Дәрілік заттардың жанама әсерлерінің патогенезі

Кіріспе

Дәрілік заттардың жанама әсерлері – бұл препараттарды терапиялық дозада қолданғанда пайда болатын, негізгі емдік әсерінен бөлек, ағзаға жағымсыз ықпал ететін реакциялар. Жанама әсерлер клиникалық тәжірибеде жиі кездеседі және науқастың өмір сапасына, кейде өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың патогенезін түсіну фармакология пәнінде маңызды орын алады.

1. Жанама әсерлердің негізгі түрлері

1.1 Дозаға тәуелді (фармакологиялық) әсерлер

Бұл әсерлер препараттың негізгі фармакологиялық қасиеттерімен байланысты және көбіне дозаны арттырғанда байқалады.
Мысалы:

• Ацетилсалицил қышқылы – асқазанның шырышты қабатын тітіркендіріп, гастрит немесе ойық жара туғызуы мүмкін.

• Инсулин – артық дозада гипогликемия шақырады.

Патогенезі:
Препараттың шамадан тыс фармакодинамикалық әсері нысана-мүшелердің функциясының бұзылуына әкеледі.

1.2 Аллергиялық реакциялар

Иммундық жүйенің дәрілік затқа жоғары сезімталдығымен байланысты дамиды. Дозаға тәуелсіз болады.

Мысал:

• Пенициллин – анафилактикалық шок немесе есекжем тудыруы мүмкін.

Патогенезі:

1. Дәрі антиген немесе гаптен ретінде әсер етеді.

2. IgE антиденелері түзіледі.

3. Қайта енгізгенде медиаторлар (гистамин, серотонин) босап шығады.

4. Қабыну және аллергиялық реакция дамиды.

1.3 Токсикалық әсерлер

Ұзақ уақыт қолданғанда немесе жоғары дозада байқалады.

Мысал:

• Парацетамол – бауырдың уытты зақымдануын тудыруы мүмкін.

Патогенезі:
Препараттың метаболиттері (мысалы, N-ацетил-п-бензохинонимин) бауыр жасушаларын зақымдайды, нәтижесінде гепатоциттердің некрозы дамиды.

1.4 Кумуляция (жиналу)

Кейбір дәрілер ағзада жиналып, уытты әсер береді.

Мысал:

• Дигоксин – жүрек ырғағының бұзылуын туғызуы мүмкін.

Патогенезі:
Препараттың шығарылуы баяулап, қандағы концентрациясы артады → кардиотоксикалық әсер дамиды.

1.5 Идиосинкразия

Тұқым қуалайтын ферменттік ақауларға байланысты дамитын ерекше реакция.

Мысал:

• Сульфаниламидтер – глюкоза-6-фосфатдегидрогеназа тапшылығы бар адамдарда гемолиз шақыруы мүмкін.

Патогенезі:
Фермент жетіспеушілігі нәтижесінде эритроциттер тотығу стрессіне төтеп бере алмайды → гемолиз дамиды.

2. Жанама әсерлердің даму механизмдері

2.1 Фармакокинетикалық механизмдер

• Сіңірілуінің бұзылуы

• Метаболизмнің өзгеруі (бауыр ферменттері)

• Шығарылудың төмендеуі (бүйрек жеткіліксіздігі)

2.2 Фармакодинамикалық механизмдер

• Рецепторларға шамадан тыс әсер

• Рецепторлардың блокадасы

• Қарама-қарсы физиологиялық жүйелердің теңгерімінің бұзылуы

2.3 Дәрілердің өзара әрекеттесуі

Бірнеше препаратты қатар қолдану жанама әсерлердің даму қаупін арттырады.

3. Қауіп факторлары

• Жас (балалар, қарттар)

• Жүктілік

• Бауыр және бүйрек аурулары

• Генетикалық ерекшеліктер

• Полипрагмазия

Қорытынды

Дәрілік заттардың жанама әсерлерінің патогенезі күрделі және көп факторлы процесс болып табылады. Ол препараттың фармакологиялық қасиеттеріне, ағзаның жеке ерекшеліктеріне және қолдану шарттарына байланысты. Жанама әсерлерді алдын алу үшін дәрілерді ұтымды тағайындау, дозаны дұрыс таңдау және науқасты бақылау маңызды.