Мерзімі: 16.10.2024ж

Тақырыбы:  «Махмұд Қашқаридің туғанына 995 жыл!»

Мақсаты:

1.Білімділік: оқушыларға Махмұд Қашқари құрастырған мақал-мәтелдер туралы әдеби білім беру, мазмұны мен құрылымын талдату.

2. Дамытушылық: оқушылардың әдеби дүниетанымдарын кеңейту, сөйлеу мәдениетін арттыру.

3. Тәрбиелік: оқушыларды қайырымдылыққа, мейірімділікке, адамгершілікке, татулыққа, еңбекті сүюге тәрбиелеу

Көрнекілігі: портрет, суреттер,слайдтар, ссылка:https://youtu.be/jd6sURS0oPM?si=FROueOch50h2Q3tg,кітаптар

Пәнаралық байланыс: әдебиет, тарих.

Іс-шара барысы:

Махмұд аль-Қашқари (1029/1038–1101) – көрнекті ғалым, XI ғасырдың ойшылы, алғашқы энциклопедиялық  «Диуани Лұғат ат-Түрк» түркі диалектілерінің сөздігі басылымның авторы. Негізінен қазіргі Қазақстанның Ертістен Сырдарияға дейінгі аумағы болған Түркістан аймағын мекендеген түркітілдес тайпалар арасында қолданылатын сөздерді, тілдерді салыстырмалы талдау негізінде дайындаған еңбегі.

Өмірбаяны

Махмұд аль-Қашқари Қашғар қаласында туылған, бірақ оның әкесі мен байланысты болған Барсхан қаласында да болды. Қараханидтер мемлекетін Махмұд Қашқаридің әкесі Мұхаммед Чагри тегін басқарған. Қашғар Шығыс қағанаттың орталықтарының бірі болған. Барсхан – қарлұқтар мен ұйғырлар өмір сүрген Қашқарға жақын Ыстықкөлдің жағасындағы қала. Барсханды да әкесі Хусейн б. Мухаммад Чагри тегин басқарды. Қараханидтер билеушісі әулетінің ұрпағы болған Мұхаммед Чагри тегін (992–1212) Боғра Хандар / Илек хандардың  ізбасары. X ғасырдағы әл-Масудидің еңбегінде Барсхан қаласы Чигиль халқының территориясы болғандығы айтылады. М. Қашқари алғашқы білімін анасы Буби Рабиадан, Хожа Сейф ад-Диннің білімді қызынан алған. Кейіннен ол Бұхара, Самарқанд, Бағдад және Мерв, Нишапур, араб әлемінің зияткерлік орталықтарында жалғастырды.

Еңбегі

Махмұд Қашқаридің «Диуан Лұғат ат-түрк» (1072–1974) туындысы түркі жазудың баға жетпес ескерткіші болып табылады. Жұмыс Түркістан аймағын мекендейтін түркітілдес халықтар арасында пайдаланылған материалдардың салыстырмалы талдауы негізінде жасалды, олардың көпшілігі қазіргі Шығыс Түркістан, Ертістен Сырдарияға дейінгі Қазақстан және Ыстықкөл ауданын қоса алғанда қазіргі Қазақстан аумағы болды. X-XI ғасырларда Қараханидтер мен Селжұқтар мемлекетінің құрылуымен және олардың әсерімен байланысты Орта Азия мен Таяу Шығыс тарихында жаңа кезеңнің басталуына байланысты болды. Түріктердің араб әлемімен белсенді өзара әрекеттесуі, исламның орбитасына енуі оларды сол заманның талабына сай болу қажеттілігіне қарсы қояды М. Қашқари «тілдегі ізгіліктің шыңы» мен «түрк диалектілері араб тілімен бірге секіруде екі ат сияқты жүреді» деп баса назар аударып, түрк тілдерін қазіргі ислам өркениеті әлеміне енгізеді.

Ғалым «Диуан Лұғат ат-Түрік» энциклопедиялық еңбегін ересек жаста 1072 жылы бастайды және оны 1074 жылы Бағдадта аяқтайды.

Тамаша білімі бар Махмұд Қашқаридің Таяу Шығыстағы ең жақсы мәдени орталықтарда (Бұхара, Самарқанд, Мерв, Бағдад) алғанын, оның айналасындағы қазіргі әлемді түркі халықтарының қасиеттерімен, оның ішінде тілді білу негізінен білуге ​​деген ұмтылысы мемлекеттік ойлау қабілеті бар адамның іс-әрекеті ретінде түсіндіріледі.  М. Қашқаридің энциклопедиялық еңбегінің мазмұны оның тарихи өзіндік санасының деңгейін, осындай қиын кезеңде қалыптасқан өркениетке сәйкес келетін ойлармен суреттейді.

Сөздікте ұсынылған топонимикалық атаулар туралы ақпарат қызығушылық тудырады, олардың арасында тек су көздерінің аттары ғана емес, сонымен қатар Баласағұн, Тараз, Испиджаб, Шаш, Қашқар және басқа да қалалар бар елді мекендердің атаулары аталады. Барсхан, М. Қашқаридың өмірімен тікелей байланысты болған Ыстық көлдегі елді мекеннің атауы, Сөздікте айтылған Ыстық көл көлі Қырғызстанның қазіргі жер атауларында сақталған.

Махмұд Қашқаридің еңбегінде – түрік тайпалары Ягма, Чигил, Тухси сол дәуірлердегі жазба және әдеби тілді қолданғанын атайды. «Хакания» тілін түркітілдік әлеуметтік элиталар өздерінің этникалық ортасында сөйлейді. «Диуани Лұғат ат-Түрк» сөздігінің жалғыз қолжазбасы Ыстамбұлда сақталған және 1 томнан тұрады.

Бізге жеткен сөздердің тізімі – араб жазуларының алғашқы көшірмесі, ирандық Мұхаммед бен Абу Бекр-Дамашкидың еңбегі. Ол 200 жылдан кейін түпнұсқадан алынып талданды. Араб тіліндегі сөздік алғаш рет 1915-1917 жылдары Түркияда (үш томдық) басылым болып табылады. Кейіннен сөздікті Б. Аталай түрік тіліне аударып, жариялады: 1-том – 1939 ж., 2-том – 1940 ж., 3-том – 1941 ж. Онда 291 мақал-мәтелдер мен әр түрлі мазмұндағы 300-ге жуық үзінділер, сонымен қатар төрт сойлемнен туратын әндер жазылған. Сөздікті алғаш рет К. Броккельман зерттеген, ол 1928 жылы одан таңдалған түркі сөздерінің көлемін шығарған. Сөздікте XI ғасырда кездесетін 31 түркі диалектісінің Махмұд Қашқаридің сөздікке материалдарды жинаған жерлерге байланысты сөздік құрамы көрсетілген.

Оғыздар мен қыпшақтардың туыстық тақырыбына байланысты бірқатар дереккөздерде сақталған қыпшақтардың пайда болуы туралы аңыз-әңгімелер мен эпикалық шығармаларға жүгіну керек. Монғол тарихшысы, патшалар дәрігері Фазлаллах Рашид ад-Диннің «Джами ат-таварих» («Шежірелер жинағы») еңбегінде жазған нұсқасына сәйкес, қыпшақтардың шежірелік тарихы оғыздарға тікелей байланысты, ал «Қыпшақ» деп аты аңызға айналғанына Оғыз қағанының өзі болған. Екі өзеннің ағысында, түріктің «қыпшақ» деп аталатын ағаштың қуысында пайда болғаны және оның хан ретінде аталуына себеп болған аралда баланың дүниеге келуі туралы тағы бір автор Әбілғазы Хиуа ханы суреттейді. Қыпшақтардың есімі мен олардың Оғыздар мен және Оғыз ханның өмірлік оқиғаларына қатысу тарихының байланысы, сондай-ақ Қыпшақ деп атын атағаны да бұл ағаштың қуысында тұғанына байланысты екенін ұйғыр қолжазбасы «Огузнаме» де жазылып сақталған.

Махмұд Қашқаридың нақыл сөздері

Бір –бірлеп мың болар,

Тама-тама көл болар.

Көзден алыстаса, көңілден де алыстар.

Ақ көңілі сәбидей, сенгіш келер ұлы адам

Кішілік мен кісілік— ұлылықтың белгісі.

От - түтінсіз болмас, жігіт - мінсіз болмас.

Ашу қысса - ақылың ғайып болады.

Тәкаппар тақсірет тартырады.

Кекті тайдыр жолыңнан,
Әділдікті саяла

Атасынан ақыл алса, тентек ұл да жөнделер.

Ұлым саған айтайын өсиетін дананың:
Білімдіні таны да, соңынан ер, қарағым.

Білікті адам айтпай-ақ жаныңды ұғар.

Білім қалар артыңда, ғұмыр сырғып жоғалар.

Білім үйрен данадан, жалтаңдама басқаға,
Қызмет қыл, басыңды, өрлігіңді таста да.

Білім, өнер бойдағы сауын болар түбінде.

Білімдіден сөз тыңдасаң, күш тасыр.
Үйренгенді желге ұшырмай, іске асыр.

Белгісі болса — жолдан жаңылмас,
Білімі болса — сөзден жаңылмас.

Заман қартайтқанға - бояу айыпты емес.

Пышақ қанша өткір болғанымен өз сабын өзі жона алмайды.

Дос адам сарайыңды жұмақ етер.

Еріншекке есік те асу көрінер.
Жалқауға бұлт та жүк көрінер,-дей келе тіліміз бен дініміз жоғалмасын!

Түркістан облысы білім басқармасының

Отырар ауданы білім бөлімінің

«М.Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Тәрбие сағаты

Тақырыбы: «Махмуд Қашқаридің туғанына 995 жыл!»

Орындаған «Өлкетану» үйірме

жетекшісі: Мауленова Г

2024-2025 оқу жылы