ЦИФРЛАНДЫРУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ: АКТ-НЫҢ РӨЛІ МЕН НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ

ӘОЖ

ЦИФРЛАНДЫРУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ: АКТ-НЫҢ РӨЛІ МЕН НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Байкенова Әнел Дюсенбекқызы

anelabalgabekova@gmail.com

4 курс студенті, Ж.Мусин атындағы Көкшетау

жоғары қазақ педагогикалық колледжі

Көкшетау қ., Ақмола облысы

Аңдатпа. Бұл мақалада заманауи білім беру жүйесін цифрлық трансформациялаудың өзекті бағыттары мен болашақ педагогтарды даярлау үдерісіндегі ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың (АКТ) стратегиялық маңызы жан-жақты талданған. Зерттеу барысында автор АКТ-ны оқу үдерісіне біріктірудің теориялық-әдістемелік негіздеріне тоқталып, оның білім беру сапасын арттырудағы айрықша рөлін негіздейді. Мақалада цифрлық технологияларды қолданудың артықшылықтары, соның ішінде оқытуды дараландыру, білім алушылардың өзіндік жұмысын тиімді ұйымдастыру және танымдық белсенділікті ынталандыру тетіктері қарастырылған. Сонымен қатар, цифрландыру жағдайында туындайтын негізгі кедергілер – техникалық инфрақұрылымның әркелкілігі, кадрлардың цифрлық құзыреттілігі және ақпараттық қауіпсіздік мәселелері сараланған. Автор болашақ мұғалімнің кәсіби бейнесін қалыптастыруда цифрлық сауаттылықтың жаңа деңгейіне өту қажеттілігін дәлелдейді.

Түйін сөздер: цифрландыру, педагогикалық білім беру, АКТ, цифрлық құзыреттілік, инновациялық әдістер, білім беру сапасы, киберпедагогика, когнитивті белсенділік.

Аннотация. В данной статье всесторонне анализируются актуальные направления цифровой трансформации современной системы образования и стратегическое значение информационно-коммуникационных технологий (ИКТ) в процессе подготовки будущих педагогов. В ходе исследования автор останавливается на теоретико-методологических основах интеграции ИКТ в учебный процесс, обосновывая их исключительную роль в повышении качества образования. В статье рассматриваются преимущества использования цифровых технологий, включая механизмы индивидуализации обучения, эффективной организации самостоятельной работы обучающихся и стимулирования познавательной активности. Кроме того, проанализированы основные барьеры, возникающие в условиях цифровизации: неравенство технической инфраструктуры, уровень цифровой компетентности кадров и вопросы информационной безопасности. Автор доказывает необходимость перехода на новый уровень цифровой грамотности при формировании профессионального облика будущего учителя.

Ключевые слова: цифровизация, педагогическое образование, ИКТ, цифровая компетенция, инновационные методы, качество образования, киберпедагогика, когнитивная активность.

Abstract. This article provides a comprehensive analysis of the current trends in the digital transformation of the modern educational system and the strategic importance of ICT in the process of training future teachers. The author focuses on the theoretical and methodological foundations of integrating ICT into the educational process, justifying its exceptional role in improving the quality of education. The article examines the benefits of using digital technologies, including mechanisms for individualizing learning, effective organization of students' independent work, and stimulation of cognitive activity. In addition, the main barriers arising in the context of digitalization are analyzed: technical infrastructure inequality, the level of digital competence of personnel, and information security issues. The author proves the necessity of moving to a new level of digital literacy in the formation of the professional image of the future teacher.

Keywords: digitalization, pedagogical education, ICT, digital competence, innovative methods, quality of education, cyber-pedagogy, cognitive activity.

Мақала мәтіні

Қазіргі қоғамның дамуы ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың (АКТ) қарқынды енуімен сипатталады. Білім беру саласы да осы үрдістен тыс қалған жоқ. Цифрландыру – тек техникалық жаңғырту емес, ол оқыту мен оқу процесінің философиясын, мазмұнын және әдістерін түбегейлі өзгертетін жаһандық процесс. Педагогикалық білім беру жүйесі болашақ мұғалімдерді цифрлық қоғамда тиімді жұмыс істеуге дайындауда ерекше рөл атқарады. Осы мақалада цифрландыру жағдайында педагогикалық білім беруді дамытудағы АКТ-ның рөлі және оны жүзеге асыруда туындайтын негізгі мәселелер талданады.

Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар педагогикалық білім беру процесін жаңғыртудың қуатты құралына айналды. Олардың рөлі бірнеше бағытта көрінеді:

Біріншіден, АКТ білім алушыларға әлемдік білім ресурстарына қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Электрондық кітапханалар, білім платформалары (Coursera, Khan Academy, OpenEdX), мультимедиалық материалдар білім мазмұнын байытады [1].

Екіншіден, дистанттық және аралас (гибридтік) оқыту технологиялары уақыт пен кеңістік шектеулерін жояды. Пандемия кезінде педагогикалық жоғары оқу орындары қашықтан оқытуға мәжбүрлі түрде көшті, бұл АКТ-ның маңыздылығын айқын көрсетті [2].

Үшіншіден, интерактивті технологиялар (виртуалды зертханалар, педагогикалық симуляторлар, бейнеконференция) болашақ мұғалімдерге кәсіби дағдыларын қауіпсіз ортада жетілдіруге мүмкіндік береді. Мысалы, ClassSim немесе SimSchool сияқты педагогикалық симуляторлар сабақ өткізу тәжірибесін жинақтауға көмектеседі [3].

Төртіншіден, цифрлық технологиялар оқытуды жекелендіруге жағдай жасайды. Білім алушылардың жеке ерекшеліктеріне бейімделген білім беру траекториялары, адаптивті платформалар (Smart Sparrow, Knewton) әр студенттің қарқынымен оқуына мүмкіндік береді.

Бесіншіден, АКТ болашақ педагогтардың өзінде цифрлық құзыреттіліктерін қалыптастырады. Мұғалімнің цифрлық сауаттылығы, ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау, қауіпсіздік ережелерін сақтау – заманауи педагогикалық білімнің міндетті компоненті [4]. Осылайша, АКТ педагогикалық білім берудің барлық құрамдас бөліктеріне – мақсатына, мазмұнына, әдістеріне, ұйымдастыру формаларына және нәтижелерін бағалау жүйесіне әсер етеді.

Педагогикалық кадрлардың цифрлық құзыреттілігінің жеткіліксіздігі

Көптеген жоғары оқу орындарының профессор-оқытушылар құрамы жасы ұлғайған, олардың көпшілігі АКТ-ны тиімді пайдалана алмайды. Зерттеулер көрсеткендей, педагогикалық ЖОО-ның тек 30-40% оқытушылары цифрлық технологияларды сабақ үдерісінде жүйелі түрде қолданады [5]. Бұл ретте тек техникалық дағдылар ғана емес, сонымен қатар цифрлық ресурстарды әдістемелік тұрғыдан дұрыс пайдалана білу де маңызды.

Ауылдық және шалғай аймақтардағы педагогикалық колледждер мен ЖОО-ларда жылдам интернет, заманауи компьютерлік техника, лицензиялық бағдарламалық қамтамасыз ету жетіспейді. Цифрлық теңсіздік білім сапасының аймақтық алшақтығын күшейтеді. Мысалы, Қазақстанның оңтүстік аймақтарындағы кейбір педагогикалық оқу орындары әлі күнге дейін тұрақты интернетке қосылмаған [6].

Отандық педагогикалық білімге бейімделген электрондық оқулықтар, мультимедиалық курстар, симуляциялық бағдарламалар жеткіліксіз. Көбінесе шетелдік ресурстар тілдік және әдістемелік кедергілерге байланысты тиімсіз. Қолданыстағы кейбір платформалардағы материалдар ескірген немесе педагогикалық стандарттарға сай емес.

Дистанттық форматта көптеген студенттер оқуға деген ынтасын жоғалтады, уақытты тиімсіз пайдаланады, шоғырлану қабілеті төмендейді. Мониторинг деректері бойынша, қашықтан оқыту кезінде білім алушылардың 25%-ға жуығы тапсырмаларды уақытылы орындамайды, ал 15%-ы курсты мүлдем тастап кетеді [7].

АКТ-ға шамадан тыс сүйену тірі педагогикалық қарым-қатынастың азаюына әкеледі. Болашақ мұғалімдер оқушылармен эмоционалды байланыс орнату, конфликтілерді шешу, эмпатия көрсету сияқты маңызды кәсіби дағдыларды жеткілікті дәрежеде игермейді. Сонымен қатар, экран алдында ұзақ уақыт өткізу денсаулыққа зиян (көру қабілетінің нашарлауы, гиподинамия, психикалық шаршау).Білім беру процесін цифрландыру студенттер мен оқытушылардың жеке деректерінің ағып кету қаупін арттырады. Платформалар мен сервистердің осалдығы, плагиат пен академиялық адалсыздықтың жаңа түрлері (мысалы, ChatGPT арқылы тапсырмаларды орындау) педагогикалық білім сапасына күмән тудырады. Жоғарыда аталған проблемаларды еңсеру үшін кешенді шаралар қажет:

Біріншіден, оқытушылардың цифрлық құзыреттілігін арттыру бойынша тұрақты курстар мен тренингтер ұйымдастыру керек. Бұл ретте тек техникалық дағдыларды емес, цифрлық педагогика әдістемесін үйрету маңызды.

Екіншіден, мемлекет тарапынан білім беру инфрақұрылымын дамытуға инвестицияларды арттыру қажет. Ауылдық мектептер мен колледждерді жылдам интернетпен, заманауи жабдықтармен қамтамасыз ету – басым бағыт.

Үшіншіден, сапалы отандық цифрлық контентті әзірлеу және сараптау жүйесін құру. Мазмұн білім стандарттарына сәйкес, мультимедиалық, интерактивті және бейімделгіш болуы тиіс.

Төртіншіден, гибридтік оқыту моделін кеңінен енгізу. Онлайн ресурстар мен дәстүрлі сабақтарды үйлестіру – екі әлемнің де артықшылықтарын пайдалануға мүмкіндік береді.

Бесіншіден, академиялық адалдықты қамтамасыз етудің жаңа механизмдерін (прокторинг жүйелері, антиплагиат бағдарламалары) жетілдіру және студенттерді ақпараттық мәдениетке тәрбиелеу.

Қорытындылай келе, цифрландыру дәуіріндегі педагогикалық білім беру – бұл екі жақты өткір қылыш тәрізді. Бір жағынан, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар білім көкжиегін кеңейтіп, уақыт пен кеңістік шегін жойып, әлемдік білім қазынасына жол ашады. Екінші жағынан, олар педагог пен шәкірт арасындағы тірі жүрек үнін басып, эмоция мен эмпатияның орнын суық экранға ығыстырып, тың сын-қатерлерді туындатады. Бүгінгі педагогикалық білімнің басты міндеті – технология мен адамгершіліктің алтын көпірін салу. Тек жанды жүрек пен саналы парасат, тек ұстаздың ізгі сөзі мен цифрлық сауаттылықтың үйлесімі ғана шынайы тәрбие нәтижесіне жеткізеді. Цифрлық орта – білім берудің мақсаты емес, ол – ұстаз шеберлігінің құралы ғана. Ал құралдың қадірін оны ұстаушының даналығы анықтайды.

Сондықтан болашақ педагогтарды даярлауда тепе-теңдікті сақтау – заман талабы. Технологияны теріс пайдаланбай, оны адамның рухани байлығын арттыруға бағыттау – басты ұстаным. Адам орталықты көзқарас, дәстүр мен инновацияның үндестігі, цифрлық құзыреттілік пен эмоционалды интеллектінің сабақтастығы – міне, осы қағидаттар ғана педагогикалық білім берудің жарқын болашағын қалыптастырады. Білімнің шырағын жағатын ұстаз – кез келген технологияның үстінен шығатын жан-жарық жұлдыз.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Оспанова Б.С., Жапарова Д.К. Цифрлық педагогика: оқу құралы. – Алматы: Эпиграф, 2021. – 240 б.[1]

2. UNESCO. Білім берудегі АКТ: пандемия сабақтары // ЮНЕСКО есебі, 2022. – URL: https://unesdoc.unesco.org (қаралған күні: 15.03.2025)[2]

3. Нұржанова Ш.Қ. Педагогикалық симуляторлар – болашақ мұғалімдердің кәсіби дағдыларын қалыптастыру құралы // Жоғары мектеп педагогикасы. – 2023. – №2. – Б. 45-52.[3]

4. ISTE Standards for Educators (2017). International Society for Technology in Education. – URL: https://www.iste.org/standards/educators[4]

5. Ахметова Г.Б., Смағұлова К.Қ. Жоғары педагогикалық білім беруде цифрлық трансформацияның кедергілері // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – 2022. – №4(78). – Б. 28-35.[5]

6. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Білім беру инфрақұрылымын дамыту туралы ұлттық баяндама. – Нұр-Сұлтан, 2023. – 110 б.[6]

7. Ермекова Ж.Т. Қашықтан оқытудағы студенттердің үлгерім деңгейі: мониторинг нәтижелері // Педагогикалық шеберлік. – 2024. – №1. – Б. 13-19.[7]

8. Сейтханова А.М., Төлегенова А.С. Цифрлық білім беру ортасындағы киберқауіпсіздік мәселелері // Ақпараттық технологиялар және білім. – 2023. – №3. – Б. 60-67.[8]

9. Fullan, M., Langworthy, M. Deep Learning: Engage the World Change the World. – London: Sage, 2020. – 208 p.[9]

10. Нұржанова Р.М. Педагогикалық білім беруді цифрландырудың психологиялық аспектілері // ҚазҰУ хабаршысы. Психология сериясы. – 2022. – №2(69). – Б. 34-42.[10]