УДК 62. 21474 Индустриалды-техникалық колледж

арнайы пән оқытушысы Торбаева А.Т.

Диагностика құрылғыларның көмегімен автокөліктің ақауын анықтау, жөндеуді ұйымдастыру қызметімен атқаратын міндеттері

Қазіргі уақытта ғылым мен техниканың жедел дамыған, ақпараттық мәліметтер ағыны күшейген заманда, ақыл-ой мүмкіндігін қалыптастырып, адамның қабілетіннен туындаған диагностикау құрылғыларын ойлап тапқан басы жоғары деңгейде жұмыс жасайтын білімді адамдардың жетістігі деп ойлаймын.

Диагностика-бұл автобизнестегі бірегей маман, ол қозғалтқыш құрылғысында және оның автокөліктің басқа жүйелерімен өзара әрекеттесуін егжей-тегжейлі түсіндіреді. Диагност маманы өте ерекше ақылға ие болу керек, өйткені ақауларды кешенді бағалау үшін автомобильдің механикалық құрылғысы, қозғалтқыш және оның жүйелерінің жұмыс принциптері, электрондық жабдықтары бойынша білім қажет.

Сонымен қатар жақсы диагностика жасай алу үшін автосервистік, авто-механик (автоэлектрик) Электр құралдарының жалпы электр желісіне қосылу технологияларының сақталуы, электр құралдарына механикалық қызмет көрсету, жөндеу операцияларын бақылау, диогностика құралдарының көмегімен электр жабдықтарын жөндеу, жұмыстарын білу керек.

Автомобиль көлік қызметін іске асыру үшін арналған және осы жүйенің техникалық және қолданушылық көрсеткіштерін анықтайтын көптеген параметрлерін сипаттайтын күрделі техникалық жүйе.

Автомобильге қатысты элементтер агрегаттар, түйіндер, механизмдер және бөліктер – объектілер немесе бұйымдар болып табылады. Диагностика ғылым тілінде ақпаратты алу мен бағалауға байланысты мәселелердің кең ауқымын қоса алғанда, техникалық жүйенің күйін түсіну ғылымы. «Диагностика» термині грек тілінен «диагноз» сөзінен шыққан, бұл дегеніміз тану, анықтау.

Техникалық күйінің негізгі көрсеткіштерін бөлшектемей немесе ішінара бөлшектей отырып анықтауға арналған құралдар мен әдістер жиынтығы болып табылады.

Автокөліктерге техникалық қызмет көрсету мен жөндеу кезінде, автокөліктердің техникалық күйінің өзгеруінің зерттеуіне, осы өзгерістердің себептері мен заңдылықтарына, сондай-ақ олардың автокөліктердің сенімділігі мен жұмысқа қабілеттілігі көрсеткіштеріне ықпалын бағалауына ерекше назар аудару қажет.

Қазіргі уақытта компьютерлік диагностика кең ауқымды қолданылады автокөліктердің компьютерлік диагностикалау кезеңдерінің төмендегі көрсеткіштерге бөліп қарастыруға болады:

- барлық жүйелердің ағымдағы параметрлерін бақылау;

- ақаулар кодтарын оқу және нөлдеу;

- тетіктердің жұмысқа қабілеттілігін тексеру;

- сервистік кезеңдерді нөлдеу;

- басқару блоктарын кодтау;

- иммобилайзер мен электрондық басқару блогын (ЭББ) синхрондау;

- пневматикалық аспаны баптау;

Бұл мәселелердің автокөліктік компьютерлердің, блоктардың, датчиктердің және басқару жүйелерінің жүйелік техникалық диагностикасының елімізде жуырда ғана кеңінен тарала бастады. Сонымен қатар, осы уақытқа дейін шығарылатын көлік құралдарының барлығы бірдей қажетті борттық өзін-өзі диагностикалау, өзін-өзі реттеу және өзін-өзі басқару жүйелерімен компьютерлермен жабдықталған деуге болмайды.

Бастапқыда компьютерлік диагностиканың барлық қол жетімді құралдары пайдаланылады және қателер коды ғана емес, туындаған мәселеге тікелей немесе жанама қатысты барлық цифрлық деректер де оқылады. Содан кейін барлық деректерге қосымша электрлік (аналогтық) тексеру жүргізіледі. [2]

Техникалық диагностиканың автомобиль, техникалық қондырғылар жағдайын ғана емес, сонымен қатар олардың қызмет көрсету жүйесіне де әсер етеді. Бұл нақты жағдайда (техникалық күйдің параметрлерінің шекті мәндері) алдын-алу және жөндеудің неғұрлым прогрессивті жүйесіне өтудің алғышарты. Мұнда жоспарланған техникалық бақылауда рәсімдеуде (өндірісте, отынды пайдалануда немесе жұмыс уақытында) байқалады

Оталдыру қосылғанда бақылау шамы жанады. Қозғалтқыш әлі жұмыс істемей тұрған кезде, жүйенің жарамдылығын тексеру жүргізіледі. Қозғалтқыш іске қосылғаннан кейін шам сөнуі тиіс. Егер ол жанып тұра берсе, бұл кіріктірілген диагностика жүйесінің ақаулықты анықтағанын білдіреді.

Кең таралған үлгілерді басқарудың электрондық жүйелерін диагностикалайды. Диагностикалық функцияларға DTC кодтарын оқу, DTC кодтарын жою, деректер ағынын оқу, арнайы функциялар кіреді.

X-431 PRO Lite диагностикалық құралы автомобильдегі ақауларды іздеуге арналған жаңа диагностикалық сканер болып табылады және Android операциялық жүйесі негізінде жасалған.

Launch X-931 Touchless стенді-шырайналдырғы мен түйісу бұрышын диагностикалау үшін қолданылады. X-931 Touchless стенді автомобиль дөңгелектеріне қандай да бір нысаналар немесе датчиктер орнатпай-ақ, доңғалақтарды орнату бұрыштары туралы деректерді тез және дәл өлшеуге мүмкіндік береді, автомобильді өлшеу жүйесінің жанынан өткізу қажет, осылайша деректер дайын болады. Дәлдігі нысаналарды пайдаланатын заманауи 3D-стендтерінен кем емес.[3]

Автомобильдің диагностикалық ағытпасы мен диагностикалық жалғағышы (VCI) және планшет арасындағы байланыс Bluetooth арнасы арқылы жүзеге асырылады, бұл X-431 PRO Lite сериялы сканерге автомобильдердің ауқымды модельдік қатарының барлық жүйелерінің ақауларына диагностика жүргізуге, соның ішінде, ақаулардың кодтарын оқуға (DTC), ақаулардың кодтарын жоюға (DTC), деректер ағынын оқуға, атқарушы құрылғыларды тестілеуге және арнайы функцияларды орындауға мүмкіндік береді.

Автомобиль диагностикасының кезеңдері Диагностиканың негізгі міндеттері:

- автомобильді және оның тораптары мен агрегаттарын жалпы бағалау;

- ақаудың орнын, сипатын және пайда болу себептерін анықтау;

- жүргізуші көрсеткен ақаулықты тексеру;

- автомобильдің мемлекеттік техникалық байқауға дайындығын анықтау;

- техникалық қызмет және жөндеу жүргізетін ұйымның автомобильдің техникалық жөндеу туралы ақпарат беруі;

- техникалық қызмет және жөндеу жүргізу сапасын бақылау;

- еңбек және материалдық ресурстарды тиімді пайдалану үшін жағдай жасау

Бұл бүгінгі күні автомобильдерді технологиялық диагностикалау жөнінде ең көп ұсынылатын әдіс болып табылады. [3]

Сканерден немесе электрондық басқару блогынан тиісті сақтандырғыштарды алып тастау. Бұл жағдайда жүйелерді адаптивті басқару жөніндегі деректер де нөлденеді. Аккумуляторлық батареяның клеммаларын «массадан» ажырату арқылы. Бұл жағдайда датчик қайта іске қосылған кезде қате борттық компьютер панелінде тағы пайда болады. Диагностикалық жабдықтың көмегімен ақаулықтардың қателерін (кодын) жою әрқашан кодтарды одан тиісті сигнализатордың (жарық немесе дыбыстық) көмегімен берілетін жадтың бөлімінен жоюға себеп болады.

Диагностикалық параметрлер мен диагностикалауды жүргізу әдістерінің заманауи стандарттары қазіргі уақытта ОВD-II, ОВD-III және ЕОВD сияқты үлгідегі халықаралық талаптар мен стандарттарда кеңінен таралып келе жатыр. автомобильдерді басқарудың электрондық блоктарының жұмыс сапасына қойылатын талаптардың тұрақты өсуі жағдайында қозғалтқыштарды электронды басқару жүйелерімен, датчиктердің әр түрлерімен, диагностика жүргізудің негізгі кезеңдерімен, тораптар мен элементтердің капот астындағы кеңістікте орналасуымен, стендтік жүйелердің жалпы құрылғысымен, қозғалтқышты және басқаларды басқару жүйесінің жұмысымен, сондай-ақ автомобильдің электрондық жүйелерін диагностикалау, датчиктер мен тораптардың жұмысын диагностикалау тәртібімен, қателерді тіркеумен, диагностикалық тізбектерді тексерумен, ақау кодтарының диагностикалық карталарын оқумен, аспаптармен және жабдықтармен жұмыс істеу кезіндегі сақтық шараларымен, кодтар мен қателердің құрылымын оқумен, кодтар мен ақауларды жою тәртібімен қарастыратын білім диогностика деп айта аламыз.

Автомобильді пайдалануда механизмдер мен жүйелер тозады. Тозудың қарқындылығы автомобильді тұтыну режимдеріне, жол жағдайларына жəне жүргізушінің біліктілігіне байланысты жүргізу əдістеріне (тəсілдеріне), жəне ең алдымен техникалық қызмет көрсетуде жəне ағымдық жөндеу жұмыстарының сапасына байланысты.

Автомобиль элементтерінің жұмысқа қабілеттілігі оның техникалық күйімен анықталады. Техникалық күй белгілі бір сәтте техникалық құжаттама белгілеген белгілермен сипатталатын қолдану барысында өзгеретін объектінің қасиеттердің жиынтығын құрайды.[2]

Қазіргі заманғы автомобильге электрондық басқару жүйелерінің жұмысын талдау үшін құралдарды пайдаланбай диагностика жүргізу оның техникалық жай-күйі туралы ақпаратты жеткілікті толық бере алмайды. Автомобильде электрондық жүйелерді көп мөлшерде пайдаланған кезде автокөліктің электрлік жабдықтары автономды және күрделі емес кіші жүйелерден тұрады. Электр қорегі электронды, электр техникалық құралдар тікелей автомобильдің аккумуляторлық батареяынан жүргізіледі. [1]

Машиналардың өнімділігін тестілеу міндеттері, оларды құрастыру қондырғылары мен бөлшектеріне техникалық қызмет көрсету мен жөндеу кезінде жалпылама параметрлерге сәйкес диагностикалау кезінде ақаулар мен ақаулардың белгілі бір жиынтығын анықтаудан (орналасу мен себептерді көрсетпей) тұрады.

Техникалық диагностика машиналар немесе оның компоненттерінің істен шығу фактісі анықталғаннан кейін кемшіліктерді (ақаулықтарды) табуға міндеті - орынды, типті және қажет болған жағдайда нақты сәтсіздіктің себептерін анықтау үшін өте маңызды.

Автомобиль конструкцияларында диагностика-бұл техникалық жүйенің жағдайын танып білу ғылымы. Диагностикалау-бұл машина мен оның жеке механизмдерінің техникалық жай-электрондық басқару жүйелері кеңінен қолданыс тауып келеді. Диагностикалық операция-диагностикалау үрдісінің бөлігі, оның орындалуы объектінің бір немесе бірнеше диагностикалық параметрлерін анықтауға мүмкіндік береді. Диагностикалау технологиясы - диагностикалау әдістері, параметрлері және операцияларының жиынтығы, ақырғы диагноз алу үшін технологиялық құжаттарға сәйкес жоспарлы және дәйектілікпен жүргізіледі. Диагностикалау өзара байланысқан екі бағытпен сипатталады, айырып тану және бақылау қабілеттілігі теориясы.

Диагностикалау негізгі үш кезеңнен тұрады:

- диагностикалау объектісінің техникалық жай-күйі жайлы ақпарат алу;

- диагноз қою;

- шешім қабылдау.

Диагноз-диагностикалаудың нәтижесі болып табылады. Ол объектінің техникалық жай-күйі жайлы қорытынды, онда ақаудың түрі мен себебі көрсетіледі. Техникалық жай-күйі-өндірістік немесе пайдалану үрдісі кезінде өзгеріске ұшырайтын объектінің қасиеті. Жай-күйінің параметрі – диагностикалау объектісінің жұмысқа қабілеттілігін немесе жарамдылығын сипаттайтын физикалық шама.

Техникалық қызмет көрсету процесіндегі диагностиканың негізгі міндеті-техникалық жағдайды анықтау және оның одан арғы өзгерістерін болжау. Бұл автомобильдің техникалық күйін басқаруға мүмкіндік береді. Автомобильдің электрондық жүйелерімен жұмыс істеу кезінде қозғалтқыш жүйесінің элементтері мен тораптарын қосу, бөлшектеу, монтаждау, диагностикалау жөніндегі талаптарды сақтау өте маңызды. Осы талаптарды орындау автомобильді диагностикалау және жөндеу кезінде қосымша ақауларды қосылуының мүмкіндігін жоққа шығарады.

Басқару жүйесінің кез келген элементтерін бөлшектеу алдында аккумулятор массасын ажыратыңыз;

- батареяны дұрыс жалғамастан, қозғалтқышты іске қосуға жол берілмейді.

- қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде аккумуляторды автомобильдің борттық желісінен ажыратуға жол берілмейді.

Техникалық диагностиканың мәселелері. Техникалық диагностиканың жалпы проблемасы - объектінің шынайы күйін тануды және осы мемлекеттің жіктелуін (қалыпты немесе қалыпты емес) дұрыс бағалауға қол жеткізу.

Техникалық диагностика жүргізу кезінде объектінің қалыпты жағдайын растау үшін екі негізгі міндет анықталады:

- сенімді ақпарат алуды қамтамасыз ету;

- ақпаратты іздеудің қолайлы жылдамдығын қамтамасыз ету. Аномалияларды анықтау үшін техникалық диагностикалау кезінде екі негізгі проблема бар:

-сәтсіздік ықтималдығы;

- «жалған дабыл» ықтималдығы, яғни дұрыс жұмыс істемеу туралы жалған дабылдың ықтималдығы. «Жалған дабыл» ықтималдығы неғұрлым жоғары болса, кінәні жоғалту ықтималдығы неғұрлым төмен және керісінше.

Техникалық ақаулықтарды жою міндеті өз кезегінде, диагностикалық параметрлер мынадай қасиеттерге ие болуы тиіс: сезімталдық, өзгерістің ені, бірегейлік, тұрақтылық, ақпараттық, тіркеудің жиілігі, қол жетімділік және ыңғайлылық.

Ақпараттылық – бұл жеткіліксіз немесе артық болған диагностикалық процестің тиімділігін (диагноздың сенімділігі) төмендететін диагностикалық параметрдің сипаты. Диагностикалық параметрді тіркеу жиілігі техникалық операция талаптарына және өндірушінің нұсқауларына сәйкес анықталады және ақаудың ықтимал қалыптасу мен даму жылдамдығына байланысты болады.

Диагностикалық параметрді өлшеудің қолайлылығы мен қолжетімділігі диагностикалық объектінің құрылымына және диагностикалық құралға тікелей байланысты. Өндіріс саласында материалдарды ұсақтауда және ұнтақтауда конусты ұсақтағыштар кеңінен қолданылады.[3]

Диагностика-автомобильдің одан әрі пайдалануға жарамдылығын объективті бағалауға мүмкіндік беретін арнайы жабдықты пайдалану арқылы оның тораптары мен агрегаттарын бөлшектемей тексеру жүйесі.

Диагностикалауды бақылау-өлшеу құралдарының, арнайы жабдықтардың, аспаптардың, құрал-саймандардың көмегімен объективті жүзеге асыруға болады.

Қорыта келгенде, «Автокөліктерге қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану» мамандығын бітіріп шығатын мамандар өте маңызды сұранысқа ие. Себебі қазірде автокөліктер өте көп болғандықтан олардың бөлшектерінің ақауын анықтау, жөндеуді ұйымдастыру алдында техникалық диагностикадан өткізу міндетті болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Техническая диагностика машин / Сидоров В.А., Кравченко В.М., Седуш В.Я. И другие - Донецк: Новый Свет, 2003 - 125 с.

2. Сафарбаков А.М., Лукьянов А.В., Пахомов С.В. Основы технического диагностирования: Учебное пособие. - Иркутск: ИрГУПС, 2006. - 216 с.

3. Диагностикалау құралдары мен технологиялары: Оқу құралы / А.И. Гришина, К.Ш. Мураталиев, М.С. Исабеков, А.Ф. Таран. - Нұр-Сұлтан: «Кәсіпқор» холдингі» коммерциялық емес акционерлік қоғамы, 2019 ж.