология пәні табиғаттағы тірі ағзалар мен олардың құрылымы, тіршілігі, өзара байланысы мен дамуын зерттейтін ғылым ретінде өзге көптеген пәндермен тығыз байланыста болады. Осы пәндер арасындағы табиғи байланыстарды сабақ барысында тиімді пайдалану – оқушылардың білімін тереңдетуге, ойлау қабілетін дамытуға, ғылыми дүниетанымын қалыптастыруға көмектеседі.

Биология мен физика пәндерінің байланысы – ең алдымен тірі организмдердегі түрлі физикалық құбылыстарды түсіндіруде көрінеді. Мысалы, есту, көру, бұлшықеттің жиырылуы, қан айналым жүйесіндегі қысым, өкпедегі газ алмасу – барлығы да физикалық заңдылықтармен тығыз байланысты. Оқушы бұл құбылыстарды физика заңдарымен байланыстыра отырып оңай түсінеді.

Биология мен химия пәндері арасындағы байланыс одан да терең. Ағзада жүретін ас қорыту, тыныс алу, зат алмасу, ферменттер мен гормондардың қызметі сияқты процестер – химиялық реакциялар арқылы жүреді. Оқушылар тірі ағзаның ішкі құрылымын тек биологиялық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар молекулалық және химиялық деңгейде де ұғына бастайды. Бұл биохимияға алғашқы қадам болып есептеледі.

География пәнімен байланыс – экология, биосфера, табиғи аймақтар мен климаттық жағдайлардың тірі ағзаларға әсері арқылы көрінеді. Мысалы, белгілі бір аймақта тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлар туралы айтқанда географиялық орналасу, жер бедері, климат, ылғалдылық секілді мәліметтер маңызды рөл атқарады. Бұл оқушылардың биологиялық ұғымдарды нақты жергілікті мысалдармен ұштастыра отырып түсінуіне септігін тигізеді.

Тарих және қоғамтану пәндерімен байланыс – адамның шығу тегі, медицина мен биология ғылымының дамуы, генетика, биотехнология, биоэтика секілді тақырыптарда айқын байқалады. Сонымен қатар, қазіргі қоғамдағы экологиялық мәселелер, денсаулық сақтау, қоршаған ортаны қорғау сияқты жаһандық проблемалар да биологиямен қатар осы пәндердің шеңберінде қарастырылады.

Информатика пәнімен байланыс – биологиялық мәліметтерді өңдеу, модельдеу, графиктер жасау, виртуалды зертханалық жұмыстар жүргізу кезінде пайда болады. Бұл әсіресе қазіргі цифрлық дәуірде маңызды, себебі биология ғылымы да ақпараттық технологиялармен бірге дамып келеді.

Сонымен қатар, көркем еңбек, әдебиет сияқты пәндермен де байланыс орнатуға болады. Мысалы, тірі табиғаттағы сұлулықты суреттеу, табиғат көріністерін бейнелеу, жануарлар мен өсімдіктер туралы аңыз-әңгімелер мен әдеби шығармалар арқылы оқушының көркемдік және рухани дүниесін дамытуға болады.

Биологияны басқа пәндермен байланыстыра оқыту – оқу процесін біржақты теориядан шығарып, өмірмен, тәжірибемен ұштастырып, оқушының жан-жақты дамуына, пәнге деген қызығушылығының артуына және ғылыми көзқарасының қалыптасуына ықпал етеді.

Биология сабағында жаңа технологияларды қолданудың тиімділігі

Қазіргі білім беру жүйесінде жаңа технологияларды қолдану ерекше орын алады. Оқытудың жаңа әдіс-тәсілдері мен инновациялық технологияларының басты мақсаты — білім алушыларды жан-жақты дамыту және болашақ мамандарды сапалы даярлау. Қазіргі заман талабына сай, оқытудың жаңа технологияларын меңгеру маңызды міндет болып табылады.

Осы тұрғыда биология пәні ерекше орын алады. Өйткені биология — табиғат пен адам өмірін зерттейтін ғылым ретінде оқушылардың ғылыми көзқарасын қалыптастырып, олардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға зор мүмкіндік береді. Осыған байланысты, биология сабағында жаңа технологияларды қолданудың тиімділігі айқын байқалады. Бұл оқушылардың білім деңгейін көтеруге, олардың өз бетімен іздену қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді.

1. Интерактивті технологиялар мен олардың тиімділігі

Қазіргі уақытта ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың дамуымен оқыту әдістемелері де өзгеруде. Интерактивті технологияларды пайдалану оқу процесін тиімді әрі қызықты ете түседі. Биология сабағында электронды оқулықтарды, интернет ресурстарын және түрлі мультимедиялық құралдарды қолдану оқушылардың танымдық іс-әрекетін белсендіреді. Бұл құралдар оқушыларға биологияның күрделі тұстарын түсінуге көмектеседі, сондай-ақ олардың өз бетімен білім алуға деген қызығушылығын арттырады.

Интерактивті тақталарды пайдалану, виртуалды зертханалар мен симуляторлар оқушыларға теориялық білімді практикамен ұштастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, интернет пен мультимедиялық құралдар арқылы биологиялық тақырыптарды визуализациялау оқушылардың материалды меңгеру деңгейін едәуір көтереді.

2. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту

Шығармашылық қабілет дегеніміз не?

Шығармашылық қабілет – оқушының жаңа идея ұсыну, мәселені өзінше шешу, ойлау мен қиялды дамытуға бағытталған даралық ерекшелігі.

Оқушы шығармашылығы келесі көрсеткіштер арқылы анықталады:

• жаңаша ойлау

• өз ойын еркін жеткізу

• проблеманы ерекше қырынан қарастыру

• қиялдың ұшқырлығы

• жан-жақты талдау жасай алу

• жеке пікір, субъективті көзқарас білдіру

• көркемдік, эстетикалық сезімінің дамуы

Шығармашылық әр оқушыда әртүрлі деңгейде көрінеді. Мұғалімнің міндеті – сол қабілетті байқап, дамытудың тиімді жолдарын қолдану.

II. Шығармашылық қабілеттерді дамытудың педагогикалық негіздері

Оқушы шығармашылығын дамыту белгілі бір педагогикалық талаптарды қажет етеді:

1. Қызығушылықты ояту

Шығармашылықтың бастауы – қызығушылық.
Оқушы сабаққа қызықса, ізденеді, сұрақ қояды, ойлайды.

2. Белсенді оқу ортасын құру

Оқушыларға еркін ойлауға, пікір білдіруге мүмкіндік беретін атмосфера маңызды.

3. Тұлғаға бағытталған оқыту

Әр оқушының жеке ерекшелігі ескеріледі.
Жұмыс бір үлгіде емес, деңгейлік, сараланған тапсырмалар арқылы берілуі тиіс.

4. Шығармашылық тапсырмаларды жүйелі қолдану

Ойын, жобалар, зертханалық жұмыстар, эссе, модель жасау – бәрі шығармашылықты дамытады.

5. Мұғалімнің қолдауы

Оқушыны сынап емес, ынталандырып, бағыт беріп, шабыттандыру қажет.

III. Оқушы шығармашылығын дамытатын әдіс-тәсілдер

1. Сын тұрғысынан ойлау әдістері

• «Түртіп алу (INSERT)»

• «Венн диаграммасы»

• «Бес жолды өлең»

• «ЖИГСО»

• «Кубизм».

Бұл әдістер шығармашылық ойлауды күшейтеді, оқушыны жаңа идея ұсынуға бағыттайды.

2. Жобалық және зерттеу жұмыстары

Жоба орындау барысында оқушы:

• ақпарат іздейді

• мәселе анықтайды

• шешім ұсынады

• нәтижесін қорғайды

Бұл толық шығармашылық процесс.

3. Ойын технологиялары

Ойын – бала психологиясына ең жақын тәсіл.
Рөлдік ойындар, сахналау, зерттеу ойындары шығармашылықты жан-жақты дамытады.

4. Интерактивті тапсырмалар

• постер жасау

• интеллект-карта (mind-map) құрастыру

• модель, макет, сызба жасау

• сурет арқылы мәтін құрастыру

5. АКТ және цифрлық құралдарды қолдану

Canva, Padlet, Quizlet, Kahoot, PhET, BioDigital Human, LearningApps
Оқушының қиялын, дербестігін, цифрлық сауаттылығын арттырады.

IV. Шығармашылық қабілетті дамытатын тапсырмалар үлгілері

1. «Ойдан шығар» тапсырмалары

• Егер өсімдіктер жүре алатын болса, не өзгерер еді?

• Жануарлар сөйлей алса, адаммен қарым-қатынасы қандай болар еді?

• Ғарыштағы жаңа планетаны сипатта.

2. Көркемдік тапсырмалар

• Биологиялық құбылысты суретпен бейнеле

• «Ағзалардың тіршілігі» тақырыбына шағын әңгіме жаз

• «Мен – жас зерттеушімін» тақырыбында постер жаса

3. Конструкторлық тапсырмалар

• Жасушаның модельін құрастыр

• Экожүйе макетін жаса

• Органикалық заттардың құрылымын пластилинмен бейнеле

4. Шығармашылық жазылым

• Эссе: «Табиғат – тіршіліктің жүрегі»

• Өлең шығару: «Жасыл әлем»

• Кейіпкер атынан күнделік жазу

5. Диалог құрастыру

• Екі жануардың әңгімесін ойдан шығару

• Өсімдік пен адам арасындағы диалог

• Ғалым мен оқушы арасындағы сұхбат

V. Шығармашылық қабілетті бағалау критерийлері

1. Жаңашылдық – идеяның ерекшелігі

2. Логикалық байланыс – ойдың жүйелі болуы

3. Тілдік сауаттылық – сөздік қор, сөйлеу мәдениеті

4. Ерекше көзқарас – мәселені басқаша қарастыру

5. Көркемдік элементтер – сурет, модель, безендіру

6. Дәлелді пікір – өз ойын негіздей білу

VI. Мұғалімнің шығармашылықты қолдау әрекеттері

• оқушыны мадақтау

• қауіпсіз, еркін орта құру

• әр жұмысты бағалап, пікір беру

• оқушыны тыңдау

• бастамашылдығын қолдау

• күрделі емес, бірақ қызықты тапсырмалар беру

Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту – бүгінгі білім беру талаптарының өзегі. Бұл жүйелі, жан-жақты, мақсатты жұмысты қажет етеді. Шығармашылық қабілеті дамыған оқушы:

• ойлайды

• зерттейді

• сұрақ қояды

• шешім табады

• өзіне сенімді болады

• білімді өмірде қолдана алады

Яғни, шығармашыл тұлға – болашақтың құзыретті азаматы. Осы себепті шығармашылықты дамыту – мұғалімнің ең маңызды педагогикалық миссияларының бірі.

3. Оқытудың дербес және топтық түрлері

Жаңа технологиялар оқытудың дербес және топтық түрлерін біріктіріп қолдануға мүмкіндік береді. Оқушылардың өзіндік ізденіс жұмыстары, жеке жобалар мен тапсырмалар орындауы олардың білім алу процесінде белсенді болуына ықпал етеді. Сонымен қатар, топтық жұмыс барысында оқушылар бір-бірімен пікір алмасып, өздерінің білімдерін жетілдіреді, жаңа идеялар мен тұжырымдар қалыптастырады. Бұл оқушылардың командамыздық жұмыс жасау дағдыларын дамытуға, өзара көмек көрсету мен жауапкершілікті арттыруға ықпал етеді.

4. ? Биология сабағында зерттеу тәсілін қолдану

Қазіргі білім берудің негізгі мақсаты – оқушыны дайын ақпаратты қабылдаушы емес, жаңа білімді өз бетінше ізденіп таба алатын, ойлайтын, талдайтын, қорытынды жасай алатын тұлға ретінде қалыптастыру.
Биология пәні табиғи құбылыстар мен тірі ағзалар әлемін зерттеуге бағытталғандықтан, зерттеу тәсілін қолдануға ең қолайлы пәндердің бірі болып табылады.

Зерттеу тәсілі – оқушылардың танымдық белсенділігін арттыратын, ғылыми ойлауын дамытатын, мәселені шешуге бағыттайтын, тәжірибе жасауға жетелейтін педагогикалық технология.

Биология сабағында қолданылатын зерттеу тәсілі — оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, өз бетімен іздену қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Зерттеу әдісін қолдану арқылы оқушылар биология саласындағы түрлі сұрақтарға жауап іздеп, эксперименттер жасап, ғылыми зерттеулер жүргізеді. Бұл тәсіл оқушылардың өз бетінше білім алуына мүмкіндік беріп, олардың ғылыми тұрғыда ойлау қабілетін дамытуға ықпал етеді.

Зерттеу тәсілін қолдану барысында оқушылар практикалық тапсырмалар орындап, табиғаттағы құбылыстар мен процестерді түсінуге мүмкіндік алады. Мұндай әдіс оқушылардың қоршаған ортаға деген қызығушылығын арттырып, оларды ғылыми зерттеу жүргізуге ынталандырады.

I. Зерттеу тәсілі дегеніміз не?

Зерттеу тәсілі – оқушылардың ғылыми әдіснама элементтерін қолдана отырып, табиғаттағы құбылыстарды өз бетінше зерттеу процесі.
Ол келесі әрекеттерді қамтиды:

• мәселе қою

• болжам (гипотеза) жасау

• жоспар құру

• тәжірибе жүргізу

• деректерді жинау

• талдау

• қорытынды жасау

• өз нәтижесін қорғау

Бұл – толыққанды ғылыми жұмыс моделі.

II. Биология сабағында зерттеу тәсілін қолданудың маңызы

Зерттеу тәсілі биология сабақтарында өте тиімді, себебі:

1. Табиғи құбылыстарды тәжірибе арқылы түсіндіреді. Биология – өмірді зерттейтін ғылым. Өсімдіктің өсуі, тыныс алу, фотосинтез, диффузия – бәрі тәжірибе арқылы түсіндіруге өте ыңғайлы.

2. Оқушының ғылыми ойлауын қалыптастырады.Зерттеу – дәлелдеу, салыстыру, бақылау, талдау, тұжырымдау қабілеттерін арттырады.

3. Оқушы белсенділігі артады.Оқушы пассивті тыңдаушы емес, зерттеушіге айналады.

4. Өз бетінше білім алуға дағдыландырады.Өмір бойы үйрену (lifelong learning) құзыреттілігі қалыптасады.

5. Пәнаралық байланыс орнайды.Физика, химия, математика, экологиямен интеграция іске асады.

III. Зерттеу жұмысының құрылымы

Биология сабағында зерттеу жұмысы 7 кезеңнен тұрады:

1. Мәселе қою

Мысалы:
Өсімдіктің өсуіне жарық әсер ете ме?
Бөлме өсімдігінің жапырақ саны неге әртүрлі?
Жүрек соғысы неге жиілейді?

Гипотеза ұсыну

Оқушы өз болжамын айтады.
Мысалы:
«Жарық көп болса, өсімдік тез өседі».

2.Жоспар құру

Зерттеудің қадамдары анықталады:

• не істеймін?

• қандай құралдар қолданамын?

• қанша күн бақылау жүргіземін?

3. Эксперимент жүргізу

Тәжірибені қауіпсіздік ережесін сақтай отырып жасайды.

4. Нәтижелер жинау

Кесте, фото, өлшем, сандық деректер.

5. Талдау

График, диаграмма, салыстыру.

6. Қорытынды жасау

Болжам расталды ма?
Не үйрендім?
Жаңалығы қандай?

7.Кері байланыс

Биология сабақтарында қолдануға болатын зерттеу тапсырмалары

1. «Фотосинтез процесіне жарықтың әсері»

Материал: екі өсімдік (жарықта, қараңғыда)

Оқушы әрекеті:

• 5 күн бақылау

• биіктігін өлшеу

• жапырақ түсін талдау

• қорытынды жазу

2. «Топырақтың түріне байланысты өсімдік өсуі»

Материал: құм, қара топырақ, саз
Мақсат: қай топырақта жақсы өседі?

3. «Дене жүктемесінен кейін жүрек соғысының өзгеруі»

Оқушылар пульс өлшейді:

• демалыс кезінде

• 20 сек жаттығудан соң

• 1 минуттан кейін

График жасайды.

4. «Су температурасымен жануардың қозғалыс белсенділігінің өзгерісі»

Мысалы, дафния немесе ұсақ жәндік.
Температура өзгергенде қозғалысты бақылау.

5. «Ауа ылғалдылығының өсімдікке әсері»

Үш жағдай:

• жоғары ылғал

• орташа

• төмен ылғал

Өзгерістерді бақылау.

6. «Судың ластануының өсімдікке әсері»

3. түрлі су үлгісі: таза, хлорлы, тұзды.

7.«Тыныс алу кезінде газ алмасу» (PhET симуляциясы)

Симуляцияны пайдаланып:

• O₂ деңгейі

• CO₂ деңгейі

• тыныс алу жиілігі
  байланысын зерттеу.

8. «Жапырақтың құрылысы» (цифрлық микроскоппен зерттеу)

Мақсат: устьица, хлоропласт, өткізгіш түтікшелерін табу.

9. «Экожүйедегі өзара байланыстар»

Оқушы экожүйе моделін жасап, онда:

• қорек тізбегін

• энергия ағымын

• тіршілік ортасын
  зерттейді.

10. «Адам ағзасындағы температура тұрақтылығы»

Әртүрлі жағдайларда дене температурасын өлшеп, деректерді талдау.. Зерттеу тәсілін қолдануда мұғалімнің рөлі

1. Жетекші емес, бағыт беруші

Мұғалім зерттеу нәтижесін емес, процесті ұйымдастырады.

2. Жауап бермейді, сұрақ қояды

Оқушыны ойландыру маңызды.

3. Қауіпсіздік ережесін қадағалайды

4. Қажетті құралдармен қамтамасыз етеді:

• микроскоп

• өлшеу құралдары

• симуляциялар

• цифрлық платформалар

5. Қорытынды жасауға үйретеді

✔ Оқушының зерттеушілік дағдысы дамиды

✔ Сыни ойлау, талдау, салыстыру қабілеті артады

✔ Дәлелді пікір айтуға үйренеді

✔ Пәнаралық байланыс нығаяды

✔ Оқуға деген қызығушылық артады

✔ Нәтижесін қорғау арқылы коммуникациялық дағды дамиды

Бұл – оқушының XXI ғасыр құзыреттерін: ойлау, коммуникация, цифрлық сауаттылық, зерттеушілік мәдениет қалыптастыратын ең тиімді әдіс.

Биология сабақтарында зерттеу тәсілін жүйелі қолдану – оқушыны табиғатты жай ғана бақылаушы емес, оның заңдылықтарын түсініп, ғылыми тұрғыдан талдай алатын зерттеуші тұлға ретінде қалыптастырады.
Зерттеу нәтижесі оқушының жеке қызығушылығынан туады, сондықтан ол білімді дайын күйде қабылдамай, өз еңбегімен табады.

Бұл тәсіл арқылы оқушылардың:

• ғылыми ойлау мәдениеті

• шығармашылық қабілеті

• зерттеушілік құзыреттілігі

• жауапкершілігі

1. дербестігі

2. барынша дамиды.

5. Жаңа технологияларды енгізу — педагогикалық тиімділік

Биология сабағында жаңа технологияларды қолданудың тиімділігі — білім беру процесін әртараптандырып, оның сапасын арттыруда жатыр. Оқушылардың сабаққа деген қызығушылығы артқан сайын олардың білім деңгейі де жоғарылайды. Мультимедиялық құралдар, зертханалық жұмыстар, интернет-ресурстар мен электронды оқулықтар оқушыларға биология пәнінің күрделі тұстарын жеңіл меңгеруге көмектеседі. Сонымен қатар, жаңа технологиялар оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, оларды зерттеушілік дағдыларға үйретуге бағытталған. Биология сабағында жаңа технологияларды қолдану оқушылардың білім сапасын арттыруға, олардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Оқушыларды ақпараттық технологияларды тиімді қолдануға үйрету, олардың өз бетімен іздену және зерттеу дағдыларын қалыптастыру білім беру процесінің тиімділігін арттырады. Сондықтан да қазіргі заманның талабына сай жаңа технологияларды биология сабағында тиімді пайдалану — білім беру жүйесінің маңызды аспектісі болып табылады.

Биологияны басқа пәндермен байланыстыра оқыту – оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырумен қатар, олардың алған білімін нақты өмірлік жағдаяттармен байланыстыруға мүмкіндік беретін тиімді әдістердің бірі. Биология – тек өз алдына жеке пән емес, ол – көптеген ғылым салаларымен өзара байланыста дамитын кешенді ғылым. Сондықтан оны басқа пәндермен байланыста оқыту – оқу сапасын арттырудың, оқушының ой-өрісін кеңейтудің, дүниетанымын тереңдетудің маңызды жолы. Оқушылар биология сабағында тек тірі организмдердің құрылымы мен қызметін ғана емес, сонымен қатар табиғаттағы түрлі құбылыстарды, адам мен табиғат арасындағы байланысты, жаһандық экологиялық мәселелерді де қарастырады. Бұл мәселелерді толық түсіну үшін оларға басқа пәндерден алынған білім қажет болады. Мысалы:

Математикамен байланыс: биологияда алынған мәліметтерді талдау, диаграмма құру, пайызбен есептеу, салыстыру, өсім мен кему динамикасын есептеу – бәрі де математикаға негізделеді. Статистикалық мәліметтермен жұмыс істеу – ғылыми зерттеу жұмыстарының негізі.

Технология және еңбек пәнімен байланыс: ауыл шаруашылығы, өсімдік және жануарлар селекциясы, бақша, жылыжай жұмыстарын жүргізу секілді практикалық дағдылар биологиямен қатар үйретіледі. Бұл оқушылардың өмірге бейімділігін арттырады.

Денешынықтыру пәнімен байланыс: адамның тірек-қимыл жүйесі, жүрек пен тыныс алу жүйесінің жұмыс істеуі, жаттығу кезіндегі ағзадағы өзгерістер – денешынықтыру пәні үшін өте маңызды. Биологиядан алынған білім арқылы оқушылар өз денсаулығын бақылауды үйренеді.

Музыка пәнімен байланыс: дыбыс толқындарының адам ағзасына әсері, есту мүшесінің құрылысы, жануарлар әлеміндегі дыбыстық сигналдардың рөлі де биология мен музыканың тоғысатын тұстары.

Осы байланыстардың барлығы оқушының алған білімін әртүрлі бағытта қолдануына, жан-жақты ойлауына, қоршаған ортаға басқа қырынан қарауына көмектеседі. Биология тек теориялық пән емес, ол – өмірмен тығыз байланысты, үнемі тәжірибе мен бақылауды қажет ететін ғылым. Сондықтан басқа пәндермен интеграция – биологияның мазмұнын тереңдете түседі.

Пәнаралық байланысты жүзеге асыру мұғалімнің кәсіби шеберлігін де талап етеді. Ол басқа пәндердің мазмұнымен таныс болып, қай тақырыппен қандай пәнді байланыстыруға болатынын білуі қажет. Сонымен қатар, мұндай сабақтарда оқушылар белсенділік танытып, зерттеуге, салыстыруға, тұжырым жасауға үйренеді.

Биология сабағында пәнаралық байланыс негізінде құзыреттілікті қалыптастыру.

Қазіргі заман талабына сай білім берудегі маңызды бағыттардың бірі. Құзыреттілікке бағытталған оқыту оқушыны тек біліммен қаруландыруды мақсат етпейді, сонымен қатар алған білімін өмірде қолдана алатын, өз бетімен ойлап, шешім қабылдайтын, зерттей білетін тұлғаны қалыптастыруды көздейді. Бұл үдерісте пәнаралық байланыс маңызды құрал ретінде көрінеді.

Биология – адам өміріне тікелей қатысты, өмірмен тығыз байланыстағы ғылым. Сондықтан, оны басқа пәндермен байланыстыра отырып оқыту – оқушының жан-жақты құзыреттілігін дамытуға жол ашады. Пәнаралық байланыс арқылы оқушылар өздерінің алған білімдерін әртүрлі пәндер шеңберінде салыстырып, біріктіріп, күрделі мәселелерді шешуде қолдана алады.

Кіріктірілген (интеграциялық) тапсырмалар

1.Өз өңіріңнің биомын сипатта: климат, жануарлар, өсімдіктер.

1. Мысалы: Абайдың табиғат туралы өлеңдері.
   Тапсырма:
   Өлеңнен биологиялық құбылыстарды тап.

2. «Мәтіндік есепті сөйлем етіп құрастыр»

Мысалы:
У Маши было 5 яблок. Она купила ещё 3.
2 сұрақ қой:
— Что ты можешь узнать?
— Как составить вопросительное предложение?

3. «Сандармен сөйлем құр»

4. Мұғалім сандық деректер береді:
   5, 12, 3, 20
   Оқушы осы сандарды қатыстырып 4 сөйлем құрайды.
   Мысалы:
   «У меня есть 5 книг.»

«Графикті сипатта»

5. Қарапайым диаграмма беріледі (мысалы, балалардың сүйікті түстері).
   Оқушы 3 сөйлем жазады:
   — На первом месте…
   — Больше всего…
   — Меньше всего…

6. «Жануарды сипатта» (3–5 сөйлем)

7. Таңда: қасқыр, түлкі, бүркіт.
   Сипатта: түсі, немен қоректенеді, қайда тұрады.

8. «Жыл мезгілдерін салыстыр» (Венн диаграммасы + жазылым)

9. Зима — Лето
   Ұқсастықтары мен айырмашылықтарын 5 сөйлеммен жаз.

10. «Табиғат құбылысы» туралы мини-текст

Тақырыптар: жаңбыр, жел, қар, тұман. 3–4 сөйлем:
— Что это такое?
— Когда бывает?
— Что происходит?

11. «Өз суретіңе атау қой»

Оқушы сурет салады → оған 2 сөйлемдік түсініктеме жазады.

«Қадамдық нұсқаулық жаз» (инструкция)

12. Мысалы: «Как сделать аппликацию из бумаги»
    4 қадам → 4 сөйлем.

13. «Ас мәзірін жаз»

3–5 ұсыныс:
— Что нужно приготовить?
— Какие продукты?
— Как приготовить?

14. «Компьютер бөлшектерін ата»

Мәтін беріледі → терминдермен сөйлем құрастыру.
(монитор, мышь, клавиатура…)

15. «Алгоритм жаз»

Мысалы: «Как включить компьютер»
5 қадам, әр қадам – бір сөйлем.

16. «Спортшы туралы 5 сөйлем»

Тақырыптар: футболист, гимнаст, боксёр.

ЖИ (AI) технологияларын қолдануға арналған тапсырмалар

17. “ЖИ арқылы сұрақ құрастыр”

ЖИ-ға «Фотосинтез» тақырыбын енгізіп, 5 сұрақ жасату.

Тапсырма:
• 2 деңгейлік сұрақты таңдау
• Өзің жауап беру
• ЖИ сұрағын бағалау

18. “ЖИ анимация жасау”

19. Қысқа мәтін енгіз: «Жасуша қалай бөлінеді?»

Тапсырма:
• ЖИ ұсынған модельді сипатта
• 3 сүретпен түсіндіру

Геймификация: ойын-based тапсырмалар

20. «Эволюция картасы» ойыны

21. Оқушыларға 5 карта: климат, жыртқыштар, аз қорек, су тапшылығы, су көп.

Тапсырма:
• Әр картаға бейімделу жолын жаз
• Тіршілікке бейімділікті түсіндір

«Экожүйені сақта» стратегиясы

22. Оқушыларға экожүйе моделі беріледі.

Тапсырма:
• Қауіпті факторларды анықта
• 3 шешім ұсын
• Қайсысы эффективті екенін дәлелде

Интерактивті топтық тапсырмалар

23. «Сен – ғалымсың» (жоба)

Тақырып: «Су ластануын азайту»

Тапсырма:
• 2 гипотеза
• 1 тәжірибе жоспары
• Қорытынды

24. «Жасушаны қалаға теңеу» (аналитикалық модель)

25. Жасуша → Қала
    Органоид → Қызмет

26. Тапсырма:
    • Митохондрия — электростанция
    • Ядро — әкімдік
    • Өз модельіңді жаса

27. «Деректерді талда». Берілген статистика:
    Жануарлар санының өзгерісі.

Тапсырма:
• Талдау жаса
• Себеп-салдарын жаз
• Болжам жаса

Робототехника элементтері

28. “Ақылды жылыжай” макеті

29. Оқушылар Arduino/модель арқылы жарық пен ылғал сенсорын бақылау.

Тапсырма:
• 3 нәтижені жаз
• Өсімдіктің өсуін не жақсартатынын түсіндір

30. “Желдеткіш моделін басқару”

31. Температура сенсоры → желдеткіш қосылады.

Тапсырма:
• Неліктен биологияда микроклимат маңызды?
• Мысал келтір

32. PISA стиліндегі тапсырмалар

33. “Өзен экологиясы” мәтіні. Оқушылар мәтінді оқиды.

Тапсырма:
• 3 қауіп факторын табу
• 1 шешім ұсыну
• Пікір жазу

34. "BioDigital Human" виртуалды зертханасы (сабаққа арналған дайын тапсырмалар)

Тақырып: Адам ағзасы
Тапсырмалар:

35. Қаңқа жүйесін үлкейтіп, 5 сүйекті белгіле

36. Бұлшықеттерді қосып, қандай бұлшықет қай қозғалысты жасайды – жаз

37. Жүрек моделін айналдырып, қан айналым бағытын көрсет

    1. "Kahoot / Quizizz" бағалау тесттері

Мысал сұрақтары:

а.Өсімдік жасушасының қандай бөлігі жануар жасушасында болмайды?

б.Жүйке импульсі қай бағытта өтеді?

II. Саралап оқытуға арналған деңгейлік тапсырмалар

38. Тақырып: Жасуша

I деңгей (базалық)

39. Жасуша бөліктерін ата.

40. 5 терминге анықтама бер (ядро, митохондрия, цитоплазма...).

II деңгей (орта)

41. Өсімдік пен жануар жасушасын салыстыр (кесте).

42. Жасушаның қызметін дене мүшелерімен аналогияла.

III деңгей (жоғары)

43. «Егер жасушада митохондрия болмаса не болар еді?»

44. Жасушаны қалаға теңеп, метафоралық модель құрастыр.

45. III. Зертханалық (виртуалды немесе нақты) тапсырмалар

    1. Пияз эпидермисінің микропрепаратын жасау

46. Оқушы орындайды:

47. Пияз қабығын алу

48. Метилен көгімен бояу

49. Микроскоппен қарау

50. Көргенін сызу

51. Қауіпсіздік нұсқаулығы қосуға болады.

    1. «Өсімдіктерде фотосинтез жүруін дәлелде» тәжірибесі

52. Материалдар: спирт, йод, жылыту құрылғысы, жасыл жапырақ.

53. Зерттеу сұрағы:
    Жарықтың фотосинтезге әсері қандай?

54. Оқушы қорытынды жасайды.

    1. Құзыреттілікті қалыптастыру дегеніміз не?

55. Құзыреттілік – бұл адамның өмірлік міндеттерді шешуге, ақпаратты іздеп, талдап, қолдануға, өз білімін тәжірибеде тиімді пайдалануға дайын болуы. Оқу үдерісінде бұл:

    1. Ақпараттық құзыреттілік – ақпаратты табу, талдау, өңдеу, қолдану;

    2. Коммуникативтік құзыреттілік – ойды дәл жеткізу, пікір алмасу;

    3. Проблемалық-ізденушілік құзыреттілік – мәселе қойып, шешім ұсыну;

    4. Тұлғалық және әлеуметтік құзыреттілік – жауапкершілік, экологиялық сана, топпен жұмыс істеу.

Биология сабағында осы құзыреттіліктерді дамытуға үлкен мүмкіндік бар, әсіресе пәнаралық байланыс арқылы.

2.Биология сабағында пәнаралық байланысты қолдану арқылы құзыреттілікті дамыту жолдары

Физика және химия пәндерімен байланыс кезінде жасуша құрылымын, тыныс алу, фотосинтез, көру, есту механизмдерін зерттеу кезінде физика-химия заңдылықтары қолданылады.

• Дамитын құзыреттілік: ақпараттық, ғылыми-танымдық құзыреттілік.

Географиямен байланыс кезінде экожүйелер, табиғи зоналар, климаттың тіршілікке әсері туралы білімдер биология мен географияда қатар қарастырылады.

• Дамитын құзыреттілік: экологиялық сана, географиялық бағыт-бағдар.

Математикамен байланыс кезінде биологиялық мәліметтерді өңдеу, пайызбен есептеу, диаграмма құру, зерттеу нәтижелерін интерпретациялау үшін қажет.

• Дамитын құзыреттілік: логикалық және сандық сауаттылық.

Информатикамен байланыс болғанда, цифрлық микроскоппен жұмыс, виртуалды зертханалар, биологиялық модельдеу, презентация жасау.

• Дамитын құзыреттілік: цифрлық сауаттылық, ІТ-құзыреттілік.

Тарих және әдебиетпен байланыс болғанда, эволюция теориясы, биология ғылымының даму тарихы, табиғатты сипаттайтын әдеби көркем мәтіндер.

• Дамитын құзыреттілік: мәдени-тарихи таным, креативтілік, ой өрісі.

Қоғамтану және өзін-өзі тану пәндерімен байланыс кезінде денсаулық сақтау, жауапкершілік, этика, қоршаған ортаға деген көзқарас мәселелері.

• Дамитын құзыреттілік: тұлғалық, әлеуметтік, этикалық құндылықтар.

3. Нақты мысалдар

9-сыныпта «Тыныс алу» тақырыбында оқушылар тыныс алу мүшелерін оқып қана қоймай, математикамен байланыста өкпе көлемін есептейді, физикамен байланыста – газ заңдарын қолданады, денешынықтыру пәнімен байланыста жаттығу кезіндегі тыныс жиілігін салыстырады. Экология тақырыптарында оқушылар жергілікті табиғат мәселесін зерттеп, оны шешудің жолдарын ұсынып, презентация жасап, жобалық жұмыс ұсынады – бұл зерттеушілік және әлеуметтік құзыреттіліктің дамуына ықпал етеді.

Биология сабағында пәнаралық байланысты пайдалану арқылы оқушылардың ғылыми көзқарасы, экологиялық мәдениеті, зерттеушілік қабілеті, шығармашылығы мен қоғамдық белсенділігі қалыптасады. Бұл тәсіл – тек білім берудің ғана емес, тұлға тәрбиелеудің де маңызды құралы.

Биологияны кіріктіріп оқытудағы жаңа педагогикалық технологиялар

«Биологияны кіріктіріп оқытудағы жаңа педагогикалық технологиялар» тақырыбы қазіргі білім беру үдерісінде өзекті болып табылады. Бұл тақырыпта білімді тиімді меңгеру үшін қолданылатын заманауи әдіс-тәсілдер, оқушылардың оқу және шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған педагогикалық инновациялар қарастырылады. Биология пәнін басқа пәндермен кіріктіріп оқыту – бұл оқушылардың білімдерін түрлі пәндер шеңберінде қолдану, пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру арқылы олардың оқу үдерісіне қызығушылығын арттыру және жан-жақты дамуына мүмкіндік беру.

1. Биологияны кіріктіріп оқытудың мәні мен маңызы

Кіріктіріп оқыту – бұл оқыту үдерісінде бір пәннің білімін басқа пәндермен тығыз байланыстырып, біртұтас оқу мазмұнын жасау. Биологияны кіріктіріп оқыту арқылы оқушылар тек биологиялық процестерді ғана емес, сонымен қатар олардың өзара байланысы мен күнделікті өмірмен байланысын түсінеді. Бұл әдіс білімді түрлі пәндер бойынша жүйелі түрде қолдануға, ғылымның әртүрлі салаларына терең бойлауға мүмкіндік береді.

Биология пәнін кіріктіріп оқыту тек пәндер арасындағы шекараны жойып қана қоймай, сонымен қатар ғылыми ойлау қабілетін дамытады, оқушылардың зерттеу дағдыларын қалыптастырады, олардың өз бетімен ізденуін қамтамасыз етеді. Бұл әдіс білім беру мазмұнындағы пәнаралық байланысқа негізделеді, яғни биологияны оқып, оқушылар физика, химия, география, тарих, әдебиет сияқты пәндермен тығыз байланыстыра отырып жаңа білім алады.

2. Биологияны кіріктіріп оқытудың педагогикалық технологиялары

2.1. Жоба әдісі (Project-based learning)

Жоба әдісі – оқушыларға нақты бір мәселе бойынша зерттеу жүргізуге, тапсырмаларды орындауға, нәтижесінде өздерінің көзқарастарын жеткізуге мүмкіндік береді. Биология сабағында жоба әдісін қолдану арқылы оқушылар экология, адам денсаулығы, қоршаған орта, табиғат ресурстары сияқты мәселелерді зерттеп, осы тақырыптар бойынша зерттеу жүргізеді. Бұл әдіс пәнаралық байланыс арқылы жүзеге асады, өйткені оқушылар биология мен география, химия, қоғамтану пәндері арасындағы байланыстарды зерттей алады.

Мысалы, 9-сыныпта экология тақырыбында оқушылар жергілікті экосистема мен экологиялық проблемаларды зерттейді, топ болып жұмыс істейді, нәтижелерін түрлі пәндер бойынша жинақтап, презентация жасап қорғайды. Бұл жоба әдісі ғылым мен қоғамды, табиғат пен адамды байланыстырудың тиімді тәсілі болып табылады.

2.2. Тақырыптық-дәстүрлі кіріктіріп оқыту (Interdisciplinary thematic approach)

Бұл әдіс бір тақырып аясында бірнеше пәндерді кіріктіріп оқытуды қамтиды. Биология мен басқа пәндердің байланысы тақырыптың аясында жүзеге асады. Мысалы, «Табиғаттағы циклдар» деген тақырыпта биология мен география пәндері бірлесіп оқытылады. Биологияда жануарлар мен өсімдіктердің тіршіліктік циклдары туралы айтылып, географияда табиғаттағы циклдердің (су, көміртегі, азот айналымы) маңызы қарастырылады. Осылайша, екі пәннің мазмұны бір-бірімен тығыз байланыстырылады.

2.3. Технологиялық карта әдісі

Технологиялық карта әдісі – оқу үдерісін ұйымдастырудың тиімді тәсілі, мұнда әрбір сабақтың мақсаттары мен міндеттері, оқыту әдістері мен тәсілдері нақты көрсетіледі. Биологияны кіріктіріп оқытуда бұл әдіс оқу материалын өзара байланыстыра оқып, оқушылардың білімін жүйелі түрде кеңейтуге мүмкіндік береді. Мысалы, оқушыларға биология сабақтарында экология тақырыбын оқыту кезінде химия пәнінде экологиялық заңдылықтар мен қоршаған ортаға әсерін талқылау ұсынылады.

2.4. Қалыптастырушы бағалау (Formative assessment)

Қалыптастырушы бағалау оқушылардың оқу үдерісіндегі жетістіктерін үздіксіз бақылауға және оларды оқытуда түзетулер енгізуге мүмкіндік береді. Бұл тәсіл оқушыларға биологиялық процестерді түсіну, пәнаралық байланыстарды қолдану барысында өз білімін жетілдіруге жағдай жасайды. Қалыптастырушы бағалаудың тиімділігі – оқушылардың алған білімін тәжірибеде қолдануға мүмкіндік беретін тапсырмаларды орындау барысында байқалады. Мысалы, биология мен химия пәндерінде ортақ тақырыпта сұрақтар қою, зерттеу жүргізу және сараптамалық есеп жазу.

2.5. Модульдік оқыту (Modular learning)

Модульдік оқыту – бұл оқушыларға бірнеше пән бойынша бір тақырыпты терең зерттеуге мүмкіндік беретін тәсіл. Биологияны кіріктіріп оқытуда модульдер біртұтас тақырып бойынша байланысқан сабақтарды жоспарлау арқылы жүзеге асырылады. Әрбір модульдің ішінде бірнеше пәннің материалдары оқытылады. Мысалы, «Табиғат пен адам» тақырыбында биология, химия, физика және экология пәндері біріктіріліп, оқушыларға біртұтас табиғат құбылыстарын түсіндіру ұсынылады.

2.6. Тәжірибелік оқыту (Experiential learning)

Тәжірибелік оқыту – оқушылардың білімін тәжірибе арқылы меңгеруіне мүмкіндік беретін әдіс. Биология пәнінде тәжірибелер, зертханалық жұмыстар, табиғатқа шығып зерттеу жүргізу сияқты тәжірибелік іс-әрекеттер маңызды рөл атқарады. Бұл әдіс оқушыларға ғылымды өз қолымен сезініп, тәжірибе арқылы білуге мүмкіндік береді. Мұндай сабақтарда пәнаралық байланыс құрылып, физика, химия, география сияқты пәндермен қатар, оқушылар биологияны тереңірек ұғынады.

3. Биологияны кіріктіріп оқытудың артықшылықтары

1. Оқу мотивациясының артуы: Оқушылар әртүрлі пәндердің байланысқанын көріп, білімді нақты өмірде қалай қолдануға болатынын түсінеді, бұл олардың оқу процесіне деген қызығушылығын арттырады.

2. Көптеген пәндер бойынша терең білім алу: Оқушылар бір тақырыпты әртүрлі пәндер бойынша қарастыру арқылы білімнің арасындағы байланыстарды түсініп, бір-бірімен салыстыра алады.

3. Шығармашылық және сыни ойлау дағдыларын дамыту:Пәнаралық байланыс арқылы оқушылар зерттеу, талдау және мәселелерді шешу дағдыларын дамытады.

4. Қазіргі ғылым мен өмірге бейімделу: Биологияны басқа пәндермен кіріктіріп оқыту оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастырады және өмірге бейімделу қабілетін жақсартады.

ТАПСЫРМАЛАР ЖИНАҒЫ:

1. Интерактивті тапсырмалар

• QR-код тапсырмалар

• Kahoot/Quizizz викториналары

• 3D модельмен жұмыс тапсырмалары

2. Зертханалық жұмыс үлгілері

• Пияз эпидермисі

• Фотосинтез тәжірибесі

• Жүйке импульсі

• Микробиология бастапқы тәжірибелері

3. STEM тапсырмалар

• Биология + Математика (график, есеп, диаграмма)

• Биология + Физика (газ алмасу, қысым, жарық)

• Биология + Химия (реакциялар, биохимия негіздері)

4. Геймификация тапсырмалары

• «Эволюция картасы» ойыны

• «Мен – биологпын» рөлдік квест

• «Экожүйені сақта» стратегия ойыны

5. PISA форматы тапсырмалары

• Мәтіндік жағдайлар

• График, диаграмма талдау

• Экологиялық проблемаларға ұсыныс жазу

Педагогикалық тәжірибеде қолдану мысалдары

Қысқа мерзімді жоспар (ҚМЖ) 1 – сабақ

№ 2 – сабақ

№ 3 – сабақ

№ 4 – сабақ

№ 5– сабақ

№ 6 – сабақ

№ 8 – сабақ

Қорытынды

Қазіргі білім беру жүйесінде ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану – оқыту үдерісінің тиімділігін арттырудың негізгі тетігіне айналып отыр. Әсіресе биология пәнінде жаңа технологияларды қолдану оқушылардың пәнге деген танымдық қызығушылығын арттырып, олардың ғылыми көзқарасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.Жаңа технологиялардың көмегімен күрделі биологиялық ұғымдар мен үдерістерді визуализациялау арқылы оқушылардың түсіну қабілеті артып, оқыту материалдары қолжетімді әрі тартымды сипатқа ие болады. Интерактивті тақта, мультимедиялық презентациялар, виртуалды зертханалар, биологиялық симуляциялар және цифрлық платформалар (мысалы, BilimLand, Kundelik.kz, OnlineMektep, Google Classroom т.б.) – бұлар биология сабағының сапасын арттыруда кеңінен қолданылатын заманауи ресурстар. Сонымен қатар, жаңа технологияларды қолдану саралап оқыту, жекелеп білім беру және оқушының өзіндік жұмысын ұйымдастыру сияқты әдістемелік тәсілдерді тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Оқушылар цифрлық білім ресурстары арқылы өз бетімен білім алып, қосымша ақпарат көздерімен жұмыс істеу дағдыларын дамытады. Бұл – олардың зерттеушілік қабілетін, сыни ойлауын және функционалдық сауаттылығын арттырудың тиімді жолы. Мұғалім үшін жаңа технологиялар сабақты түрлендіруге, уақытты үнемдеуге, оқыту мазмұнын жаңартуға және оқу жетістіктерін нақты әрі жедел бағалауға жағдай жасайды. Бұл өз кезегінде оқу үдерісін тиімді ұйымдастыруға, оқушы мен мұғалім арасындағы кері байланысты күшейтуге және оқушылардың білім сапасын арттыруға оң ықпалын тигізеді.

Осыған орай, биология сабағында жаңа технологияларды қолдану – тек техникалық мүмкіндік емес, ол – педагогикалық үдерістің ажырамас бөлігі. Жаңа технологияларды мақсатты, жүйелі және ғылыми-әдістемелік тұрғыда сауатты қолдану – заманауи білім берудің маңызды шарты. Мұндай тәсіл оқушылардың биологиялық білімін тереңдетіп қана қоймай, олардың танымдық, зерттеушілік және шығармашылық қабілеттерін дамытатын пәрменді құрал болып табылады.

? ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Әбілдина Б.Ә., Құдайбергенова Қ.С. Қазіргі білім беру технологиялары. – Астана, 2020.

2. Қараев Ж.А. Деңгейлеп оқыту технологиясы. – Алматы, 2021.

3. Әбдиев К. Биологияны оқыту әдістемесі. – Алматы: Білім, 2020.

4. Оспанов М. Жаратылыстану пәндерін оқытудағы жаңа тәсілдер. – Астана, 2022.

5. Молдабергенова Г. Зерттеу әдістері және ғылыми ізденіс негіздері. – Алматы, 2021.

6. Қазақ ұлттық университетінің биология факультеті. Жалпы биология курсы: әдістемелік нұсқаулар. – Алматы, 2020.

7. Нұртаева Ә.Т. STEM технологиялары білім беруде. – Астана: Фолиант, 2023.

8. Пасечник В.В. Методика преподавания биологии. – Москва: Просвещение, 2021.

9. Захаров В.Б. Общая биология: современные подходы. – Москва, 2022.

10. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в образовании. – Москва, 2020.

11. Бабанский Ю.К. Оптимизация процесса обучения. – Москва, 2019.

12. Каганов В. Интерактивные технологии в преподавании биологии. – Москва, 2021.

13. Матвеев А. Исследовательская деятельность школьников: теория и практика. – Москва, 2022.

14. PhET Interactive Simulations – University of Colorado Boulder. https://phet.colorado.edu

15. BioDigital Human – https://www.biodigital.com

16. Labster Virtual Labs – https://www.labster.com

17. Академия педагогических наук РК: https://nao.kz

18. Әдістемелік кабинет ресурстары: https://ust.kz