ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ АҚПАРАТ МИНИСТРЛІГІ

ҒЫЛЫМИ ІЗДЕНІС

республикалық ғылыми-әдістемелік журналы

№78 ақпан 2025 жыл

ЖУРНАЛ АСТАНА ҚАЛАСЫНДА МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ АҚПАРАТ МИНИСТРЛІГІНДЕ ТІРКЕЛГЕН

№15048-Ж КУӘЛІГІ БЕРІЛГЕН МЕРЗІМДІ БАСЫЛЫМ БОЛЫП САНАЛАДЫ

Редакция: Республикалық педагогикалық ғылыми басылым "ӨРЛЕУ"

«Ғылыми ізденіс» республикалық ғылыми-әдістемелік журналы

Журнал ай сайын қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде шығады.

Мақаланың сапасына авторлар жауапты.

Редакция алқасы:

Бас редактор - Усипбаева Ғазиза Мамбеталықызы

Редактор орынбасары -Тулеева Нургул Абдықайымқызы

Әдістеме бөлімінің редакторы - Абдихаймов Ерлан Сыдыкович

Бердібек Нурлан Сапарбекулы Инновациялық бөлім – Нұсқабаева Меруерт Жақсылыққызы Компьютерде терген – Еркин Мереке Аманжолқызы

Теруге: 2025 жылдың 02.10 күні жіберілген Басуға: 2025 жылдың 02.20 күні қол қойылды Таралымы: 1000 дана

Редакция мекен-жайы: Шымкент қаласы, Отырар м/а, 15-20

Байланыс телефондары:

Ұялы: 8 702 323 65 91; 8 747 209 09 23; 8 707 727 73 03

Пошта e-mail: orleu.kz84@mail.ru И

Түркістан облысы Келес ауданының білім бөліміне қарасты

№26"Келес" жалпы білім беретін мектеп" КММ Дене шынықтыру пәнінің мұғалімі Аденбеков Багдат Меиірбекович

Дене шынықтыру жүйесі

Дене тәрбиесі жүйесінің ең басты мақсаты — адам баласының дене қалпының жетілуі жөніндегі көрсеткіштерін ойдағыдай болуын қамтамасыз ету болып табылады. Қоғамның өзі дене тәрбиесі жүйесінің және оның қалыпты жүмыс атқаруын көтермелеп отыруға міндетті. Бұл күтіліп отырған көрсеткіш қоғамның даму заңдылыктарьша негізделген. Бұл мақсатта елдің байлығын арттыру және оны қорғауға дайын адамдар жөніндегі қоғамның объективті қажеттілігі көрініс тапқан.

Дене тәрбиесі — адам ағзасына дене қимылы жаттығуларымен максатты, жүйелі түрде ықпал ету, денсаулықты нығайтуға жақсартарлық табиғаттың табиғи күштері мен тазалық сақтауды жолға қою, дене қасиеттерін тәрбиелеу және өмірлік мәні зор қозғалтқыштық іскерлік иен дағдыларды, соларға байланысты білімдерді қалыптастырып, жетілдіру, адамды белсенді өмірге даярлау, деп түсінік беруге болады.

Бұл анықтамадан дене мәдениетінің екі ерекшелігі байқалады:

Қозғалыстарға үйрету. Ол дене тәрбиесі білімінің негізгі мазмұнын қүрайды, яғни, өзінің қозғалысын басқарудағы арнайы тәсілдерді орынды пайдалану жүйесін меңгертеді, сол арқылы іскерліктің, дағдылардың және онымен байланысты білімнің қорын игереді.

Адамның дене құрылысы сапаларына қатысты дене құрылысының табиғи қасиеттері кешеніне максатты түрде ықпал ету. Дене тәрбиесінің бұл саласын дене сапаларын тәрбиелеу сапалары деп атайды. Соңғы нәтижеде дене тәрбиесі тәрбиенің басқа түрлерімен бірге педагогикалық үдеріс ретінде жеке тулғаның қалыптасуына ықпал етеді.

Дене қимылы білімі — қозғалыстарға үйретудің негізгі мазмұнын құрайды және адамның өз қозғалыстарын басқарудағы орынды тәсілдерді меңгеру жүйесін жасайды, сол арқылы іскерліктің дағдылардың және солармен байланысты білімдердің емірге қажетті қозғалтқыш қорын меңгертеді. Дене қимылы дамуы — адам жеке өмірінің үзақ жолында өз дене қызметінің табиғи қасиеттеріне және дене сапалары мен қабілеттеріне негізделе біртіндеп қалыптасуы және өзгеруі занды үдеріс. Дене дамуына тұқым қуалаушылық факторлары, өмір жағдайлары және тәрбие ерекшеліктері айтарлықтай әсер етеді.

Дене қимылы дайындығы — белгілі бір іс-әрекетке байланысты, мақсатты орындауға бағытталған дене тәрбиесінің мамандырылған үдерісі. Ол жалпы арнайы дене дайындығын танып білуге көмектеседі. Дене кимылының дайындығы — еңбекке әзірлеудің, әскерде қызмет етуте дайындықтың бөлінбес қүрамы болып табылады.

Дене кимылынын жағдайы — рекреациядан (үзілістен) және реабилитациядан (қалпына келтіруден) тұрады. Дене тәрбиесінің үзілісі деп — дене қимылы жаттығуларының көмегі арқылы адамдардың лэззат аларлық белсенді демалысын жүзеге асыру және жаттығудың бір түрінен екінші түріне үзіліссіз, тоқтаусыз ауысуы дейді. Ал, дене тәрбиесінің қалпына келтіруі — біршама жоғалған немесе әлсіреген дене қабілеттерін дене шынықтыру құралдарымен қалпына келтіру қызметін айтады. Онда адам ағзасын қалпына келтіру жолдары көп, тек әдістерін дүрыс пайдалану қажет.

«Дене қимылы реабилитациясы» термині уақытша жоғалған немесе оқыс жағдайлар мен ауру кезінде төмендеген дене қуатын қалпына келтіру дегенді білдіреді. Атап айтқанда, дене шынықтырумен немесе спортпен шұғылдану барысында жарақат алып немесе басқа аурулармен ауырып, уақытша денсаулығын жоғалтқан адам ағзасының мүмкіндіктерін қалпына келтіру үшін дене жаттығуларьш арнайы түрде пайдалануын айтады. Дене жаттығуларын бұлай пайдаланудың медициналық емдік

қасиеті бар. Тынығу қызметі дене тәрбиесі жаттығуларын қолдану арқылы белсенді демалыс, адам ағзасының уақытша жоғалтқан функциялық мүмкіндіктерін қалпына келтіруін айтады. «Дене рекреациясы» — белсенді демалысты қамтамасыз ету, адам бойындағы дене қимылы қасиеттерін қалпына келтіру үшін, басқа бір қимыл белсенділігі аз іспен айналыса отырып, үзіліспен дене тәрбиесінің тағы бір міндетін шешуді көрсетеді. Яғни, жүктемені реттей отырып, жаттығудың бір түрінен екінші түріне тоқтаусыз ауысуы деп аталады.

Дене тәрбиесінің жүйесі — үғымы дене тәрбиесінің әлеуметтік сараманындағы белгілі тарихи үлгіні бейнелейді, яғни, өзі тәуелді нақты қоғамдық қауым жағдайының алғашқы негіздері мен ұйымдары түрлерінің тәртіпке келтірілген жиынтығы. Біздің еліміздің дене тәрбиесі жүйесі дене тәрбиесінің идеологиялық, ғылыми — әдістемелік негіздерінің, сондай-ақ, адамдардың дене мәдениетін жүзеге асыратын және бақылайтын үйымдар мен мекемелердің бір екендігін танытады.

Дене мәдениетінің қозгалысы — бұл үғым адамдардың дене мәдениетінің мүраларын пайдаланып, дамыта көбейтуде бір арнада бірлесе еңбек ететін әлеуметтік қозғалысты қамтиды. Дене мәдениетінің дамуы бүкіл адамзаттық құбылыс болғандықтан, оны дамытуға ұмтылған адамдардың өзара іс- әрекетінсіз жузеге аспайды. Дене тәрбиесі қозғалысы — осы өзара іс-әрекетті үйымдастырудың бір түрі.

Дене қимылының жетілдіруі — адам денесінің жан-жақты және дене тәрбиесінің үйлесімді дамуыньщ шаралары туралы түсініктерді жинақтайды. Сонымен бірге, бұл шара еңбек және басқа да өмірлік қызмет өрістеріне қолайлы келетінін, дене шынықтыру саласында жеке дарынның жеткен барынша жоғары даму дәрежесін білдіреді және ұзақ өмір сүру заңдылықтарына жауап береді.

Спорт туралы тақырыптар мен тарауларды қайталау және күнделікті ақпарат қүралдарынан толықтырып отыру.

Дене тәрбиесі жүйесінің мақсаты — денсаулығы мықты, рухани байлықты игерген, моральдік тұргыдан таза, Отанды қорғауға және ұзақ уақыт шығармашылык еңбекке жарамды адамдарды тәрбиелеп қалыптастыру болып табылады. Осы мақсат біздің елімізде әрбір адамның және қоғамның мүддесін білдіреді. Денені жетілдіру, дене мүшесінің кемістігі жоқ, барлық қажеттілік пен қасиеттерді бойында жинақтаған адам туралы халықтардың ғасырлар бойы жетуге тырысқан арманын бейнелейді.

Дене тәрбиесінің ғылыми және оқу тұрғысындағы теориясы мен әдісі оның кәсіби құрылымын айқындайтын негізгі білімді құрайды. Дене тәрбиесін теориясы мен тәсілдері мұғалімнің педагогикалық қабілетін дамытып, дене тәрбиесінің кез-келген сатысында түрлі мәселелерді шешіп, ғылыми бағытта дұрыс пайдалануға көмек береді. Кез-келген білім өзіндік әдістемелік бағыт-бағдар болған жағдайда ғана өмір сүре алады. Белгілі бір ғылымньщ өзіндік зерттейтін объектісі болады.

Зерттеу нәтижесінде жинақталған білімдер үйретілетін пәннің айқын жүйесін, оқу барысын құрайды. Оның өткізу әдістерін үйрену барысында бұрыннан жинақталған тәжірибені ортаға бөлісумен тиянақталады.

Мазмұны

1. Амержанова Н.С. По одежке встречают 3

2. Хамзина Л.Б. «Таңдап алу тәсілімен шығарылатын комбинаторлық есептер» 5

3. Енсебаева Г.Т. Қазақ тілін оқытудағы заманауи әдістер мен технологиялар 12

4. Балажигитова Г.М. A story with action words 15

5. Алдибекова А.И. Adjectives: describing art 18

6. Мырзагелдиева Н.К. Постулаты здоровья 21

7. Нурсеитова Г.Т. Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру 25

8. Тұрмаханова М.С. Жаңғыру жолдағы жас маман рөлі 27

9. Хамидуллина Ф.Т. Ойын элементтері арқылы оқушының тілдік қорын дамыту 28

10. Бакбергенова Г.П. Қоғамдағы мүмкіндігі шектеулі балаларды әлеуметтік-психологиялық бейімдеудің маңызы 30

11. Танабаева Г.М. Жасанды интелекттің география пәніне пайдасы 32

12. Биназарова С.Ш. Кәсіпкердің міндеттері мен құқығы 33

13. Рысбекова Х.К Жаһандану жағдайында бастауыш сынып оқушыларын сабаққа деген қызығушылығын арттырудың жаңа әдіс-тәсілдері 36

14. Аманбаев А.П. Музыка пәнінің құндылығы 37

15. Мекенбаева М.А. БЕЙНЕ САБАҚТАРДЫ ҚҰРУДЫҢ ЗАМАНАУИ ҚҰРАЛДАРЫ 38

16. Жанабаева А.А Түркі халықтарының танымдық ескерткішінің сипаты 40

17. Сейдахметова Г.Б. Математика және логика бастауыш сыныпта 42

18. Акылбекова К.К. Ағылшын тілінің қазіргі замандағы рөлі 44

19. Шамшиева С.Т. Бастауыш сынып оқушыларын кітап оқуға баулу 47

20. Байбатшаева Г.К. Бастауыш оқушыларын зерттеу жұмысына үйрету: білімге құштарлықтың бастауы 48

21. Скендерова Б.А. Үштілділік-заманауи білім берудің басымдықтарының бірі 49

22. Юсупова З.М. Влияние гаджетов на подростков: польза и вред 50

23. Шиназбекова М.Ж. Қазақстанның - жеті кереметі 52

24. Баталова К.К. Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту 53

25. Тиллабаева М.Т. Ағылшын тілі сабағында қолданатын әдіс-тәсілдер 55

26. Алтаева Д.К. «АБАЙ ЖОЛЫ» РОМАНЫНДАҒЫ ТАБИҒИ ҚҰНДЫЛЫҚТАР 57

27. Алдешов Б.Е. ЕКІ ҚОЛМЕН ДОПТЫ ТӨМЕНГІ ЖАҒЫМЕН ҚАБЫЛДАУ 58

28. Даукеев Г.А. «Таза ауыз су проблемалары, суды қорғау» 61

29. Мамаева М.Т. My country: Our planet 64

30. Худайбергенова Ф.А. Педагоги и родители –два мира одного пространства 66

31. Мауленбердина С.Т. Как привить интерес к чтению 68

32. Ерназаров М.А. Мектептерде жарыс ұйымдастыру және өткізу ерекшеліктері 70

33. Аденбеков Б.М. Дене шынықтыру жүйесі 73

34. Иманбаева М.Е. Активные формы работы на уроках литературы 75

35. Молдагалиев Е.Б. "Дене шынықтыру сабақтарындағы қазақтың ұлттық ойындарының рөлі" 76

36. Какижанова А.К. Бастауыш сыныптарда оқытудың жаңаша әдіс-тәсілдері 78

37. Садуова А.Б. Мектепке дейінгі ұйымдарда заттық-кеңістік дамыту ортасын құрудың маңызы 80

38. Жанысова Т.К. Оқушылардың музыка тыңдау мәдениетін қалыптастыру жолдары 81

39. Махашова Ж.М. Негізгі және туынды зат есім 83

40. Бекбаева А.З. Таңдап алу тәсілімен шығарылатын комбинаторлық есептер 87

41. Шорманова Г.Ж. Парасатты ұрпақ партадан қалыптасады 94

42. Калжанова Е.М. Зат есімнің тәуелденуі 96