Денсаулық сақтау және халықаралық қатынастар: Пандемия мен жаһандық қауіпсіздікке әсері

Резюме

Бұл мақала денсаулық сақтау мен халықаралық қатынастардың өзара байланысын зерттеуге арналған, әсіресе жаһандық дағдарыстар, мысалы, пандемиялар тұрғысынан. Мақала COVID-19 пандемиясының халықаралық қауіпсіздікке әсері және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) мен басқа халықаралық институттардың жаһандық күш-жігерді үйлестірудегі рөлі туралы терең талдау ұсынады. Ерекше назар Қазақстанның халықаралық ынтымақтастығы мен тәжірибесіне және басқа да елдердің қатысуына аударылады.

Abstract

This article explores the interconnection between healthcare and international relations, especially in the context of global challenges such as pandemics. It provides a deep analysis of the impact of the COVID-19 pandemic on global security and the role of the World Health Organization (WHO) and other international institutions in coordinating global efforts. Special attention is given to Kazakhstan's international cooperation and experience, along with that of other countries.

Кіріспе

Қазіргі таңда денсаулық сақтау саласы тек медициналық сипаттағы мәселе болып қана қоймай, сонымен қатар халықаралық қатынастардың маңызды әрі ажырамас бөлігіне айналып отыр. Әсіресе, соңғы жылдардағы COVID-19 пандемиясы әлемнің барлық елдері үшін үлкен сын-қатерге айналып, халықаралық саясаттағы денсаулық сақтау мәселелерінің маңыздылығын арттырды. Пандемия кезеңінде мемлекеттер арасында ынтымақтастықтың маңызы айқындалып, денсаулық сақтау дипломатиясы деген жаңа түсінік халықаралық қатынастар жүйесінде орнықты.

Бұл мақалада денсаулық сақтау мәселелері мен халықаралық қатынастардың өзара байланысы, пандемиялардың жаһандық қауіпсіздікке әсері жан-жақты қарастырылады. Сонымен қатар, Қазақстанның пандемиямен күресу тәжірибесі және оның халықаралық аренадағы рөлі мен орнына ерекше назар аударылады. Мақаланың негізгі мақсаты – пандемияның халықаралық қатынастар мен жаһандық қауіпсіздікке әсерін зерттеу, сондай-ақ халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығын нақты кейстер мен деректер негізінде көрсету болып табылады. Осы арқылы денсаулық сақтау саласын халықаралық қатынастар контекстінде зерделеудің өзектілігі мен маңызын ашу көзделеді.

Денсаулық сақтау және халықаралық қатынастардың өзара байланысы

Денсаулық сақтау саласы қазіргі халықаралық қатынастар жүйесінде стратегиялық маңызға ие салаға айналды. Жаһандану дәуірінде жұқпалы аурулар мен пандемиялар шекара таңдамай таралып, бір мемлекеттің ішкі мәселесі түгел әлемнің қауіпсіздігіне әсер ететін жаһандық сын-қатерге айналып отыр. АҚШ-тың Йель университетінің профессоры Джереми Юд (Jeremy Youde) бұл құбылысты былай деп сипаттайды: «Денсаулық сақтау — қазіргі халықаралық саясаттың негізгі элементіне айналды. Ол қауіпсіздік пен ұлттық мүдденің бір бөлігі ғана емес, сонымен қатар жұмсақ күш құралы». Бұл пікірді ДДҰ-мен тығыз жұмыс істеген халықаралық сарапшы Илона Кикбуш та қолдайды. Оның айтуынша, денсаулық сақтау дипломатиясы жаһандық қауіпсіздік, халықаралық ынтымақтастық және даму салаларында шешуші рөл атқарады.

2021 жылғы Global Health Security Index деректеріне сәйкес, әлемдегі 195 елдің тек 5%-ы ғана пандемияларға толық дайын болған. Ал Дүниежүзілік банк COVID-19 дағдарысынан кейін денсаулық сақтау саласына жұмсалған жаһандық шығын көлемі 8,5 трлн АҚШ долларына жеткенін мәлімдеді. Бұл деректер денсаулық сақтау мәселелерінің халықаралық қатынастардағы рөлінің қаншалықты артып келе жатқанын көрсетеді. Осы аяда мемлекеттер арасындағы медициналық ынтымақтастық, гуманитарлық көмек және ғылыми зерттеулерді үйлестіру жаһандық тұрақтылық пен бейбітшіліктің негізіне айналуда [1].

Қазақстанның денсаулық сақтау саласындағы халықаралық ынтымақтастығы

Қазақстанның денсаулық сақтау саласындағы халықаралық ынтымақтастығы соңғы онжылдықта ерекше қарқын алды. Әсіресе COVID-19 пандемиясы кезеңінде еліміздің бұл бағыттағы рөлі мен белсенділігі айқын көрінді. Қазақстан тек өз халқын қорғаумен шектелмей, халықаралық қоғамдастықпен ынтымақтастық орнатып, бірқатар маңызды бастамаларға қосылды. Бұл — Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясаты мен жаһандық қауіпсіздікке қосып отырған үлесінің көрінісі.

Мәселен, Қазақстанның QazVac инактивтелген вакцинасы — отандық ғылымның елеулі жетістігі ғана емес, сонымен қатар халықаралық маңызы бар медициналық өнім. Бұл вакцина EClinicalMedicine журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, қауіпсіз әрі тиімді болып танылды. Вакцина 2021 жылдан бастап ел ішінде қолданылып қана қоймай, көрші мемлекеттерге гуманитарлық көмек ретінде де жөнелтілді (мысалы, Қырғызстанға 25 мың доза). Сонымен қатар, Қазақстан екінші отандық вакцинаны – QazCoVac-P-ті клиникаға дейінгі зерттеу сатысынан өткізіп, болашақта одан әрі қолдану үшін әзірлік жасады.

Қазақстан ДДҰ, ЮНИСЕФ және басқа да халықаралық ұйымдармен серіктесе отырып, алғашқы медициналық көмекті жетілдіру және инфекциялық аурулардың алдын алу бойынша бірқатар жобаларды іске асырды. 2023 жылы Алматыда өткен ДДҰ Еуропалық өңірлік комитетінің 73-сессиясы осы бағыттағы сенімді әріптестіктің дәлелі болды. Сонымен қатар, еліміз GAVI Альянсы және COVAX платформасы аясында вакцина тарату, жеткізу және сақтау процестерінде логистикалық серіктес ретінде де танылды [2].

UNICEF пен BRIF Research Group-тің 2023 жылғы зерттеуінде Қазақстандағы вакцинацияға деген халықтың сенімі мен мінез-құлықтық факторлары талданған болатын. Онда мемлекет тарапынан ақпараттық-түсіндіру жұмыстары мен ғылыми зерттеулердің азаматтардың вакцинаға деген көзқарасына оң әсер еткені көрсетілген. Қазақстанның бұл саладағы халықаралық ынтымақтастығы — тек көмек алу ғана емес, сонымен қатар көмек көрсету, ғылыми серіктестікке үлес қосу және жаһандық жауапкершілік алу жолындағы нақты әрекет. Бұл тәжірибе елдің ғылымын, дипломатиясын және қоғамдық денсаулық жүйесін нығайта отырып, халықаралық аренада Қазақстанның беделін арттырып отыр [3].

Пандемиялар және жаһандық қауіпсіздік

Пандемиялар жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі негізгі сын-қатерлердің бірі ретінде мойындалуда. Бұрын жұқпалы аурулар денсаулық сақтау жүйесінің мәселесі ретінде қарастырылып келсе, қазіргі заманда олар халықаралық тұрақтылыққа, экономикалық өсімге, әлеуметтік бейбітшілікке және тіпті саяси қатынастарға тікелей әсер ететін факторға айналды. Бұл құбылыстың айқын мысалы — COVID-19 пандемиясы.

2020 жылы БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш COVID-19 індетін «ең ірі жаһандық дағдарыс» деп атап, оған қарсы күресте халықаралық ынтымақтастықтың маңызын ерекше атап өтті. Пандемия кезінде халықаралық ұйымдар мен үкіметтер тез әрекет етуге мәжбүр болды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 2020 жылдың 30 қаңтарында COVID-19-ды "халықаралық деңгейде алаңдататын қоғамдық денсаулық сақтау төтенше жағдайы" деп жариялады. Ал 11 наурызда індет пандемия ретінде танылды.

Нақты әсерлер мен деректер:

• Экономикалық тұрғыда, Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) 2020 жылы жаһандық ЖІӨ көлемі 3,5%-ға қысқарғанын мәлімдеді – бұл 1929 жылғы Ұлы дағдарыстан кейінгі ең ірі құлдырау болды.
  
  
  

• Әлеуметтік салада, БҰҰ мәліметтері бойынша, пандемия салдарынан әлемде 1,6 миллиард адам жұмыссыз қалды немесе табысы күрт азайды, оның ішінде миллиондаған бала білім алу мүмкіндігінен айырылды.
  
  
  

• Қауіпсіздік тұрғысынан, 2021 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі алғаш рет денсаулық сақтау мәселесін талқылап, COVID-19 вакциналарына жаһандық қолжетімділікті қамтамасыз ету жөнінде №2565 қарарын қабылдады [4].
  
  
  

Гарвард университетінің профессоры Барри Блум (Barry Bloom) өз еңбектерінде былай деп жазады:

"Пандемиялар — тек медициналық емес, ұлттық қауіпсіздік мәселесі. Олардың таралуы азық-түлік, энергия, көлік, қорғаныс жүйелерін әлсіретіп, мемлекеттің ішкі тұрақтылығына тікелей әсер етеді."

Қорытынды

Денсаулық сақтау мен халықаралық қатынастар арасындағы өзара байланыс қазіргі заманның ең өзекті және күрделі мәселелерінің бірі ретінде қалыптасып отыр. COVID-19 пандемиясы бұл байланысты бұрын-соңды болмаған дәрежеде айқындап, әлем елдеріне жаһандық қауіп-қатерлерге тек бірлесіп қарсы тұру арқылы ғана тиімді жауап беруге болатынын дәлелдеді. Пандемиялар тек медициналық дағдарыс қана емес, сонымен қатар экономикалық құлдырау, әлеуметтік теңсіздік, саяси тұрақсыздық және халықаралық сенім дағдарысын туындататын қауіпсіздік феноменіне айналды.

Қазақстан бұл үдерістен тыс қалған жоқ. Ел ішіндегі денсаулық сақтау жүйесін нығайтумен қатар, халықаралық ұйымдармен серіктесе отырып, QazVac сынды отандық вакцинаны әзірледі, гуманитарлық көмек көрсетті, ғылыми зерттеулерге белсенді қатысты. Бұл тәжірибе еліміздің халықаралық жауапкершілігі мен жаһандық денсаулық сақтау дипломатиясына қосқан үлесін көрсетті. Сонымен қатар, Қазақстанның көпвекторлы саясаты шеңберінде жүзеге асырылған ынтымақтастық жобалары елдің халықаралық беделін арттырды.

Жаһандық тәжірибе көрсеткендей, болашақтағы пандемиялар мен биологиялық қатерлерге қарсы тиімді әрекет ету үшін мемлекеттер арасындағы сенімге негізделген ынтымақтастық, ғылыми біліммен және ресурспен алмасу, халықаралық институттардың беделін сақтау — басты алғышарттар болмақ. Сондықтан да, денсаулық сақтау тек ұлттық саясаттың емес, халықаралық қатынастар мен жаһандық қауіпсіздік жүйесінің іргетасы ретінде қарастырылуы тиіс.

Алдағы уақытта да пандемиялар мен басқа да жаһандық сын-қатерлермен күресуде мемлекеттердің бірігіп әрекет етуінің маңызы зор. Жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін халықаралық деңгейде ресурстарды әділ бөліп, ынтымақтастықты күшейту қажет. Бұл — болашақта денсаулық сақтау мен халықаралық қатынастардың өзара байланысын нығайтудың басты шарты болмақ.