ЕРТЕ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТЕРГЕ АРНАЛҒАН
ЧЕК ЛИСТ
ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ

(552-603 ЖЫЛДАР)

ҚАРЛҰҚ ҚАҒАНАТЫ
(756-940 ЖЫЛДАР)

БАТЫС ТҮРІК
ҚАҒАНАТЫ (603-704
ЖЫЛДАР

ОҒЫЗ МЕМЛЕКЕТІ (ІХ
ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – ХІ
ҒАСЫРДЫҢ БАСЫ)

ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

ТҮРГЕШ
ҚАҒАНАТЫ (704-756
ЖЫЛДАР)

ҚИМАҚ ҚАҒАНАТЫ (ІХ
ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – ХІ
ҒАСЫРДЫҢ БАСЫ)

ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ (552-603 ЖЫЛДАР)
Қағандары

Бумын, Қара-Еске, Мұқан, Тобо, Иштеми, Түріксанфа.

Астанасы

Суяб

Территориясы

Түркі қағанатының күшейген уақытында Солтүстік-Шығыс Қытай
(Маньчжурия), Моңғолия, Алтай, Шығыс Түркістан, Батыс Түркістан, Орта
Азия, Қазақстан жəне Солтүстік Казказ территорияларына иелік еткен.

Шаруашылығы

Түріктер негізгінен көшпелі жəне жартылай көшпелі мал шаруашылығымен
айналысты. Тараз қаласы маңынан қыстақ-кенттер табылған. “Күлтегін”
жазба ескерткішінде де қала туралы сөздер кездеседі. Түріктердің алғашқы
кездегі мəйітті өртеп жерлеуі отқа табынушылықтан туған.

Этникалық
құрамы

Теле, оғыздар, ұйғырлар, үйсіндер, оғыздар, қырғыздар, дулу жəне т.б.
ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

БАТЫС ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ (603-704 ЖЫЛДАР)
Қағандары

Шегу, Тон, Ешбар Елтеріс.

Астанасы

Орталығы Шу өзені бойындағы Суяб қаласы болды. Жазғы ордасы Мыңбұлақта орналасты (Жамбыл облысының
Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға дейінгі жерді алып жатты).

Территориясы

Шығысы Алтайға дейін, батысы Тарым өзені мен Памир тауына дейін.

Қағанаттағы негізгі шаруашылық - маусымды жайылымға негізделген жартылай мал шаруашылығы болды.
Шаруашылығы Қалалардың дамуында соғдылықтардың рөлі басым болған. 7 ғасырдың бас кезінде түріктер жаппай отырықшылана
бастады.
Этникалық
құрамы

Он тайпа: бес нушеби (Шу өзенінен шығысқа қарай) жəне бес дулу (Шу өзенінен батысқа қарай) тайпаларына
бөлінді.

Шығыс Түрік
қағанаты

Шығыс Түрік қағанаты 682-744 жылдары өмір сүрген мемлекет. Құтлық (Елтеріс), Қапаған қағандар тұсында
қағанат қуатты мемлекетке айналды. Аумағы – Қазақстан, Орталық Азия, Шығыс Түркістан, Оңтүстік Сібір. Даңқты
қолбасшы Тоныкөк түркі халқының жауынгерлік даңқын асқақтатты. 741 жылы Білге қағаннан кейін қағанат
əлсіреп, ыдырай бастаған.
ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

БАТЫС ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ (603-704 ЖЫЛДАР)
ҚОҒАМДЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ

ҚАҒАН
жоғарғы билеуші
жəне əскербасы
болып саналды

ЯБҒУ, ШАД,
ЕЛТЕБЕР
жоғарғы лауазымды
қаған руынан шыққан
ақсүйектер иеленді

БЕКТЕР
жергілікті жерлерде
қағанның негізгі
тірегі

ҚАРА БҰДЫНДАР
қарапайым халық
ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

БҰРЫҚТАР,
ТАРХАНДАР
сот істерін
жүргізушілер

Түрік қоғамында «тат» сөзі
құл деген мағынаны
білдіреді.

ШЫҒЫС ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ ( 682-744 ЖЫЛДАР)
Шығыс Түрік қағанаты құрылған
аумақ:
Шығыс Түрік қағанаты Орталық
Азияны бағындырды:

қазіргі Монғолия аумағы
Қапаған қаған тұсында

716 жылы Шығыс Түрік қағанатының
Білге қаған
билеушісі болған:
Білге мен Күлтегінге арналған
құлпытастар орналасқан аймақ:

Шығыс Түрік қағанаты

Орхон өзені маңы

Шығыс Түрік қағанатын талқандағандар: біріккен ұйғыр жəне қарлұқ
күштері
Шығыс Түрік қағанаты құлауының нəтижесі: Ашина əулеті өмір сүруін
тоқтатты

ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

ТҮРГЕШ ҚАҒАНАТЫ (704-756 ЖЫЛДАР)

Құрылуы

Түргеш қағанаты 704-756 жылдары аралығында өмір сүрген.
Алғашқы қағаны –Үшлік.

Қағандары

Үшлік, Сақал, Сұлу.

Астанасы

Үлкен ордасы – Суяб қаласы, кіші ордасы Іле өзені бойындағы Күнгіт қаласы болды.

Территориясы

Қағанаттың негізгі жер аумағы Жетісу болды. Сонымен қатар қағанаттың жері Шаш (Ташкент)
қаласынан Бесбалық, Тұрфан қалаларына (Шығыс Түркістан) дейінгі аралықты қамтыды.

Шаруашылығы

Түргештер көшпелі жəне жартылай көшпелі мал өсірумен, жартылай отырықшы егін салумен
шұғылданды.

Этникалық
құрамы

Түргештер сары жəне қара түргештер болып бөлінген. Олар Шу, Талас, Іле өзендерінің бойында өмір
сүрген.
ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

ҚАРЛҰҚ ҚАҒАНАТЫ (756-940 ЖЫЛДАР)

Құрылуы

Алтай тауынан Сырдарияның орталық ағысына дейінгі аймақты алып жатқан қарлұқтар
756 жылы түргештерден билікті алып, өз мемлекеттерін құрды.

Астанасы

Суяб қаласы, екінші астанасы Баласағұн

Территория Қарлұқ тайпаларының негізгі топтасқан жері Алтай тауынан Балқаш көліне дейінгі
сы
аралық.
Араб тарихшысы əл Марвази қарлұқтардың құрамында тоғыз тайпа болған деп жазған:
Этникалық
үш жікіл, үш бескіл, бұлақ , көкеркін, тухси. Бұдан басқа лазана мен фаракия рулары
құрамы
аталады.

ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

ОҒЫЗ МЕМЛЕКЕТІ (ІХ ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – ХІ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫ)

Саяси тарихы

ІХ ғасырдың аяғы – Х ғасырдың басында Оғыз мемлекеті құрылды.

Астанасы

Янгикент қаласы (Жаңа Гузия).

Территориясы

Сырдарияның орта жəне төменгі ағысында

Мəдениеті

Сырдарияның төменгі ағысында Жанкент, Жуара, Жент атты қалалардың орналасуы оғыздардың
отырықшылығын дəлелдейді. Ал Сырдарияның орта ағысындағы Қарнақ, Сүткент, Фараб, Сығанақ , Сауран
қалалары туралы Махмуд Қашғари жазған.

Этникалық
құрамы

Махмуд Қашғаридің дерегі бойынша, оғыздар алғашқыда 24 тайпадан тұрған. Бұл -оғыздардың жаңадан əр
түрлі тайпалардан қалыптаса бастаған кезі. Əл-Марвази оғыздардың 12 тайпасы жөнінде ғана жазады. Бұл
кезең оғыз тайпаларының бір-біріне қосылып, халықтық халықтық дəрежеге көтеріле бастаған мезгілі
болып есептелінген.
ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

ОҒЫЗ МЕМЛЕКЕТІ (ІХ ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – ХІ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫ)

•ЖАҒБУ
•КҮЛ-ЕРКІН

•жағбудың
• кеңесшілері

•СЮБАШИ

•
•əскербасы

•ИНАЛ

•жағбудың
мұрагері

•АТАБЕКТЕР
ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

•

•иналдың
тəрбиешісі

ҚИМАҚ ҚАҒАНАТЫ (ІХ ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – ХІ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫ)

Астанасы

Орталығы-Имақия, екінші астанасы Алакөл жағасындағы Карантия болды

Территориясы

Қағанат Қазақстанның солтүстік-шығыс, орталық аймақтарын алып жатты.

Шаруашылығы
Мəдениеті

Қимақтарда мал шаруашылығы басым болды. Махмуд Қашғаридің дерегі бойынша, малдан
айрылғандар жатаққа айналып, қолөнер мен балық аулауды кəсіп еткен. Қола айнадағы
жазулар 9-10 ғасырларда қимақтардың ежелгі түрік жазуымен жазғанын көрсетеді. Қимақ
шонжарлары 10 ғасырда ислам дінін қабылдай бастады.

Этникалық құрамы

Парсы тарихшысы Гардизи қимақтар құрамында жеті тайпа болғандығын жазған. Олар:
эймур, байандур, татар, ланиказ, ажлар, имек, қыпшақ. Ең атақтылары- қимақтар мен
қыпшақтар.
ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

ҚИМАҚ ҚАҒАНАТЫ (ІХ ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – ХІ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫ)

ҚАҒАН

• билеуші

ЯБҒУ

• қағаннан екі
саты төмен
тұрды

ИМАҚ
ЖАҒБУ

• бірнеше тайпа
көсемі

ШАД-ТҮТІК
ҚҰРАСТЫРҒАН: ОРАЛБАЕВА АРУЖАН

• жеке тайпа
көсемдері

НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА
РАҚМЕТ!