Дарынды
балаларды анықтаудың
тиімді
жолдары
Бүгін
білім стратегиялық перспективада
маңызды фактор ретінде қаралады,
сондықтан
педагогикалық қызметте
дарынды
балалармен жұмыс басым бағыттардың
бірі болып табылады. Талантты және
дарынды балалар – бұл кез келген
мемлекеттің әлеуеті.Сондықтан,
дарындыларды анықтау проблемасы қазіргі
уақытта өзекті мәселеге айналуда. Бұл,
ең алдымен қоғамда ерекше шығармашылық
тұлғаға байланысты.
Бүгінгі
таңда көптеген мұғалімдер балалар
дарындылығын, оның табиғаты, мүмкіндіктерін
анықтау және құру ерекшеліктері, дарынды
балаларға арналған бағдарламаларын
құруды өзекті мәселелердің бірі ретінде
қарайды. Бұл ретте, дарындылықтарын
диагностикалау жұмысы және дарынды
балалармен жұмыс негізделеді.
Дарынды
балаларды анықтау - белгілі бір баланың
дамуына талдау жасайтын ұзақ процесс.
Кез-келген бір реттік тестілеу әдісімен
дарындылықты тиімді анықтау мүмкін
емес. Сондықтан, дарынды балаларды бір
сатыда таңдаудың орнына дарынды балаларға
арнайы бағдарламалар бойынша немесе
жалпы білім беру мектебінің жағдайында
дараланған білім беру үдерісінде
біртіндеп, қадамдық іздестіругебағыттау
керек.
Дарынды
балалар әдетте ерте сөйлеуге және
дерексіз ойлауға негізделген тамаша
жадыға ие. Олар ақпарат пен тәжірибені
жіктеуге қабілетті, жинақталған білімді
ауқымды пайдалану қабілетімен
ерекшеленеді. Күрделі синтаксистік
конструкциялармен бірге үлкен лексика,
сұрақтар қою қабілеті дарынды балаға
басқалардың назарын аударады. Мұндай
балалар сөздіктер мен энциклопедияларды
оқып біледі, сөзге кіріседі, пікірталасқа
қосылады, ақыл-ой қабілеттерін жандандыруды
қажет ететін ойындарды жақсы көреді.
Дарынды балалар когнитивтік-логикалық
тапсырмаларды оңай жеңе алады. Алайда,
қиындықтар оларды ауытқуға әкеп
соқтырмайды. Олар күрделі және ұзақ
мерзімді тапсырмаларды қабылдауға
дайын және олар дайын жауапты қоюға жол
бермейді.
Дарынды
балаларды анықтау принциптері:
-
баланың мінез-құлқы мен қызметін
жан-жақты зерделеу;
-
оның мінез-құлқын ең жоғары деңгейге
сәйкес келетін қызмет салаларында
талдау;
-
белгілі бір дамуға әсер етуге және түрлі
«кедергілерді» жоюға мүмкін болатын
оқыту әдістерін қолдану;
-
дарынды балалар сарапшысының бағалауы:
тиісті пәндік саладағы жоғары білікті
мамандар;
-
арнайы бағдарламалар бойынша «сынақ»
сабақтарын өткізу;
-
балаларды арнайы ойынға және
пәндік-бағдарланған іс-шараларға қосу;
-
проксиальды даму аймағын ескере отырып,
баланың дарындылық сипаттамаларын
бағалау;
-
мамандардың балалар шығармашылығының
нақты өнімдерін сараптамалық бағалау;
-
әртүрлі зияткерлік және пәндік
олимпиадаларды, конференцияларды, спорт
жарыстарын, шығармашылық байқауларды,
фестивальдарды, шолулар және т.б.
ұйымдастыру;
Оқушыныңдарындылығынанықтап,
дамытумақсатындаәрпәнмұғалімініңалдындатөмендегідеймақсаттарменміндеттерболуыорынды:
1.Дарындыоқушыныңақыл-ойының,
эмоционалдықжәнеәлеуметтікдамуыменерекшеліктерініңөзіндікашылудеңгейі
мен өлшемінескеру;
2.Жан-жақты
ақпараттандыру;
3.Коммуникативті
бейімдеу;
4.
Дарындыоқушыныңшығармашылықбағытыныңашылуына,
дамуына, қоршағанортағаөзін-өзіжарнамалауынакөмеккөрсету;
Дарынды
балаларды анықтау кезінде кешенді
әдісті қолданған кезде мұғалімдер түрлі
әдістердің кең ауқымын қамтуы тиіс:
балаларға мониторинг жүргізудің түрлі
нұсқалары (зертханаларда, мектепте,
мектептен тыс іс-шараларда).
Дарынды
балаларды анықтауда мұғалім оқушының
қабілеттерін қалыптастыру мен тереңдету
міндетін қоюы керек. Балалардың әмбебап
генетикалық дарындылық идеясына сүйене
отырып, тәрбиеші өзін-өзі көрсету және
өзін-өзі таныту үшін қызмет саласын
қамтамасыз етуі керек. Ол үшін стандартты
емес жұмыс істеуді үйрену керек, авторлық
бағдарламаларды, сабақтарды жасап,
әрбір оқушының қабілетіне жеке көзқарас
білдіру керек.
Дарынды
оқушыны анықтау мектеп жұмысында
бастауыш сыныптан бастау алады. Бұл
жұмыстың жүйелі жүргізілуі психологтар
мен мұғалімдердің және ата-аналардың
біріккен жұмысы негізінде іске асады.
Білім алушының дарындылығын анықтауда
ең алдымен оқушының отбасы жағдайы
зерттелінуі тиіс. Ата-анасымен танысып,
отбасы деңгейі анықталған жағдайда
баланың табиғатына жақын шығармашылық
қабілеті анықталады. Ата — ана — бала
тәрбиесіндегі басты тұлға. Сондықтан
әке де, шеше де балаларының жан дүниесіне
үңіліп, мінез-құлқындағы ерекшеліктерді
жете біледі. Осы тұрғыда ата-ананың
көмегімен баланың білімін дамытуға
жағдай жасауға мүмкіндік жасалынады.
Ата-анасымен баланың табиғатындағы
ерекше қасиеттері туралы, шығармашылық
қабілетінің даму сипатын талқылау
оқушыны жете тануға септігін тигізеді.
Дарындылықты анықтау мақсатында арнайы
сауалнамалар және психодиагностикалық
тренингтер жүргізу қажет. Бүгінгі білім
беру саласында тәрбие мен білімді әр
қырынан дамыта отырып оқыту және білім
алушыны интеллектуалды түрде дамыту
жолдары негізге алынады. Сол себепті
де дарынды оқушылармен жұмыс жасай
отырып, танымдық біліктілікті арттырумен
қатар өзіндік ізденімпаздыққа баулиды.
Баланың өзіндік көзқарасының қалыптасуына
әсер етіп, білімді де тәрбиелі болып
шығуына зор әсерін тигізеді. Ізденген
ұстаздан ғана шығармашыл, дарынды
шәкірттің шығары анық.