ЦИФРЛЫҚ ДӘУІРДЕГІ ЖУРНАЛИСТІК ЗЕРТТЕУ: МӘСЕЛЕЛЕР МЕН МҮМКІНДІКТЕР

Кенжеғұл Мұхтар

Журналистик зерттеу – жұртшылықтан жасырын болатын оқиғаларды ашуға ұмтылатын БАҚ репортажының маңызды аспектісі. Цифрлық ғасырда журналистік зерттеу жүргізу тәсілінде айтарлықтай өзгерістер орын алуда. Цифрлық технологияның пайда болуы журналистер үшін деректерді жинау мен талдауды, сондай-ақ өз нәтижелерін кеңірек аудиторияға жеткізуді жеңілдетті. Дегенмен, бұл процесс журналистік зерттеу үшін бірқатар қиындықтар мен мүмкіндіктер ұсынды. Бұл мақалада цифрлық дәуірдегі журналистік зерттеу ұсынатын мәселелер мен мүмкіндіктерге талдау жасалынып, әлемдегі үздік журналистік зерттеу кейстерін талдайды. Журналистикалық кәсіби зерттеу ондаған жылдар бойы бұқаралық ақпарат құралдарындағы репортаждың маңызды аспектісі болды, бірақ цифрлық дәуірде журналистік зерттеу жүргізу тәсілінде айтарлықтай өзгерістер орын алуда. Цифрлық технологияның пайда болуы журналистер үшін деректерді жинау мен талдауды, сондай-ақ өз нәтижелерін кеңірек аудиторияға жеткізуге мүмкіндік беруде. Дегенмен, бұл процесс журналистік зерттеу үшін бірқатар қиындықтар мен мүмкіндіктер алып келуде.

Дәстүрлі түрде журналистік зерттеу жұмысы көп уақыт пен көп еңбекті қажет ететін процесс. Көптеген жазбаларды сүзіп, дереккөздерден сұхбат алуды және жасырылған шындықтарды ашу үшін дәлелдерді біріктіруді қамтиды. Мұндай зерттеулер қоғам үшін пайдалы болғанымен, көптеген жағдайда күрделі, қейле тіпиі қауіпті болады. Дегенмен, цифрлық технологияның дамуына орай кәсіби журналистер бұрынғыдан да тиімдірек електен өткізуге және жан-жақты талдауға болатын көптеген ақпаратқа қол жеткізе алу мүмкіндігіне ие болуда [1].

Цифрлық технология қалыптастырған журналистік зерттеудегі ең маңызды өзгерістердің бірі - үлкен көлемдегі деректерді жинау ( a big data analyses) және талдау мүмкіндігі. Интернеттің көмегімен журналистер қаржылық құжаттардан бастап мемлекеттік құжаттарға, әлеуметтік желілердегі жазбаларға дейінгі тақырыптардың кең ауқымы бойынша ақпараттың кең дерекқорларына қол жеткізе алады. Бұл деректерді кеңейтілген алгоритмдер мен құралдар арқылы талдауға болады, бұл журналистерге үлгілерді анықтауға және бұрын жалпы қоғамға белгісіз болған оқиғаларды ашуға мүмкіндік береді.

Алайда, интернет деректерді жинауды және талдауды жеңілдеткенімен, ол жаңа қиындықтарды да ұсынды. Ақпараттың соншалықты көп болуымен маңызды және сенімді дереккөздерді табу үшін оның бәрін електен өткізу қиын болуы мүмкін. Бұған қоса, ақпаратты желіде бөлісудің жеңілдігі дезинформация мен жалған жаңалықтардың көбеюіне әкелді, бұл зерттеуші журналистердің өз тұжырымдарын тексеруін қиындатады.

Осы қиындықтарға қарамастан, цифрлық дәуір журналистік зерттеуге де бірқатар мүмкіндіктер берді. Мысалы, журналистер енді жан-жақты және ауқымды оқиғаларды шығару үшін ақпарат пен ресурстарды бөлісе отырып, дүние жүзіндегі басқалармен бірлесіп жұмыс істей алады. Әлеуметтік медиа журналистердің кеңірек аудиторияға қол жеткізуін және дереккөздерден, соның ішінде бұрын алға шығуға құлықсыз болуы мүмкін ақпараттарды жинауды жеңілдетті.

Жалпы, цифрлық дәуірдегі журналистік зерттеу ашықтықты, есептілікті және демократияны ілгерілетудің маңызды құралы болып отыр. Осылайша, журналистер цифрлық дәуір ұсынатын қиындықтар мен мүмкіндіктерге төтеп беру үшін бейімделуді және жаңашылдықты жалғастыра беруі маңызды.

Әдістеме және теория

Цифрлық дәуірде журналистік зерттеуде қолданылатын әдістеме нақты жоба мен мақсаттарға байланысты өзгеріп отырады. Дегенмен, деректерді іздеу, краудсорсинг және басқа журналистермен және ұйымдармен ынтымақтастық сияқты жиі қолданылатын бірнеше жалпы тәсілдер бар. Цифрлық дәуірдегі зерттеу журналистикасының теориясы ашықтық пен есеп берушілік қағидаттарына негізделген. Жасырын ақпаратты ашу және заңсыздықты әшкерелеу үшін цифрлық құралдарды қолдану арқылы зерттеуші журналистер билік басындағыларды жауапқа тартуды және жұртшылықты назардан тыс қалуы мүмкін мәселелер туралы хабардар етуді мақсат етеді.

Цифрлық дәуірдегі зерттеу журналистикасының теориясы ашықтық, есеп берушілік және демократиялық принциптерге негізделген. Журналистика зерттеуі жасырын ақпаратты ашуға және заңсыздықты әшкерелеуге ұмтылады, оның мақсаты билік басындағыларды жауапкершілікке тарту және ашықтық пен демократияны насихаттау [2].

Цифрлық ғасырда бұл теория жаңа мәнге ие болуда. Цифрлық технологияның өркендеуімен қазір журналистер үшін бұрын-соңды болмаған ақпарат қалыптасып және бұл ақпаратты бұрынғыдан да оңай талдауға және бөлісуге болады. Бұл деректерге негізделген журналистика маңызын арттырып, зерттеуші журналистер бұрын жасырылған оқиғаларды ашу үшін үлкен көлемдегі деректерді талдау үшін цифрлық құралдар мен әдістерді пайдаланады.

Сонымен қатар, цифрлық дәуірдегі зерттеу журналистикасының теориясы ынтымақтастықтың маңыздылығына баса назар аударады. Әлемнің әр түкпірінен келген журналистер енді жан-жақты және күрделі оқиғаларды жариялау үшін ақпарат пен ресурстарды бөлісіп, бірлесіп жұмыс істей алады. Бұл ынтымақтастық көбінесе журналистерге қауіпсіз және тиімді ақпарат алмасуға және бөлісуге мүмкіндік беретін цифрлық құралдар мен платформалармен қамтамасыз етіледі. Цифрлық дәуірдегі журналистік зерттеудің әдістемесі көп қырлы және бірқатар әдістер мен құралдарды қамтиды.

Бұл әдістеменің кейбір негізгі элементтеріне мыналар жатады:

Деректерді жинау және талдау: Цифрлық дәуірдегі зерттеуші журналистер көп дереккөздерден, соның ішінде мемлекеттік жазбалардан, әлеуметтік медиадан және онлайн дерекқорлардан жиналуы мүмкін деректерге сүйенеді. Содан кейін бұл деректер үлгілер мен трендтерді ашу үшін деректерді визуализация, статистикалық талдау және машиналық оқыту алгоритмдері сияқты құралдардың көмегімен талданады.

Ынтымақтастық: Жоғарыда айтылғандай, ынтымақтастық цифрлық дәуірдегі журналистік зерттеудің әдістемесінің маңызды бөлігі болып табылады. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген журналистер ақпарат пен ресурстарды бөлісу үшін бірлесіп жұмыс істей алады, бұл олардың репортажының әсері мен көлемін арттырады.

Цифрлық қауіпсіздік: көптеген журналистік зерттеу жобаларының сезімтал сипатын ескере отырып, цифрлық қауіпсіздік есеп берудің осы түрінің артындағы әдіснаманың негізгі бөлігі болып табылады. Журналистер өз дереккөздерін қорғау және байланыстары мен деректерінің қауіпсіз болуын қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдауы керек.

Этикалық ой-пікірлер: Барлық журналистика сияқты, этикалық құндылықтар цифрлық дәуірдегі журналистік зерттеудің әдістемесінің маңызды бөлігі болып табылады. Журналистер өз хабарларының шынайы, әділ және бейтарап болуын және журналистік адалдық қағидаттарын сақтауын қамтамасыз етуі керек [3].

Тұтастай алғанда, журналистика үшін жаңа құралдарға, әдістерге және қиындықтарға бейімделгендіктен, цифрлық дәуірдегі журналистік зерттеудің әдіснамасы үнемі дамып келеді. Дегенмен, деректерге негізделген талдау, ынтымақтастық, цифрлық қауіпсіздік және этикалық ойлар принциптері есеп берудің осы түрінің негізінде қалады.

Мәселелер

Цифрлық дәуірде журналистік зерттеу алдында тұрған басты мәселелердің бірі – ақпараттың көптігі. Интернет журналистердің үлкен көлемдегі деректерге қол жеткізуіне мүмкіндік берді, бірақ ол сонымен қатар тиісті ақпаратты табу үшін бұл деректерді електен өткізуді қиындатты. Бұған қоса, интернет ақпаратты жасырғысы келетіндерге оны маңызды емес деректер теңізіне көму арқылы оңайлатты. Цифрлық дәуірде журналистік зерттеу алдында тұрған тағы бір мәселе – ақпараттың шамадан тыс жүктелу мүмкіндігі. Ақпараттың соншалықты көп болуына байланысты журналистер деректердің көптігінен бас тартуы мүмкін, бұл фокус пен бағыттың болмауына әкелуі мүмкін. Цифрлық дәуірде журналистік зерттеу алдында тұрған үшінші мәселе – құқықтық және этикалық мәселелердің әлеуеті. Интернет журналистердің құпия ақпаратты жариялауын жеңілдетті, бірақ жала жабу немесе жеке өмірге қол сұғылмаушылықты бұзғаны үшін сотқа жүгінгісі келетіндерге де оңайлатты. Журналистер өз тұжырымдарын жариялау кезінде ешқандай заңдарды немесе этикалық стандарттарды бұзбау үшін мұқият болуы керек [4].

Мүмкіндіктер

Цифрлық дәуірде журналистік зерттеудің қиындықтарына қарамастан, көптеген мүмкіндіктер бар. Басты мүмкіндіктердің бірі - әлемнің басқа журналистерімен және ұйымдарымен бірлесіп жұмыс істеу мүмкіндігі. Интернет журналистерге зерттеу жобаларында бірлесіп жұмыс істеуге, ақпарат пен ресурстарды бөлісуге, жан-жақты және әсерлі оқиғаларды шығаруға мүмкіндік берді.

Цифрлық дәуірде журналистік зерттеу ұсынатын тағы бір мүмкіндік - бұл ақпаратты жақсарту үшін деректер мен технологияны пайдалану мүмкіндігі. Мысалы, журналистер оқырмандарға күрделі ақпаратты жақсырақ түсінуге көмектесу үшін деректерді визуализациялау құралдарын пайдалана алады немесе кеңірек аудиторияны қамту және ақпарат көздерінен ақпарат жинау үшін әлеуметтік медианы пайдалана алады.

Кэйс стади

Панама құжаттарының жалпы қоғамға белгілі болып, жариялануы цифрлық дәуірдегі зерттеу журналистикасының ең маңызды мысалдарының бірі. 2016 жылы әлемнің түкпір-түкпірінен келген журналистер тобы Mossack Fonseca деп аталатын панамалық заңгерлік фирманың құжаттарының үлкен қорын ашу үшін бірлесіп жұмыс істеді. Құжаттар фирманың дүние жүзіндегі бақуатты клиенттеріне салық төлеуден жалтару үшін активтерін оффшорлық шоттарда жасыруға көмектескенін көрсетті. Үкіметтер салық төлеуден жалтару мен ақшаны жылыстатумен күресуге тырысқандықтан, ақпараттың ағып кетуі бүкіл әлемде зерттеулер мен реформалардың толқынына әкелді [5].

Panama Papers ақпаратының таралу табысы цифрлық технологияны қолданумен байланысты болды.Құжаттардың өзі журналистер күрделі алгоритмдер мен құралдарды пайдаланып іздеп, талдай алатын ауқымды дерекқорда сақталды. Сонымен қатар, оқиғада жұмыс істеген журналистер шифрланған коммуникациялық платформаларды пайдалана отырып, бір-бірімен ынтымақтасады, бұл оларға ақпарат алмасуға және бақылаудан немесе ұстап қалудан қорықпай бірге жұмыс істеуге мүмкіндік берді [6].

Журналистика зерттеуінің цифрлық дәуіріндегі тағы бір көрнекті жағдай зерттеу – адам құқықтарының бұзылуынан бастап дүние жүзіндегі қақтығыстарға дейінгі бірқатар мәселелерді зерттеу үшін цифрлық құралдар мен әдістерді қолданатын Bellingcat зерттеуші журналистер ұжымы. Bellingcat жасырын ақпаратты ашу және заңсыз әрекеттерді әшкерелеу үшін спутниктік суреттер, әлеуметтік желілерді талдау және ашық бастапқы интеллект сияқты құралдарды инновациялық қолдануымен танымал.

Bellingcat компаниясының ең маңызды зерттеулерінің бірі 2014 жылы Украинаның үстінен құлаған Malaysian Airlines 17 рейсінің себеп салдарын анықтаған зерттеу жұмысы болды. Bellingcat жетекші оқиғаларды біріктіру үшін әлеуметтік медиа, спутниктік суреттер және басқа көздерден алынған деректерді талдау үшін бірқатар цифрлық құралдар мен әдістерді пайдаланады. Зерттеу нәтижесінде ұшақты ресейлік зымыранмен атып түсірген деген қорытындыға келді, бұл Ресейдің Украинадағы қақтығысқа қатысуына халықаралық бақылаудың күшеюіне әкелді [7].

Тұтастай алғанда, Panama Papers және Bellingcat материалдарының жалпы жұртшылыққа жариялануына қатысты кейс зерттеулер цифрлық дәуірдегі журналистік зерттеудің жасырын ақпаратты ашуға және заңсыздықты әшкерелеуге арналған әлеуетін көрсетеді. Бұл мысалдар цифрлық технологияны үлкен көлемдегі деректерді талдау, басқалармен бірлесіп жұмыс істеу және ауқымды аудиторияны қамту үшін болашақ журналистерге кәсіби бағдар көрсетеді. Сондай-ақ журналистік зерттеудегі ашықтық пен есеп берудің маңыздылығын және ақпараттың бейтараптық принціпін көрсетеді.

Қорытынды

Қорытындылай келе, цифрлық дәуірдегі журналистік зерттеу бүкіл әлемдегі журналистер үшін мүмкіндіктер де, қиындықтар да ұсынуда. Panama Papers және Bellingcat материалдарының қоғамға жариялануына қатысты кейс зерттеулері жасырын ақпаратты ашу, заңсыз әрекеттерді әшкерелеу үшін цифрлық технологияның әлеуетін, сондай-ақ ақпараттың транспаренттілігі мен ашық болуының маңыздылығын көрсетеді.

Алайда, журналистік зерттеудің цифрлық дәуірде шешуі қажет ететін мәселелер де бар. Деректердің үлкен көлемде болуы журналистер үшін ақпаратты талдау және түсіндіруді күрделі құралдар мен әдістерді қолдануға негіздейді. Сонымен қатар, цифрлық қауіпсіздік мәселесі алға шығып, журналистер қауіпсіздігін қамтамасыз ету қорғау мәселелеріне құқықтық тұрғыдан әділ бағасы берілуі қажет.

Аталмыш мәселелерге қарамастан, ашықтық, есептілік және транспаренттілік мәселелері цифрлық дәуірдегі журналистік зерттеудің әлеуетін арттырып, қоғам алдындағы жауапкершілігін негіздейді. Журналистік зерттеудің маңызы – қоғамға белгісіз, ескерілмеген халық тобының үнін естірту, қоғамдағы заңсыздықтардың журналистік құқық аясында жариялауында. Цифрлық ғасырда журналистік зерттеудің рөлі тіптен жаңа мазмұнға ие болып, қоғамда маңызды әлеуметтік институт ретінде қалыптасып отыр.

Әдебиеттер тізімі

1. Al Jazeera. (2018, September 25). The Panama Papers: Exposing the Rogue Offshore Finance Industry. Al Jazeera. https://www.aljazeera.com/program/featured-documentaries/2018/9/25/the-panama-papers-exposing-the-rogue-offshore-finance-industry

2. Bellingcat. (n.d.). About Bellingcat. Bellingcat. https://www.bellingcat.com/about/

3. Coddington, M. (2015). Clarifying Journalism's Quantitative Turn: A Typology for Evaluating Data Journalism, Computational Journalism, and Computer-Assisted Reporting. Digital Journalism, 3(3), 331–348. https://doi.org/10.1080/21670811.2014.976400

4. Cohen, S. (2019, July 11). How Investigative Journalism Thrives in the Digital Age. Columbia Journalism Review. https://www.cjr.org/special_report/technology-investigative-journalism.php

5. Gul, S., & Koc-Michalska, K. (2019). Цифрлық бұзылулар дәуіріндегі журналистік зерттеу. Журналистика тәжірибесі, 13(2–3), 159–174. https://doi.org/10.1080/17512786.2018.1519946

6. Лукомник, Дж. (2019 ж., 16 сәуір). Технология және журналистік зерттеу: көкте жасалған сәйкестік пе? Forbes. https://www.forbes.com/sites/jonathanlukomnik/2019/04/16/technology-and-investigative-journalism-a-match-made-in-heaven/?sh=7dd3b53633f1

7. Tandoc, E. C., Lim, Z. W., & Ling, R. (2018). «Жалған жаңалықтарды» анықтау Ғылыми анықтамалардың типологиясы. Цифрлық журналистика, 6(2), 137–153. https://doi.org/10.1080/21670811.2017.1360143