БҚО, БӘЙТЕРЕК АУДАНЫ, КӨШІМ АУЫЛЫ

КӨШІМ МЕКТЕП БӨБЕКЖАЙ БАЛАБАҚША КЕШЕНІ КММ

САПАРОВА АЙНУР АБЫЛҒАЗЫҚЫЗЫ

Әдістемелік құрал

«ЕКІТІЛДІ ОРТАДАҒЫ БАЛАЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ»

2025

ӘОЖ: 372.881.161.1
КБЖ: 74.262.21

Aвтоp-құрастырушы: Сапарова Айнур Абылғазықызы

«ЕКІТІЛДІ ОРТАДАҒЫ БАЛАЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ»– 2025. - 58 б.

Бұл әдістемелік құрал «Екітілді ортадағы балалардың сөйлеу ерекшеліктерін дамыту жолдары» тақырыбына арналған. Еңбекте екітілді ортада өсіп келе жатқан балалардың сөйлеу дағдыларын қалыптастырудың психолингвистикалық негіздері, сөйлеу бұзылыстарының негізгі түрлері, интерференция құбылысы жан-жақты қарастырылған. Сонымен бірге логопедиялық жұмыстың теориялық қағидалары мен практикалық әдістері ұсынылған. Құралда диагностикалық әдістемелер, жеке және топтық жұмыс түрлері, инновациялық технологияларды қолдану, ата-ана және мұғаліммен бірлескен жұмыс үлгілері қамтылған. Еңбектің ғылыми-әдістемелік маңызы – екі тілдік ортаның ерекшеліктерін ескере отырып, логопедтерге кешенді бағдарлама ұсынуында. Бұл құрал логопед мамандарға, педагогтерге, ата-аналарға және екітілділік жағдайында баланың сөйлеуін дамытумен айналысатын барлық мамандарға арналған.

ӘОЖ: 372.881.161.1
КБЖ: 74.262.21

Мазмұны

Алғы сөз

Кіріспе

1. ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ

1.1. Екітілді ортаның психолингвистикалық негіздері

1.2. Екітілді ортадағы сөйлеу дамуының ерекшеліктері

1.3. Сөйлеу бұзылыстарының негізгі түрлері

1.4. Екітілді ортадағы интерференция құбылысы

1.5. Логопедиялық жұмыстың теориялық қағидалары

2. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ

2.1. Диагностикалық жұмыстар

2.2. Жеке түзету жұмыстары

2.3. Топтық сабақ үлгілері

2.4. Инновациялық технологиялар

2.5. Ата-анамен және педагогтармен жұмыс

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Алғы сөз

Қазіргі заманғы білім беру жүйесі – үздіксіз жаңару мен даму үстіндегі көпқырлы процесс. Әлемдік интеграция мен мәдениеттер тоғысы күшейген кезеңде қоғамның негізгі талаптарының бірі – көптілді тұлға қалыптастыру. Қазақстан жағдайында бұл үдеріс ерекше мәнге ие, себебі елімізде мемлекеттік тіл – қазақ тілі, халықаралық қатынас құралы ретінде – орыс тілі және ағылшын тілі қатар қолданылып келеді. Мұндай көптілді кеңістікте өсіп келе жатқан балалардың сөйлеу дағдылары өз алдына бөлек зерттеуді, жүйелі түзетуді қажет етеді. Осы тұрғыдан алғанда, екітілді ортадағы балалардың сөйлеу ерекшеліктерін дамыту жолдарын айқындау – қазіргі логопедия ғылымының ең өзекті мәселелерінің бірі.

Логопедия – тек сөйлеу бұзылыстарын түзетумен шектелетін ғылым емес. Ол – баланың тұлғалық дамуына, психологиялық жай-күйіне, әлеуметтік бейімделуіне ықпал ететін кешенді сала. Әсіресе екітілді ортада өсіп келе жатқан балалардың сөйлеу дағдыларын дамыту логопед маманның кәсіби құзыреттілігін, ғылыми білімін ғана емес, сонымен бірге озық әдістерді қолдана білу шеберлігін талап етеді. Бұл еңбек дәл осы бағытта жинақталған тәжірибелерді, ғылыми негіздерді және практикалық ұсыныстарды қамтиды.

Екітілді ортада балалардың сөйлеуін дамыту барысында кездесетін қиындықтар әртүрлі болуы мүмкін. Біріншіден, дыбыстық жүйеде интерференция байқалып, бір тілдің артикуляциялық дағдылары екінші тілге әсер етеді. Екіншіден, сөздік қордың шектеулілігі, лексикалық сәйкессіздік балалардың ойды еркін жеткізуіне кедергі жасайды. Үшіншіден, грамматикалық құрылымдардың меңгерілуінде де қиындықтар туындайды: мысалы, бір тілдің синтаксистік заңдылығы екінші тілде қолданылып кетуі мүмкін. Мұндай қателіктердің жиі қайталануы сөйлеудің сапасына, қарқыны мен интонациялық ерекшеліктеріне де әсер етеді.

Логопедтің міндеті – осындай ерекшеліктерді дер кезінде анықтап, түзету жұмысын дұрыс ұйымдастыру. Бұл үшін тек дәстүрлі әдістермен шектелмей, баланың жас ерекшелігіне, психологиялық дамуына, жеке тілдік тәжірибесіне сай инновациялық жолдарды қолдану қажет. Осы әдістемелік құралдың басты ерекшелігі – ол теория мен практиканы ұштастыра отырып, нақты логопедиялық тәжірибеге бағытталған ұсыныстарды қамтиды.

Қазіргі таңда әлемдік логопедия ғылымында екітілділікке байланысты көптеген зерттеулер жүргізілуде. Америкалық, канадалық, еуропалық ғалымдар екітілді балалардың сөйлеу дамуының когнитивтік ерекшеліктерін зерттеп, әртүрлі әдістемелер ұсынды. Солардың ішінде ойын арқылы тіл дамыту, когнитивтік-жаттығу әдістері, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану ерекше орын алады. Ресейлік мектепте де екітілді балаларға арналған логопедиялық бағдарламалар жасалып, кеңінен қолданыс табуда. Қазақстан жағдайында қазақ-орыс екітілділігінің ерекшеліктеріне байланысты бұл бағыттағы тәжірибелерді бейімдеп қолдану қажеттілігі туындап отыр.

Ұсынылып отырған әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – екітілді ортадағы балалардың сөйлеуін дамытуға арналған теориялық және практикалық ұсыныстарды жүйелі түрде ұсыну. Мұнда логопед мамандарға арналған диагностикалық әдістер, сөйлеуді түзетуге арналған жаттығулар, ата-аналармен және мұғалімдермен жұмыс үлгілері, сонымен қатар инновациялық технологияларды қолдану жолдары берілді. Бұл еңбек логопедтерге ғана емес, сондай-ақ дефектологтарға, педагогтарға, мектеп мұғалімдеріне, тәрбиешілерге және ата-аналарға да пайдалы болады.

Құралдың құрылымы бірнеше бөлімнен тұрады. Кіріспе бөлімде тақырыптың өзектілігі, мақсаты мен міндеттері ашылады. Бірінші – теориялық бөлімде екітілділіктің психолингвистикалық негіздері, сөйлеу дамуының заңдылықтары, интерференция құбылысы, сөйлеу бұзылыстарының түрлері қарастырылады. Екінші – практикалық бөлімде нақты әдістемелік материалдар ұсынылады: жеке және топтық жұмыс үлгілері, дыбыстарды қоюға арналған жаттығулар, дидактикалық ойындар, ата-аналарға арналған нұсқаулықтар. Қорытындыда негізгі нәтижелер жинақталып, практикалық ұсыныстар беріледі. Ал әдебиеттер бөлімінде қазақ, орыс және шетелдік авторлардың еңбектері қамтылды.

Әдістемелік құралды даярлау барысында автордың көпжылдық тәжірибесі негізге алынды. Әрбір бөлім логопед маманға нақты көмекші құрал болатындай етіп құрылды. Мәселен, диагностика жүргізу барысында қолданылатын арнайы карталар мен тест үлгілері ұсынылды; сөйлеуді түзету сабақтарына арналған жаттығулар жүйеленді; топтық жұмыс формалары мен инновациялық әдістер енгізілді. Сонымен қатар, баланың сөйлеуін дамытудың күнделікті өмірдегі жалғастығы үшін ата-аналарға да кеңестер берілді.

Бұл еңбектің тағы бір ерекшелігі – оның кешенді сипатында. Екітілді баланың сөйлеуін дамыту тек логопедтің кабинетіндегі жұмысқа тәуелді емес. Ол – мектептегі, балабақшадағы, үйдегі ортада жалғасатын үздіксіз процесс. Сондықтан құралда логопед, мұғалім және ата-ананың өзара ықпалдастығына ерекше назар аударылды. Әр тараптың атқаратын рөлі нақты көрсетіліп, үйлесімді жұмыстың үлгілері берілді.

Сонымен қатар, әдістемелік құралда заманауи цифрлық технологияларды қолдану мәселесі де қарастырылды. Қазіргі балалардың цифрлық ортада өсіп келе жатқанын ескере отырып, логопедиялық қосымшаларды, мультимедиялық жаттығуларды, ойын элементтерін пайдалану ұсынылды. Бұл тәсілдер балалардың қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың тілдік дағдыларын тиімді дамытудың жолы болып табылады.

Жалпы алғанда, бұл еңбек логопедтер үшін көмекші құрал ғана емес, сонымен бірге екітілді ортадағы сөйлеу ерекшеліктерін зерттеушілер үшін де құнды материал бола алады. Оның мазмұны ғылыми негіздерге сүйенгенімен, тәжірибеге бағытталғандықтан, нақты қолданбалы сипатқа ие.

Бүгінгі таңда қоғамда көптілді білім беру саясатының кеңеюі жағдайында мұндай еңбектердің қажеттілігі артып отыр. Екітілді баланың сөйлеуін дамыту тек тілдік тұрғыдан ғана емес, сонымен бірге оның жалпы мәдени дамуы үшін де маңызды. Сөйлеу – ойды жеткізудің, қарым-қатынас жасаудың, қоғамда өз орнын табудың негізгі құралы. Сондықтан ұсынылып отырған әдістемелік құрал – балалардың толыққанды тұлға болып қалыптасуына қосқан үлес.

Қорытындылай келе, бұл әдістемелік құралдың негізгі миссиясы – екітілді ортадағы балалардың сөйлеу дағдыларын дамытуға бағытталған кешенді тәсілдерді ұсыну. Ол логопед мамандардың кәсіби шеберлігін арттыруға, педагогтар мен ата-аналардың бірлескен жұмысына жол ашуға, балалардың дұрыс әрі еркін сөйлеуін қалыптастыруға қызмет етеді.

Кіріспе

Қазіргі таңда әлемдік білім беру кеңістігі көптілділік бағытында дамып келе жатқандығы баршаға мәлім. Әсіресе, екітілділік феномені көптеген елдердің әлеуметтік-мәдени өмірінде ерекше орын алып отыр. Қазақстан да бұл үрдістен шет қалған жоқ. Ел ішінде қазақ және орыс тілдерінің қатар қолданылуы, сонымен қатар ағылшын тілін меңгеруге бағытталған мемлекеттік бағдарламалар балалардың тілдік ортасын күрделендіріп, жаңа талаптар қоюда. Мұндай жағдайда логопед мамандарының алдында тұрған міндет – екітілді ортада тәрбиеленіп келе жатқан балалардың сөйлеу ерекшеліктерін зерттеу, диагностикалау және түзету жұмысының тиімді жолдарын табу.

Тақырыптың өзектілігі

Екітілділік – қоғамдағы тілдік қатынастың табиғи көрінісі. Бір жағынан, ол баланың ой-өрісін кеңейтіп, мәдени көкжиегін байытады, когнитивтік қабілеттерін дамытады. Екінші жағынан, екі тілдің бір мезгілде ықпал етуі баланың сөйлеу дамуына қиындықтар әкелуі мүмкін. Әсіресе мектеп жасына дейінгі және бастауыш сынып оқушылары арасында сөйлеу бұзылыстары жиі кездеседі: дыбыстарды дұрыс айта алмау, сөйлем құраудағы қателер, сөздік қордың жеткіліксіздігі, ойды байланыстырып жеткізе алмау, екі тілдің грамматикалық жүйесін шатастыру. Мұндай жағдайлар логопед мамандардың арнайы араласуын талап етеді. Сондықтан «Екітілді ортадағы балалардың сөйлеу ерекшеліктерін дамыту жолдары» атты әдістемелік құралдың өзектілігі өте жоғары.

Зерттеу нысаны мен пәні

Зерттеу нысаны – екітілді ортада тәрбиеленіп келе жатқан балалардың сөйлеу дамуы.
Зерттеу пәні – осы балалардың сөйлеу ерекшеліктерін дамытуға арналған логопедиялық әдістер мен технологиялар.

Зерттеу мақсаты

Бұл әдістемелік құралдың басты мақсаты – екітілді ортадағы балалардың сөйлеу ерекшеліктерін ғылыми тұрғыдан сипаттап, оларды дамытуға арналған тиімді жолдарды көрсету.

Зерттеу міндеттері

Мақсатқа жету үшін келесі міндеттер айқындалды:

1. Екітілді ортадағы сөйлеу дамуының психолингвистикалық ерекшеліктерін талдау.

2. Сөйлеу бұзылыстарының негізгі түрлерін анықтау және олардың екітілділік жағдайында көріну ерекшеліктерін сипаттау.

3. Диагностикалық әдістерді жүйелеу және оларды қолдану үлгілерін ұсыну.

4. Жеке және топтық логопедиялық жұмыс формаларын әзірлеу.

5. Инновациялық технологияларды логопедиялық практикаға енгізудің мүмкіндіктерін көрсету.

6. Ата-аналармен және педагогтармен бірлескен жұмыстың тиімді үлгілерін ұсыну.

Екітілді ортадағы логопедиялық жұмыстың қазіргі жағдайы

Қазақстан жағдайында қазақ-орыс екітілділігі кең таралған құбылыс. Балалардың басым бөлігі отбасында екі тілді қатар меңгереді немесе мектепке барғаннан кейін екінші тілді белсенді қолданысқа енгізеді. Бұл үдерістің артықшылықтары да бар, қиындықтары да жоқ емес. Баланың сөйлеу дамуына қатысты қиындықтардың жиі кездесетіні байқалады. Осы орайда логопед мамандарға жүктелер жауапкершілік өте жоғары.

Бүгінгі таңда елімізде логопедиялық көмек көрсету жүйесі дамып келеді. Арнайы балабақшалар мен мектептерде логопункттер ашылуда, дефектолог мамандар даярлануда. Дегенмен, екітілді ортаға бейімделген кешенді әдістемелік құралдар әлі де жеткіліксіз. Шетелдік тәжірибелерді отандық жағдайға бейімдеп қолдану қажеттілігі туындап отыр. Бұл әдістемелік құрал осы олқылықтың орнын толтыруға бағытталған.

Әдістемелік құралдың ғылыми жаңалығы мен практикалық маңызы

Бұл еңбектің ғылыми жаңалығы – екітілді ортадағы балалардың сөйлеу ерекшеліктерін жан-жақты зерттеп, логопедиялық жұмыстың кешенді үлгісін ұсынуында. Теориялық талдау мен практикалық жаттығулар бірлікте қарастырылып, сөйлеуді дамытудағы заманауи әдістер енгізілді.

Практикалық маңызы – бұл құрал логопедтер үшін нақты көмекші құрал бола алады. Онда диагностика әдістері, сөйлеуді түзетуге арналған жаттығулар, топтық сабақ үлгілері, ата-аналарға арналған кеңестер берілген. Сонымен қатар, мұғалімдер үшін балалардың сөйлеу дағдыларын сабақ үстінде жетілдіруге арналған әдістемелік ұсыныстар қамтылды.

Әлемдік тәжірибеге сүйену

Бұл еңбекте әлемдік логопедия ғылымының үздік жетістіктері ескерілді. Екітілді балалардың сөйлеу дамуын зерттеу барысында шетелдік ғалымдардың еңбектеріне талдау жасалды. Америкалық, канадалық, еуропалық тәжірибелерде қолданылған әдістер сараланып, қазақстандық жағдайға бейімделді. Мысалы, ойын арқылы тіл дамыту, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану, мультимедиялық жаттығулар жасау әдістері қарастырылды.

Күтілетін нәтижелер

Бұл әдістемелік құралды қолдану нәтижесінде:

• екітілді балалардың сөйлеу дағдылары жүйелі түрде дамиды;

• логопед мамандардың кәсіби құзыреттілігі артады;

• ата-аналар мен мұғалімдер логопедиялық жұмыстың белсенді қатысушысына айналады;

• сөйлеу бұзылыстарының алдын алу және түзету жұмыстары тиімді жүргізіледі.

Құралдың құрылымына қысқаша сипаттама

Әдістемелік құрал кіріспеден кейін екі негізгі бөлімнен тұрады:

• Бірінші бөлім – теориялық негіздерге арналған. Мұнда екітілді ортаның психолингвистикалық ерекшеліктері, сөйлеу дамуының заңдылықтары, сөйлеу бұзылыстарының түрлері жан-жақты талданады.

• Екінші бөлім – практикалық әдістемелерге арналған. Онда диагностикалық құралдар, жаттығулар, топтық және жеке жұмыс үлгілері, инновациялық әдістер мен технологиялар көрсетіледі.

Қорытынды бөлімде жалпы нәтижелер мен ұсыныстар беріледі, ал пайдаланылған әдебиеттерде тақырыпқа қатысты еңбектер тізімі көрсетіледі.

1. ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ

1.1. Екітілді ортаның психолингвистикалық негіздері

Қазіргі әлемде екітілділік феномені ғылымның әртүрлі саласында қызығушылық тудыратын маңызды тақырыптардың бірі болып отыр. Психолингвистика ғылымы бұл құбылысты адамның сөйлеу әрекеті, ойлау жүйесі және когнитивтік дамуымен тығыз байланыста қарастырады. Баланың тілдік тәжірибесі оның қоршаған ортасына, әлеуметтік жағдайына, отбасы мен мектептің ықпалына, сондай-ақ тілдерді меңгеру процесінің ерекшеліктеріне тәуелді. Сондықтан екітілді ортада өсіп келе жатқан баланың сөйлеу дамуын зерттеу психолингвистикалық тұрғыдан жан-жақты қарастыруды талап етеді.

Екітілділік ұғымының психолингвистикалық мазмұны

Екітілділік (билингвизм) – адамның екі тілді кезекпен немесе бір уақытта қолдана алу қабілеті. Психолингвистикалық тұрғыдан екітілділік тек тілдік құбылыс емес, ол когнитивтік, эмоциялық және әлеуметтік процестердің бірлігін қамтитын күрделі жүйе. Баланың санасында екі тілдің қатар қалыптасуы оның ойлау стиліне, сөйлеу дағдысына және қарым-қатынас жасау қабілетіне әсер етеді.

Ғалымдардың пікірінше, екітілді баланың сөйлеу дамуы біртілді балаға қарағанда өзгеше жүреді. Мұнда баланың жадысында екі түрлі фонетикалық, лексикалық және грамматикалық жүйелер қатар сақталады. Психолингвистикалық зерттеулер көрсеткендей, бұл жүйелердің арасында өзара ықпал, яғни интерференция үнемі байқалады.

Баланың когнитивтік дамуы және екітілділік

Когнитивтік психологияда тіл – ойлау мен есте сақтаудың негізгі құралы ретінде қарастырылады. Екі тілде бір мезгілде сөйлейтін балада ақпаратты өңдеу тәсілдері өзгеше болады. Олар сөздерді салыстыруға, баламаларын табуға, контекске қарай дұрыс қолдануға бейім келеді. Бұл – когнитивтік икемділіктің артықшылығы.

Алайда зерттеулерде көрсетілгендей, кей жағдайда екітілді балалардың сөйлеу қарқыны баяу дамуы мүмкін. Мысалы, сөздік қор бір тілде толық қалыптасып үлгермей жатып, екінші тілдің элементтері қосылады. Соның салдарынан балаларда «аралас сөйлеу» (код-ауысым) құбылысы жиі кездеседі. Бұл қалыпты жағдай болғанымен, логопедиялық тұрғыдан арнайы назар аударуды қажет етеді.

Екітілділіктің түрлері және олардың психолингвистикалық ерекшеліктері

Психолингвистикада екітілділіктің бірнеше түрі ажыратылады:

1. Таза қос тілділік – бала екі тілді бірдей деңгейде меңгергенде.

2. Доминирлеуші екітілділік – бір тіл басым, екіншісі қосымша қолданыста болады.

3. Сәйкес екітілділік – екі тіл әртүрлі ортада қолданылады (мысалы, үйде – қазақ тілі, мектепте – орыс тілі).

4. Аралас екітілділік – тілдердің элементтері араласып, сөйлеу барысында код-ауысым жиі байқалады.

Әрбір түрдің психолингвистикалық ерекшелігі бар. Мысалы, таза қос тілділік жағдайында когнитивтік даму қарқынды жүреді, алайда доминирлеуші екітілділікте екінші тілдің жетіспеушілігі сөйлеу бұзылыстарына әкелуі мүмкін.

Сөйлеу процесіндегі екітілділіктің ықпалы

Баланың сөйлеу процесін психолингвистикалық модель тұрғысынан қарастырсақ, ол үш негізгі кезеңнен тұрады:

1. Жоспарлау кезеңі – ойдың тілдік формаға айналуы;

2. Жүзеге асыру кезеңі – артикуляциялық аппарат арқылы дыбысталу;

3. Бақылау кезеңі – айтылған сөзді тыңдау және түзету.

Екітілді балада бұл үш кезең екі тілдің ықпалымен қатар жүреді. Жоспарлау кезінде бала бір тілде ойлап, екінші тілде жеткізуі мүмкін. Бұл жағдайда синтаксистік қателер мен лексикалық ауыспалар орын алады. Артикуляция кезеңінде фонетикалық интерференция байқалады: мысалы, қазақ тіліндегі қатаң дауыссыздарды айтуда орыс тілінің жұмсару заңдылығы әсер етуі мүмкін. Бақылау кезеңінде бала сөйлеуін қадағалауда екі тілдік норманы салыстырады.

Психолингвистикалық теориялар

Екітілділікті түсіндіретін бірнеше теориялар бар:

• Қос код теориясы (separate code model): екі тіл адамның миында бөлек сақталады, әрқайсысы жеке жүйе ретінде жұмыс істейді.

• Біріккен код теориясы (unitary code model): екі тіл бір жүйе ретінде сақталады, сондықтан араласу жиі байқалады.

• Интерактивті модель: екі тіл бір-бірімен үнемі әрекеттесіп, сөйлеу барысында контекстке қарай іске қосылады.

Практикада соңғы модель жиі дәлелденген, себебі балалардың сөйлеуінде код-ауысым, интерференция құбылыстары кең таралған.

Логопедиялық тұрғыдан маңызы

Екітілді ортаның психолингвистикалық ерекшеліктерін білу логопед маман үшін аса қажет. Себебі сөйлеу бұзылыстарын түзету барысында маман баланың қай тілде қателікті жиі жіберетінін, қай тілде еркін сөйлейтінін анықтап, соған қарай әдістеме таңдайды. Сонымен бірге жаттығуларды екі тілдің дыбыстық, лексикалық және грамматикалық ерекшеліктерін ескере отырып құрастыру қажет.

Мысалы, қазақ тілінде дауысты дыбыстардың жуан-жіңішке айтылу ерекшелігі бар, ал орыс тілінде мұндай айырмашылық жоқ. Сондықтан екітілді балада бұл ерекшелік сақталмай, дыбыс бұзылыстары туындауы мүмкін. Логопед осыны түзету үшін арнайы фонетикалық жаттығулар енгізуі тиіс.

Әлеуметтік фактордың әсері

Психолингвистикалық тұрғыдан алғанда, баланың сөйлеу дамуына әлеуметтік факторлар да үлкен әсер етеді. Егер үйде бір тілде, ал мектепте басқа тілде сөйлесе, балада «қос стандарт» қалыптасады. Бұл кейде сөйлеу процесін тежейді. Ата-аналар баламен бір тілде жүйелі сөйлессе, екінші тілді мектеп пен қоғам арқылы меңгеруі тиімді. Логопед осы ерекшеліктерді ата-аналарға түсіндіріп, екі тілдің тең дамуына бағыт-бағдар беруі қажет.

Қорытынды

Екітілді ортаның психолингвистикалық негіздерін зерттеу – логопедиялық жұмыстың теориялық тірегі болып табылады. Бала тілінің дамуындағы интерференция, код-ауысым, когнитивтік икемділік құбылыстары логопедке нақты әдістерді дұрыс таңдауға мүмкіндік береді. Демек, бұл бөлімде қарастырылған теориялық тұжырымдар келесі практикалық бөлімдерге негіз болып, екітілді балалардың сөйлеуін дамытуға арналған тиімді жолдарды айқындауға көмектеседі.

1.2. Екітілді ортадағы сөйлеу дамуының ерекшеліктері

Баланың сөйлеу дамуы – күрделі әрі кезеңдік сипатқа ие үдеріс. Әрбір жас ерекшелігіне қарай сөйлеу жүйесінің қалыптасуы түрлі заңдылықтарға бағынады. Екітілді ортада бұл үдеріс одан да күрделене түседі, себебі бала бір мезгілде екі тілдің дыбыстық жүйесін, лексикалық қорын, грамматикалық құрылымдарын меңгеруге мәжбүр болады. Логопедиялық тәжірибеде мұндай жағдайларды ескеру – түзету жұмысының нәтижелілігін арттыратын басты фактор.

Ерте жас кезеңіндегі сөйлеу дамуы

Екітілді ортада өскен балалардың сөйлеуі өмірінің алғашқы жылдарынан бастап қалыптасады. Бір жасқа дейінгі кезеңде бала дыбыстық реакциялар арқылы өз ортасына жауап береді. Бұл кезде екі тілдің фонетикалық ерекшеліктері қатар беріледі. Мысалы, қазақ тіліндегі ашық дауыстылар мен орыс тіліндегі редукция құбылысы бала үшін бірдей қабылданады. Егер ата-ананың бірі қазақ тілінде, екіншісі орыс тілінде сөйлесе, бала алғашқы лепетінде екі тілдің дыбыстық элементтерін араластырып айтуы мүмкін.

Екі жасқа қарай біртілді балалардың сөздік қоры шамамен 200–300 сөзден тұрса, екітілді ортада бұл көрсеткіш төмендеуі мүмкін. Бірақ бұл – тілдің толық дамымауы емес, тек екі тіл арасындағы сөздік қордың бөлініп қолданылуымен байланысты.

Мектепке дейінгі кезеңдегі ерекшеліктер

3–6 жас аралығында балалардың сөйлеу дағдылары қарқынды дамиды. Бұл кезеңде екітілді ортада өскен балалар сөйлем құрауда жиі қателеседі. Бір тілдің грамматикалық заңдылықтарын екінші тілге көшіру жиі кездеседі. Мысалы, қазақ тіліндегі сөздердің орын тәртібі «Бала ойыншықпен ойнап отыр» деген құрылымды берсе, бала орыс тілінің ықпалымен «Ойнап отыр бала ойыншықпен» деп айтуы мүмкін.

Сонымен қатар, бұл жаста код-ауысым құбылысы жиілейді. Балалар сөйлеу барысында екі тілдің сөздерін араластырып қолданады: «Мен магазинге барып нан сатып алдым да, сосын үйге келдім». Мұнда бір сөйлемнің ішінде екі тілдің элементтері қатар қолданылып тұр. Логопедтер үшін мұндай жағдайды қалыпты даму ерекшелігі ретінде қабылдап, біртіндеп дұрыс бағыт беру қажет.

Бастауыш сыныптағы сөйлеу дамуы

7–10 жас аралығында балалардың сөйлеу дағдылары күрделене түседі. Бұл жаста мектепке баруымен байланысты тілдік орта да кеңейеді. Егер үйде бір тіл басым болса, мектепте екінші тіл белсенді қолданылады. Нәтижесінде бала екі тілде де оқу, жазу, сөйлеу дағдыларын меңгеруге ұмтылады.

Бұл кезеңде балалардың сөздік қоры байып, сөйлем құрылымдары күрделене түседі. Бірақ кейде грамматикалық қателер жиі байқалады. Мысалы, орыс тілінде септіктердің қолданылуы қазақ тіліндегі сияқты емес. Осы айырмашылық бала сөйлеуінде тұрақсыздық туындатуы мүмкін.

Логопедиялық тәжірибеде бастауыш сынып жасындағы екітілді балалардың сөйлеуінде фонетикалық қателер азаяды, бірақ лексикалық және грамматикалық қателер жиі кездеседі.

Жасөспірімдік кезеңдегі сөйлеу дамуы

11–15 жас аралығында екітілді балалардың сөйлеу мәдениеті қалыптасып, екі тілде еркін қарым-қатынас жасай бастайды. Бұл кезеңде тілдік қателер азайғанымен, акцент, интонация, стильдік сәйкессіздіктер сақталуы мүмкін. Мысалы, ресми стильде сөйлеу барысында орыс тіліндегі үлгілерді қазақ тіліне көшіру, немесе қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерді орысша аударып қолдану жиі байқалады.

Жасөспірімдік кезеңде сөйлеудің логикалық жүйелілігі маңызды рөл атқарады. Балалар пікірталасқа қатысып, екі тілде де ойды дәлелді жеткізуге тырысады. Мұндай жағдайда логопед мамандар балаларға екі тілдің мәдени ерекшеліктерін ескеріп сөйлеуді үйретуі тиіс.

Екітілді ортадағы сөйлеу дамуының артықшылықтары мен қиындықтары

Артықшылықтары:

• Баланың когнитивтік икемділігі артады;

• Екі тілде ойлау қабілеті қалыптасады;

• Сөздерді салыстыру, баламаларын табу жеңілдейді;

• Әлемдік мәдениетке бейімделу қабілеті күшейеді.

Қиындықтары:

• Бір тілде сөздік қордың толық қалыптаспай қалуы;

• Грамматикалық қателердің жиі болуы;

• Код-ауысымның тұрақты дағдыға айналуы;

• Сөйлеудің қарқыны мен логикасының бұзылуы.

Логопедиялық тұрғыдан сөйлеу дамуы

Логопед маман екітілді баланың сөйлеу дамуын бағалағанда келесі көрсеткіштерді ескереді:

1. Дыбыстық жүйенің қалыптасуы (фонемаларды дұрыс айтуы).

2. Сөздік қордың көлемі және екі тілдегі белсенді/пассив қоры.

3. Грамматикалық құрылымдарды қолдану деңгейі.

4. Сөйлемнің байланыстылығы мен логикалық құрылымы.

5. Коммуникативтік дағдылар (әңгімелесу, пікір білдіру, әңгіме құрау).

Әрбір көрсеткіш бойынша диагностика жүргізіліп, сөйлеуді дамытуға бағытталған жаттығулар таңдалады.

Қорытынды

Екітілді ортадағы сөйлеу дамуының ерекшеліктерін ескеру логопедиялық жұмыстың тиімділігін арттырады. Балаға екі тілдің қатар әсер етуі кейде қиындық туғызғанымен, дұрыс бағытталған әдістемелік жұмыс нәтижесінде ол артықшылыққа айналуы мүмкін. Логопед мамандар үшін ең бастысы – баланың тілдік қабілеттерін жүйелі түрде дамытып, екі тілде де еркін сөйлеуге мүмкіндік беру.

1.3. Сөйлеу бұзылыстарының негізгі түрлері

Баланың тілдік дамуы күрделі әрі көпқырлы үдеріс болғандықтан, сөйлеу бұзылыстарының пайда болуы әртүрлі факторларға байланысты болуы мүмкін. Әсіресе екітілді ортада өскен балалардың сөйлеуінде бұзылыстар жиірек байқалады. Мұның себебі – екі тілдің өзара ықпалы, фонетикалық және грамматикалық жүйелердің ерекшеліктері, әлеуметтік орта мен тәрбие жағдайлары.

Сөйлеу бұзылыстары логопедия ғылымында бірнеше түрге бөлінеді. Әдетте оларды үш деңгей бойынша қарастыруға болады:

1. Фонетикалық-фонематикалық бұзылыстар – дыбыстарды дұрыс айтпау, ажырата алмау;

2. Лексика-грамматикалық бұзылыстар – сөздік қордың кедейлігі, сөйлем құрау қиындығы;

3. Жалпы сөйлеу дамуының тежелуі – сөйлеудің кешігуі, сөйлемдердің толық қалыптаспау жағдайы.

Екітілді ортадағы балаларда бұл бұзылыстардың көрінісі біртілді балалардан өзгеше сипатқа ие болады.

Фонетикалық-фонематикалық бұзылыстар

Фонетикалық-фонематикалық бұзылыстар – дыбыстарды дұрыс айта алмау, дыбыстық құрамды шатастыру немесе фонемаларды ажырата алмау түрінде көрінеді. Екітілді балаларда мұндай қателіктер жиі кездеседі, себебі екі тілдің артикуляциялық ерекшеліктері әртүрлі.

Мысалы:

• Қазақ тілінде қатаң-жуан дыбыстар бар («қ», «ғ», «ң»), ал орыс тілінде олардың дәл баламасы жоқ. Сондықтан екітілді балаларда «қалам» сөзі «калян» болып айтылуы мүмкін.

• Орыс тіліндегі жұмсару заңдылығы («молоко» – [малако]) қазақ тілінде жоқ, сол себепті қазақ сөздерін айтқанда да жұмсарту байқалады: «тәтті» орнына «тятти».

Бұл қателерді түзету үшін логопед артикуляциялық гимнастика, фонематикалық естуді дамыту жаттығуларын қолданады.

Лексика-грамматикалық бұзылыстар

Екітілді ортадағы балалардың сөздік қоры кейде жеткілікті дамымай қалады. Себебі бала бір тілде бір ұғымды үйренсе, екінші тілде оны қолданбауы мүмкін. Нәтижесінде екі тілде де сөздік қор толық қалыптаспай қалады.

Мысалы:

• Қазақ тілінде «таңғы ас» деген тіркес қолданылады, ал бала оны орыс тіліндегі «завтрак» сөзімен алмастырады.

• Қазақ тілінде септіктер жүйесі күрделі. «Мен мектепке бардым» деген сөйлемде «-ке» жалғауы жиі түсіп қалады: «Мен мектеп бардым».

Сөйлем құрау барысында да қиындықтар кездеседі. Балалар сөздердің орын тәртібін жиі шатастырады:

• «Кітапты мен оқыдым» орнына «Мен оқыдым кітапты» деп айтады.

Лексика-грамматикалық бұзылыстарды түзету үшін логопед сөздік қорды байытатын жаттығулар, сөйлем құрастыру ойындары, грамматикалық үлгілерді бекітетін тапсырмалар қолданады.

Жалпы сөйлеу дамуының тежелуі

Кейбір балаларда екі тілдің қатар әсері сөйлеудің кешігуіне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда бала ұзақ уақыт бойы толық сөйлемдер қолданбайды, бір сөзбен немесе қысқа тіркеспен шектеледі.

Мысалы:

• 3 жастағы бала тек «бер», «ал» деген қысқа сөздерді айтады.

• 4 жаста «Мен ойнадым» орнына тек «ойнадым» дейді.

Жалпы сөйлеу дамуының тежелуін түзету – ұзақ әрі жүйелі жұмыс. Мұнда баланың жас ерекшелігі, отбасындағы тілдік орта, есту қабілеті, когнитивтік дамуы ескеріледі.

Дислалия

Дислалия – сөйлеу аппараты сау болғанымен, дыбыстарды дұрыс айта алмау. Екітілді балаларда жиі кездесетін дислалия түрі – сигматизм (с, з, ш, ж дыбыстарын дұрыс айтпау).

Мысалы, «сабын» сөзі «табын» болып айтылады.

Бұл қателік көбіне екі тілдің артикуляциялық айырмашылығына байланысты. Қазақ тілінде тісалды дыбыстардың айтылу орны орыс тіліне қарағанда өзгеше.

Дизартрия

Дизартрия – сөйлеу мүшелерінің жүйке-бұлшықет жүйесінің әлсіздігінен туындайтын бұзылыс. Бұл кезде бала дыбыстарды анық айта алмайды, сөйлеу түсініксіз болады. Екітілді балаларда дизартрия белгілері бір тілде көбірек байқалып, екінші тілде аз көрінуі мүмкін.

Мысалы, қазақ тіліндегі «қ», «ғ» дыбыстарын айту қиындығы, орыс тіліндегі «р» дыбысын айтудағы ақау.

Алалия

Алалия – сөйлеудің кеш дамуы немесе мүлдем қалыптаспауы. Бұл көбіне жүйке жүйесінің органикалық зақымдануынан болады. Екітілді ортада алалиясы бар балалардың жағдайы қиындай түседі, себебі олар бір тілді толық меңгермей жатып екінші тілдің ықпалына түседі.

Тұтықпа (логоневроз)

Екітілді ортадағы балалар арасында тұтықпа да жиі кездеседі. Оның себебі көбіне психологиялық факторлармен байланысты. Бала бір тілде сенімді сөйлесе, екінші тілде қиналуы мүмкін. Мұндай кезде толқу, қобалжу пайда болып, сөйлеу қарқыны бұзылады.

Интерференциялық қателер

Сөйлеу бұзылыстарының ерекше түріне интерференциядан туындайтын қателер жатады. Бұл – бір тілдің заңдылығы екінші тілде қолданылғанда пайда болатын қателіктер.

Мысалы:

• «Я пошел в магазин» орнына «Я пошел магазинге»;

• «Мен кітап оқимын» орнына «Мен оқим книга».

Қорытынды

Сөйлеу бұзылыстарының негізгі түрлерін білу – логопедиялық жұмыстың басты шарты. Екітілді балаларда бұзылыстардың көрінісі әртүрлі болуы мүмкін, сондықтан әрбір жағдайда жеке диагностика жүргізіп, кешенді түзету әдістерін қолдану қажет.

1.4. Екітілді ортадағы интерференция құбылысы

Екітілді ортадағы сөйлеу дамуының негізгі ерекшеліктерінің бірі – интерференция құбылысы. Интерференция – бір тілдің заңдылықтары екінші тілге көшіріліп қолданылуы, соның салдарынан сөйлеуде қателіктердің пайда болуы. Бұл құбылыс екітілді балалардың сөйлеуінде жиі байқалады және логопедиялық тұрғыдан ерекше назар аударуды қажет етеді.

Интерференцияның психолингвистикалық мәні

Психолингвистикада интерференция – екі тілдің жүйелік айырмашылықтарының нәтижесінде туындайтын құбылыс. Бала санасында екі тілдің фонетикалық, лексикалық және грамматикалық жүйелері қатар сақталады. Сөйлеу кезінде бұл жүйелердің араласуы табиғи процесс болғанымен, қателіктердің тұрақты қалыптасуына әкелуі мүмкін.

Мысалы:

• Қазақ тілінде сөздердің орын тәртібі қатаң сақталады: «Мен мектепке бардым». Орыс тілінің ықпалымен бала: «Мектепке мен бардым» деп айтуы мүмкін.

• Орыс тілінде жіңішке-жуан дыбыстардың айырмашылығы жоқ, сондықтан қазақ тіліндегі «қалам» сөзі «калян» түрінде айтылады.

Интерференцияның негізгі түрлері

Интерференция үш деңгейде байқалады:

1. Фонетикалық интерференция – дыбыстарды айтудағы қателер.

   • Қазақ тіліндегі «ә» дыбысы орыс тілінде жоқ. Бала оны «а» деп алмастырады: «әже» орнына «ажа».

   • Орыс тіліндегі «ы» дыбысы қазақ тілінде жоқ. Бала оны «и» дыбысымен шатастырады.

2. Лексикалық интерференция – бір тілдің сөздерін екінші тілде қолдану.

   • «Мен сегодня бармаймын» (қазақша сөйлемге орыс сөзін қосу).

   • «Я пошел үйге» (орысша сөйлемге қазақ сөзін қосу).

3. Грамматикалық интерференция – бір тілдің грамматикалық құрылымдарын екінші тілде қолдану.

   • Қазақ тілінде септік жалғаулары міндетті: «Мен мектепке бардым». Бала оны орыс тілінің ықпалымен «Мен мектеп бардым» деп айтуы мүмкін.

   • Орыс тілінде артикль жоқ, ағылшын тілін меңгере бастаған бала оны артық қолдануы мүмкін: «The кітап».

Интерференцияның жас кезеңдеріне қарай көрінісі

• Мектепке дейінгі кезеңде интерференция көбіне фонетикалық деңгейде көрінеді. Бала дыбыстарды дұрыс айта алмай, екі тілдің дыбыстарын шатастырады.

• Бастауыш сынып жасында лексикалық және грамматикалық интерференция жиілейді. Бала сөздерді араластырып қолданады, сөйлем құрылымын дұрыс сақтамайды.

• Жасөспірім кезеңінде интерференция стильдік деңгейде байқалады. Мысалы, ресми стильде сөйлеуде қазақ тіліне орыс тілінің синтаксистік үлгілері көшіріледі.

Интерференцияның себептері

1. Тілдік жүйелердің айырмашылығы. Қазақ тілінің агглютинативті, ал орыс тілінің флективті тіл болуы.

2. Әлеуметтік орта. Үйде бір тіл, мектепте екінші тіл қолданылуы.

3. Баланың когнитивтік деңгейі. Сөздік қоры жеткіліксіз болғанда бала дайын үлгіні екінші тілден алады.

4. Мотивация. Қай тіл бала үшін маңыздырақ болса, сол тіл басым дамып, екіншісінде интерференция көбейеді.

Интерференция мысалдары

• Фонетикалық: «сабын» орнына «шабын», «қызыл» орнына «кизил».

• Лексикалық: «Менде уроктар көп» (қазақ сөзіне орысша жалғау).

• Грамматикалық: «Я пошел магазинге» (орысша сөйлемге қазақша септік).

Логопедиялық тұрғыдан интерференцияны түзету

Логопед интерференцияны түзетуде бірнеше әдіс қолданады:

1. Фонетикалық жаттығулар. Артикуляциялық гимнастика, дыбыстарды салыстырып айту.

2. Лексикалық ойындар. Сөздік қорды байытуға арналған суреттер, карточкалар, рөлдік ойындар.

3. Грамматикалық үлгілерді бекіту. Сөйлем құрастыру, сөйлемді толықтыру, грамматикалық жаттығулар.

4. Код-ауысымды реттеу. Баланы сөйлемді бір тілде толық айтуға үйрету.

5. Ата-анамен жұмыс. Үйде бір тілде жүйелі сөйлеуді ұсыну.

Интерференцияның оң және теріс жақтары

Интерференция әрдайым теріс құбылыс емес. Оның да пайдалы жақтары бар:

• Бала екі тілдің айырмашылығын жақсы түсінеді;

• Когнитивтік икемділік дамиды;

• Тілдік салыстыру қабілеті артады.

Алайда логопед үшін басты мақсат – интерференцияның тұрақты қателікке айналуына жол бермеу.

Қорытынды

Интерференция – екітілді балалардың сөйлеуіндегі табиғи құбылыс. Дегенмен ол түзетілмесе, тұрақты сөйлеу қателеріне әкелуі мүмкін. Сондықтан логопед интерференцияны ерте кезеңнен бастап анықтап, кешенді жұмыс жүргізуі тиіс.

1.5. Логопедиялық жұмыстың теориялық қағидалары

Логопедиялық жұмыс – сөйлеу бұзылыстарын түзетуге, сөйлеу дағдыларын дамытуға, тілдік және коммуникативтік қабілеттерді қалыптастыруға бағытталған мақсатты іс-әрекет. Теориялық қағидаларды айқындау логопедтің кәсіби тәжірибесінің әдістемелік негізін құрайды. Әсіресе екітілді ортада бұл қағидалардың мәні ерекше, себебі логопед бір уақытта екі тілдің ерекшеліктерін ескеріп жұмыс жүргізуі тиіс.

Логопедиялық жұмыстың негізгі принциптері

1. Жүйелілік принципі

   • Логопедиялық жұмыс сөйлеудің барлық компоненттерін қамтуы керек: фонетика, лексика, грамматика, просодика.

   • Жаттығулар бір-бірімен өзара байланыста жүргізіліп, біртіндеп күрделене түсуі қажет.

2. Дәйектілік принципі

   • Сөйлеу дамуының кезеңдері қатаң сақталуы тиіс: алдымен дыбыстарды қою, кейін сөздік қорды кеңейту, соңында грамматикалық құрылымдарды жетілдіру.

   • Логопедиялық жұмыс баланың жас ерекшелігіне сәйкес бірізді жүргізіледі.

3. Жекешелік принципі

   • Әрбір балаға жеке бағдарлама жасалады.

   • Сөйлеу бұзылысының түрі, деңгейі, екі тілдегі даму ерекшеліктері ескеріледі.

4. Кешенділік принципі

   • Сөйлеумен қатар баланың есту, көру, ойлау, есте сақтау қабілеттері де дамытылады.

   • Логопед педагогтармен, ата-аналармен және психологтармен бірлесіп жұмыс жүргізеді.

5. Қатысымдық бағыт принципі

   • Логопедиялық жұмыс тек дыбыстарды дұрыс айтуға емес, қарым-қатынас жасау дағдысын дамытуға бағытталуы тиіс.

   • Баланы екі тілде де еркін сөйлету – басты мақсат.

Ғылыми-әдістемелік негіздер

Логопедиялық жұмыстың теориялық қағидалары бірнеше ғылым саласына сүйенеді:

• Психолингвистика – сөйлеу әрекетінің құрылымын, ойлау мен тіл арасындағы байланысты түсіндіреді.

• Нейропсихология – мидың сөйлеуге жауап беретін аймақтарының қызметін, сөйлеу бұзылыстарының физиологиялық негізін ашады.

• Педагогика – сөйлеуді дамыту әдістерін, оқыту мен тәрбиелеу шарттарын айқындайды.

• Әлеуметтану – тілдік ортаның сөйлеу дамуына әсерін зерттейді.

Екітілді ортада осы ғылымдардың тоғысуы логопедиялық жұмыстың күрделілігін де, ғылыми негізін де күшейтеді.

Екітілді ортаға бейімделген қағидалар

1. Тілдік тепе-теңдік қағидасы

   • Логопед екі тілдің арасында тепе-теңдікті сақтауы тиіс.

   • Бір тілдің басымдығы екіншісінің дамуын тежемеуі керек.

2. Интерференцияны ескерту қағидасы

   • Логопед балалардың сөйлеуінде интерференция қателерін алдын ала болжап, арнайы жаттығулар енгізеді.

3. Код-ауысымды реттеу қағидасы

   • Баланы сөйлемді бір тілде толық жеткізуге үйрету.

   • Қажет жағдайда код-ауысымды ойын түрінде бақылауға болады.

4. Мәдени сәйкестік қағидасы

   • Әр тілдің мәдени құндылықтары мен сөйлеу этикетін ескеру.

   • Бала екі тілде де өзін мәдениетті, дұрыс ұстай білуі қажет.

Логопедиялық жұмыстың кезеңдері

1. Диагностикалық кезең

   • Сөйлеудің барлық компоненттері тексеріледі: дыбыстық есту, артикуляция, сөздік қоры, грамматикалық құрылымдар.

   • Екі тілде салыстырмалы талдау жасалады.

2. Түзету кезеңі

   • Артикуляциялық жаттығулар, дыбысты қою, сөздік қорды дамыту, грамматикалық үлгілерді бекіту.

   • Баланың қателерін екі тілде қатар түзету.

3. Бекіту кезеңі

   • Жаңа дағдыларды күнделікті қарым-қатынаста қолдану.

   • Ойындар, әңгімелер, топтық жұмыстар арқылы сөйлеуді жетілдіру.

4. Қорытынды кезең

   • Баланың сөйлеу дағдылары бағаланады.

   • Логопед ата-аналарға әрі қарайғы жұмыс бойынша нұсқаулық береді.

Теориялық қағидаларды практикада қолдану

• Фонетикалық жұмыс: екі тілдің дыбыстарын салыстырып үйрету.

• Лексикалық жұмыс: екі тілдегі ұғымдардың айырмашылығын көрсету.

• Грамматикалық жұмыс: сөйлем құраудағы қателерді түзету.

• Қатысымдық жұмыс: балаға түрлі жағдайларда екі тілде сөйлеу тәжірибесін беру.

Қорытынды

Логопедиялық жұмыстың теориялық қағидалары сөйлеу бұзылыстарын түзетудің ғылыми негізін құрайды. Әсіресе екітілді ортада жүйелілік, жекешелік, қатысымдық бағыт, тілдік тепе-теңдік сияқты қағидалар ерекше маңызға ие. Логопед маман осы қағидаларды басшылыққа ала отырып жұмыс жүргізсе, екітілді балалардың сөйлеу қабілеті тиімді дамиды, интерференциялық қателер азаяды, баланың екі тілде еркін қарым-қатынас жасауына жол ашылады.

2.1. Диагностикалық әдістемелер

Екітілді ортадағы балалардың сөйлеу ерекшеліктерін дамытуға бағытталған логопедиялық жұмыстың ең бірінші кезеңі – диагностика. Дұрыс қойылған диагноз түзету жұмысының сапасын қамтамасыз етеді. Диагностикалық кезеңде баланың сөйлеуінің барлық деңгейі тексеріледі: фонетика-фонематика, лексика, грамматика, байланыстырып сөйлеу, коммуникативтік дағдылар. Сонымен бірге когнитивтік процестер – есте сақтау, ойлау, зейін, қабылдау да есепке алынады.

Диагностика екі тілде қатар жүргізілуі тиіс, өйткені баланың сөйлеуіндегі қателер бір тілде көбірек, екіншісінде аз көрінуі мүмкін. Осылайша логопед әр тілдегі ерекшелікті анықтап, салыстырмалы талдау жасайды.

Фонетикалық диагностика

Фонетикалық диагностика – дыбыстарды дұрыс айтуын, артикуляциялық аппараттың жұмысын тексеру.

Әдістері:

• Дыбыстық қатарды қайталау. Логопед баладан белгілі бір дыбысты әртүрлі буындарда қайталауды сұрайды: «па-па, ап-ап, са-са, ас-ас».

• Сөз ішіндегі дыбысты айту. «Қалам, алма, қоян, шана» сияқты сөздерді айтқызу.

• Дыбысты сөйлем ішінде қолдану. «Айша алма алды», «Сауле сурет салып отыр».

Бақылау:

• Қазақ тіліне тән дыбыстарды (ә, ү, ө, қ, ғ, ң) дұрыс айтуы.

• Орыс тіліне тән дыбыстарды (щ, ы, э) дұрыс айтуы.

• Дыбыстарды шатастыру, алмастыру жағдайларын белгілеу.

Фонематикалық естуді тексеру

Фонематикалық есту – дыбыстарды ажырату қабілеті. Ол сөйлеуді түсіну мен дұрыс айту үшін қажет.

Әдістері:

• Дыбыстарды ажырату ойыны. Логопед «с» және «ш» дыбыстарымен басталатын сөздер айтады: «сап, шап», «сан, шам». Бала қай дыбыс екенін ажыратуы тиіс.

• Жалған сөздерді қолдану. «Капа – шапа», «мала – қала» сөздерін салыстыру.

• Суретпен жұмыс. «Сиыр» және «Шиыр» сөздеріне сурет көрсетіп, бала қайсысын таңдағанын анықтау.

Лексикалық диагностика

Лексикалық диагностика баланың сөздік қорының көлемін, сөзді түсіну және қолдану қабілетін анықтайды.

Әдістері:

• Заттарды атау. Суреттер көрсетіліп, атауын сұрау: «алма, гүл, кітап, парта, мысық».

• Қарсы мағыналы сөздерді табу. «Үлкен – …?», «Ащы – …?».

• Синонимдер айту. «Әдемі» сөзіне жақын сөздер: «сұлу, көркем».

• Жалпылау ұғымдары. «Алма, алмұрт, жүзім» – «Бұл не?» (Жауап: жеміс).

Бағалау:

• Сөздік қорының көлемі екі тілде де есептеледі.

• Белсенді және пассив сөздік қордың арақатынасы анықталады.

Грамматикалық диагностика

Грамматикалық құрылымдарды меңгеру деңгейін тексеру.

Әдістері:

• Сөз түрлендіру. «Қалам» сөзін көпше түрге айналдыру: «қаламдар».

• Септік жалғауларын қолдану. «Мен мектеп… бардым» (қажетті жалғауды қою).

• Сөйлем құрау. Берілген сөздерден сөйлем жасау: «балалар, ойнау, аулалда».

• Орыс тілінде: род, падеж, число формаларын тексеру.

Бақылау:

• Қазақ тіліндегі жалғаулардың қолданылуы;

• Орыс тіліндегі жекеше/көпше, жыныс формаларын дұрыс қолдану;

• Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі.

Байланыстырып сөйлеуді тексеру

Байланыстырып сөйлеу – баланың ойын жүйелі жеткізе алу қабілеті.

Әдістері:

• Сурет бойынша әңгіме құрастыру. Логопед сурет көрсетеді («Ормандағы аңдар», «Балалар ойыны») және бала әңгіме құрайды.

• Жағдаят бойынша сөйлеу. «Дүкенге бардың, не істедің?» деген сұраққа толық жауап беру.

• Әңгіме жалғастыру. Логопед бастайды: «Бүгін күн ашық болды…», бала жалғастырады.

Коммуникативтік дағдыларды тексеру

Бала сөйлеуді қарым-қатынаста қалай қолданады?

Әдістері:

• Диалог құру. Логопед қарапайым сұрақ қояды: «Атың кім?», «Не істеп отырсың?».

• Рөлдік ойындар. «Дүкенде», «Дәрігерде» сияқты жағдайларды ойнау.

• Әлеуметтік сөйлеу үлгілерін тексеру. Сәлемдесу, қоштасу, алғыс айту.

Диагностикалық құралдар мен карталар

Логопед әр балаға жеке диагностикалық карта толтырады. Онда:

• Фонетикалық есту деңгейі;

• Дыбыстарды айту ерекшелігі;

• Сөздік қорының көлемі;

• Грамматикалық құрылымдарды қолдану қабілеті;

• Байланыстырып сөйлеу деңгейі;

• Қарым-қатынас жасау дағдылары белгіленеді.

Бағалау шкаласы (мысал):

• 3 балл – толық дұрыс;

• 2 балл – қателіктер бар;

• 1 балл – мүлдем қолданбайды.

Арнайы тестілер

• «Фонематикалық естуді тексеру тесті» – дыбыстарды ажырату қабілетін бағалау.

• «Сөздік қорды анықтау тесті» – белгілі тақырыптарға байланысты сөздерді атау.

• «Грамматикалық құрылымдар тесті» – сөйлемдерді толықтыру, өзгерту.

• «Әңгіме құрастыру тесті» – сурет бойынша сөйлеуді тексеру.

Екітілді балаларға диагностика жүргізудің ерекшелігі

1. Әр тілде жеке тексеру қажет.

2. Қателердің қай тілге тән екенін анықтау.

3. Интерференция қателерін бөлек белгілеу.

4. Баланың қай тілде еркін сөйлейтінін ескеру.

5. Ата-анамен әңгімелесу арқылы үйдегі тілдік жағдайды білу.

Қорытынды

Диагностика – логопедиялық жұмыстың алғашқы әрі шешуші кезеңі. Дұрыс жүргізілген диагностика түзету жұмысының тиімділігін қамтамасыз етеді. Екітілді ортадағы балаларды тексеру кезінде екі тілдің ерекшелігі міндетті түрде есепке алынуы тиіс. Баланың сөйлеуіндегі қателерді нақты анықтап, диагностикалық картаға түсіру арқылы логопед жеке бағдарлама жасайды.

2.2. Жеке жұмыс түрлері

Екітілді ортадағы балалардың сөйлеуін дамытуда логопедиялық жұмыстың негізгі бағыты – жеке жұмыс. Жеке жұмыс формасы балаға бағытталған әдістемелік қолдау көрсетіп, сөйлеу бұзылыстарын терең түзетуге мүмкіндік береді. Әр балада қателердің сипаты, деңгейі, екі тілдегі даму қарқыны әртүрлі болғандықтан, жеке жұмыс барысында логопед баланың ерекшелігін толық ескеріп, арнайы бағдарлама жасайды.

Жеке жұмыстың мақсаттары

1. Баланың сөйлеу бұзылысының түрін түзету.

2. Дыбыстық аппаратты дамыту, фонематикалық естуді жетілдіру.

3. Сөздік қорын екі тілде де кеңейту.

4. Грамматикалық құрылымдарды меңгерту.

5. Байланыстырып сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.

6. Екі тілде коммуникативтік қабілетті арттыру.

Жеке жұмыс қағидалары

• Жекешелік: әр балаға жеке бағдарлама жасалады.

• Кезеңдік: жұмыс біртіндеп жеңілден күрделіге қарай құрылады.

• Қатысымдық бағыт: әр жаттығу қарым-қатынас жасауға бағытталады.

• Қайталау: тұрақты қайталау арқылы нәтиже бекітіледі.

• Тілдік тепе-теңдік: екі тілде де сөйлеу дағдылары дамытылады.

Жеке жұмыс бағыттары

1. Фонетикалық бағыт

Баланың дыбыстарды дұрыс айтуын қалыптастыру.

Жаттығулар:

• Артикуляциялық гимнастика: «тілді жоғары көтеру», «ерінді созу», «тілді түтікше қылу».

• Дыбыстарды жеке айту: «с-с-с», «ш-ш-ш».

• Буындармен қайталау: «са-са-са», «ша-ша-ша».

• Дыбысты сөздің басында, ортасында, соңында айту: «сан, асу, қас».

• Қазақ тіліндегі «қ, ғ, ң, ә, ө, ү» дыбыстарын бекітуге арналған арнайы тапсырмалар.

2. Фонематикалық есту

Балаға дыбыстарды ажыратуды үйрету.

Жаттығулар:

• «Дыбысты тыңдап тап» ойыны (логопед «с» немесе «ш» дыбысын айтады, бала қай дыбыс екенін табады).

• «Артық сөзді тап»: «сап, сапар, шам».

• Суреттерді салыстыру арқылы дұрыс сөзді таңдау.

3. Лексикалық бағыт

Сөздік қорды кеңейту.

Жаттығулар:

• Сурет бойынша сөздерді атау.

• «Керек сөзді тап»: логопед «Бұл не үшін керек?» деп сұрайды, бала жауап береді.

• Тақырыптық жаттығулар: «Жемістер», «Жануарлар», «Киімдер».

• Синонимдер мен антонимдерді табу.

4. Грамматикалық бағыт

Грамматикалық құрылымдарды қалыптастыру.

Жаттығулар:

• Сөздерді септеу: «кітап – кітапты – кітапқа».

• Көпше түрге айналдыру: «қалам – қаламдар».

• Сөйлемді толықтыру: «Бала … ойнап жүр».

• Орыс тіліндегі род, падеж формаларын қолдану.

5. Байланыстырып сөйлеу

Әңгіме құрастыру, логикалық ойды дамыту.

Жаттығулар:

• Сурет бойынша әңгіме құрату («Балалар ойнап жүр»).

• Әңгіме жалғастыру: «Бір күні орманда…».

• Қысқа ертегі немесе өлеңді жатқа айтқызу.

Жеке жұмыс үлгісі (сабақ жоспары)

Мақсат: «ш» дыбысын дұрыс айтуға үйрету.

1. Артикуляциялық жаттығулар («жылан тілі», «ыстық шай»).

2. «Ш» дыбысын жеке айту, буындармен қайталау: «ша, шо, шу».

3. Сөздер айту: «шана, шие, шынар».

4. Сөйлем айту: «Шал орманда шөп шапты».

5. Әңгіме құрастыру: сурет бойынша «Шал мен шөбі».

Логопед пен бала арасындағы қарым-қатынас

Жеке жұмыс барысында логопедтің рөлі – тек түзетуші ғана емес, мотивация беруші де. Балаға әрбір жетістігі үшін мадақтау сөздер айтылып, қызығушылығы арттырылуы тиіс. Жеке сабақтарда эмоциялық қолдау үлкен рөл атқарады.

Жеке жұмыстың нәтижесін бағалау

Әр сабақтан кейін логопед баланың жетістігін диагностикалық картаға белгілейді.

• Дыбыстардың дұрыс айтылуы;

• Сөздік қорының артуы;

• Грамматикалық қателердің азаюы;

• Әңгімелеу қабілетінің жақсаруы.

Қорытынды

Жеке жұмыс түрлері – логопедиялық жұмыстың ең тиімді бағыты. Ол баланың сөйлеуіндегі қателерді түзетіп қана қоймай, оның екі тілде еркін сөйлеу қабілетін қалыптастырады. Жеке жұмыс барысында жүйелілік, жекешелік және қатысымдық бағыт қағидалары сақталса, нәтиже айқын болады.

2.3. Топтық жұмыс түрлері

Екітілді ортадағы балалармен жүргізілетін логопедиялық жұмыстың маңызды бағыттарының бірі – топтық жұмыс. Топтық жұмыс жеке сабақтарға қарағанда балалардың бір-бірімен қарым-қатынас орнатуына, тілдік дағдыларын әлеуметтік ортада дамытуына, коммуникативтік қабілетін жетілдіруіне мүмкіндік береді. Мұндай сабақтарда балалар сөйлеуді тәжірибеде қолдана отырып үйренеді.

Топтық жұмыстың мақсаты

1. Балалардың сөйлеу дағдыларын табиғи қарым-қатынас жағдайында дамыту.

2. Екі тілде коммуникативтік дағдыларды жетілдіру.

3. Сөздік қорды ойын, әңгіме, диалог арқылы кеңейту.

4. Сөйлем құрау, логикалық ойды жеткізу қабілетін арттыру.

5. Бір-бірін тыңдау, сұрақ қою, жауап беру мәдениетін қалыптастыру.

Топтық жұмыстың ерекшеліктері

• Әлеуметтік бағыттылығы. Балалар топ ішінде сөйлесіп, пікір алмасады.

• Қатысымдық табиғаты. Әрбір жаттығу қарым-қатынасқа негізделеді.

• Тілдік тепе-теңдік. Сабақтар қазақ және орыс тілінде кезекпен жүргізіледі.

• Ынтымақтастық. Балалар бір-біріне қолдау көрсетеді.

• Эмоциялық орта. Топтық сабақтар ойын түрінде ұйымдастырылып, қызығушылық оятады.

Топтық жұмыстың негізгі бағыттары

1. Фонетикалық бағыт

Балалардың дыбыстарды дұрыс айтуын бекіту.

Жаттығулар:

• «Эстафета» ойыны: әр бала кезекпен бір дыбысты қайталайды.

• «Дыбысты тап»: логопед бір сөз айтады, балалар белгілі дыбыстың бар-жоғын анықтайды.

• «Шапалақпен белгіле»: белгілі дыбыс естілгенде балалар шапалақтайды.

2. Лексикалық бағыт

Сөздік қорды топтық ойындар арқылы дамыту.

Жаттығулар:

• «Кім көп сөз айтады?»: бір тақырып бойынша әр бала сөздер атайды («Жемістер»).

• «Затты тап»: логопед сипаттайды («Бұл дөңгелек, тәтті, қызыл»), балалар жауап береді («Алма»).

• «Қарсы сөздер»: бір бала «үлкен» дейді, екіншісі «кіші» деп жауап береді.

3. Грамматикалық бағыт

Сөйлем құрылымдарын бекіту.

Жаттығулар:

• «Сөйлемді аяқта»: логопед «Бала мектепке…» дейді, балалар жалғастырады.

• «Сөздерді ретке келтір»: «Ойнап жүр балалар» – дұрыс сөйлем құру.

• «Сөйлемді көпше түрге айналдыр»: «Қыз гүл жинады» → «Қыздар гүл жинады».

4. Байланыстырып сөйлеу

Әңгіме құрастыру, диалог жүргізу.

Жаттығулар:

• «Суретті әңгіме»: топқа сурет беріледі, балалар бірге әңгіме құрайды.

• «Оқиғаны жалғастыр»: бір бала бастайды, басқалары жалғастырады.

• «Рөлдік ойындар»: «Дүкенде», «Асханада», «Дәрігерде».

5. Коммуникативтік бағыт

Қарым-қатынас мәдениетін дамыту.

Жаттығулар:

• «Сәлемдесу шеңбері»: әр бала кезекпен бір-бірімен амандасады.

• «Сұрақ-жауап ойыны»: балалар бір-біріне сұрақ қойып, жауап береді.

• «Әңгімелесу клубы»: еркін тақырыпта әңгіме жүргізу.

Топтық сабақ үлгісі

Тақырып: «Жануарлар әлемі»
Мақсат: жануарлар туралы сөздік қорды дамыту, сөйлем құру.

Жоспар:

1. Сәлемдесу (қазақша, орысша).

2. Жануарлар суретін көрсету, атауын сұрау.

3. «Кім қалай дыбыстайды?» ойыны (қой – «мә-мә», сиыр – «мө-мө»).

4. Сөйлем құрастыру: «Бұл – сиыр. Сиыр сүт береді».

5. Топпен әңгіме: «Ормандағы аңдар».

6. Қорытындылау: балалар қай жануарды жақсы көретінін айтып береді.

Топтық жұмыстың артықшылықтары

• Балалар бір-бірінен үйренеді.

• Қарым-қатынас арқылы тілдік қор дамиды.

• Ұялшақ балалар белсенділікке тартылады.

• Екі тілде сөйлеу табиғи жағдайда қолданылады.

Топтық жұмыстың қиындықтары

• Балалардың тілдік деңгейі әртүрлі болғанда кейбірі қалыс қалуы мүмкін.

• Логопед әр баланың қатысуын қамтамасыз етуі қажет.

• Код-ауысым (тіл араластыру) жиі болуы мүмкін.

Логопедтің рөлі

• Әр баланың белсенділігін бақылау.

• Қате айтылған сөздерді бірден түзету.

• Балаларға үлгі болу, сөйлемді дұрыс құру.

• Топта ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру.

Қорытынды

Топтық жұмыс екітілді балалардың сөйлеуін дамытуда ерекше маңызға ие. Ол балалардың коммуникативтік қабілетін арттырып қана қоймай, олардың сөйлеу дағдыларын өмірлік жағдайда қолдануына жол ашады. Жеке және топтық жұмыстар үйлесімді жүргізілгенде ғана логопедиялық жұмыс толық нәтижеге қол жеткізеді.

2.4. Инновациялық әдістер

Қазіргі білім беру жүйесінде инновациялық технологияларды қолдану – сөйлеу дамытудың ең тиімді бағыттарының бірі. Екітілді ортадағы балалардың сөйлеуін дамытуда дәстүрлі әдістермен қатар инновациялық тәсілдерді енгізу олардың қызығушылығын арттырады, оқу мотивациясын күшейтеді және логопедиялық жұмыстың нәтижелілігін қамтамасыз етеді.

Инновациялық әдістер – бұл заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологияларға негізделген, баланың жас ерекшелігі мен танымдық қабілетіне бейімделген жаңа әдістемелік тәсілдер жиынтығы.

Инновациялық әдістердің ерекшеліктері

1. Көрнекілік пен есту арналарын біріктіреді – мультимедиа арқылы бала естіп қана қоймай, көріп, қайталап, қатысады.

2. Ойындық сипатта болады – балаларға қызықты, мотивацияны арттырады.

3. Интерактивтілік – бала белсенді қатысушы болады, тек тыңдаушы емес.

4. Жеке бейімделу – әр баланың деңгейіне қарай тапсырмалар таңдалады.

5. Екі тілде қолдануға қолайлы – қазақ және орыс тілінде бірдей жүргізуге мүмкіндік береді.

Негізгі инновациялық әдістер

1. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ)

• Интерактивті тақта: дыбыстарды бекіту, суреттер арқылы сөздік қорды дамыту, сөйлем құрастыру.

• Компьютерлік бағдарламалар: логопедиялық тренажерлер, дыбыс қоюға арналған бағдарламалар.

• Онлайн-платформалар: Quizizz, Kahoot – сөздік қорды байыту ойындары.

Мысал: «Сөзді тап» ойынында интерактивті тақтада сурет шығады, бала оның атауын қазақша және орысша айтуы тиіс.

2. Мультимедиялық жаттығулар

• Дыбыстарды дұрыс айтуға арналған бейнероликтер.

• Мультфильм кейіпкерлерімен сөйлеу жаттығулары.

• Әндер мен тақпақтарды екі тілде жаттау.

Бұл әдіс балалардың есте сақтау қабілетін, тыңдау дағдысын арттырады.

3. Ойын технологиялары

Инновациялық әдістердің ішінде ойын ерекше орын алады. Ойын арқылы бала еркін сөйлеп, сөйлеу қателерін байқамай түзетеді.

• «Сиқырлы қапшық» ойыны – қапшықтан зат алып, оның атауын айту.

• «Кім жылдам?» ойыны – белгілі дыбыстан басталатын сөздерді атау.

• «Әңгіме тізбегі» – әр бала бір сөйлемнен қосып, әңгіме құрайды.

4. Цифрлық логопедиялық тренажерлер

Қазіргі таңда дыбыстарды қоюға арналған арнайы қосымшалар бар:

• «Логомер» – дыбыс айтуға арналған бағдарлама.

• «Дыбыстар әлемі» – балаларға арналған интерактивті қосымша.

• «Speech Therapy» – ағылшын тіліндегі логопедиялық қосымша (бейімдеп қолдануға болады).

Бұл құралдар арқылы бала өзін-өзі бақылайды, дыбысты қайталайды, нәтижесін көреді.

5. Виртуалды және толықтырылған шындық (VR/AR)

Инновациялық әдістердің ең заманауи бағыты – VR/AR технологиялары. Мысалы:

• VR арқылы бала виртуалды дүкенге кіріп, заттардың атын атап, диалог құрады.

• AR қосымшалары арқылы суретті телефонмен қарағанда ол тіріліп, дыбысталады («алма» суретін көрсеткенде «алма» деп айтады).

Бұл әдіс балалардың қызығушылығын ерекше арттырады.

Инновациялық әдістердің логопедиялық жұмыстағы қолдану үлгісі

Сабақ тақырыбы: «Жемістер»
Мақсаты: сөздік қорды дамыту, дыбыстарды бекіту.

Құрылымы:

1. Интерактивті тақтада жемістердің суреттері көрсетіледі.

2. Әр бала суретті таңдап, атауын қазақша және орысша айтады.

3. Kahoot ойыны арқылы «Қай жеміс тәтті?», «Қайсысы қызыл?» деген сұрақтарға жауап береді.

4. Мультфильм үзіндісінен «Алма туралы ән» тыңдалып, балалар қайталайды.

5. Жаттығу VR арқылы жалғасады: виртуалды бақта балалар жеміс жинап, атайды.

Инновациялық әдістердің артықшылықтары

• Балалардың сөйлеуге деген қызығушылығын арттырады.

• Екі тілде де жаттығуларды ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

• Сөйлеуді өмірлік жағдайға жақын ортада дамытады.

• Логопедиялық жұмысты шығармашылық сипатқа ие етеді.

Қиындықтары мен шектеулері

• Техникалық құралдардың жетіспеуі;

• Логопедтің АКТ-ны қолдану біліктілігінің әртүрлілігі;

• Барлық балаға бірдей қолжетімді болмауы.

Бұл қиындықтарды шешу үшін логопедтерге арнайы курстар қажет, сонымен бірге мектептер мен балабақшаларды заманауи техникалық жабдықтармен қамтамасыз ету маңызды.

Қорытынды

Инновациялық әдістер екітілді ортадағы балалардың сөйлеуін дамытуда үлкен рөл атқарады. Олар дәстүрлі әдістерді толықтырып қана қоймай, логопедиялық жұмысты жаңа деңгейге көтереді. Ақпараттық технологиялар, мультимедиа, ойындар, VR/AR – барлығы балалардың сөйлеуін қызықты әрі тиімді түрде жетілдіруге мүмкіндік береді.

2.5. Ата-анамен және мұғаліммен жұмыс

Екітілді ортадағы балалардың сөйлеуін дамытуда логопедиялық жұмыстың нәтижелілігі тек логопедтің кәсіби біліктілігіне ғана емес, ата-аналар мен мұғалімдердің белсенді қатысуына да байланысты. Баланың сөйлеу дағдылары күнделікті өмірде, отбасында және мектепте қалыптасады. Сондықтан логопедиялық жұмыстың ажырамас бөлігі – ата-аналарға кеңес беру, мұғалімдермен бірлесіп жұмыс жүргізу, ортақ мақсат қою.

Ата-анамен жұмыс

Ата-ананың рөлі

• Балаға тілдік орта қалыптастыру.

• Екі тілде де сөйлеуге жағдай жасау.

• Логопедтің берген тапсырмаларын үйде жалғастыру.

• Баланың сөйлеуін мадақтап, қолдау көрсету.

Ата-анамен жұмыстың түрлері

1. Кеңес беру сабақтары.
   Логопед ата-аналарға баланың сөйлеу даму деңгейі туралы мәлімет береді, үй жағдайында қолдануға болатын әдістерді көрсетеді.

2. Ата-аналарға арналған нұсқаулықтар.
   Арнайы буклеттер, жадынамалар таратылады: «Баламен қалай сөйлесу керек?», «Қазақ тілінде дыбыстарды бекіту жолдары», «Үйде логопедиялық ойындар».

3. Ашық сабақтар.
   Ата-аналар логопедиялық сабақтарға қатысып, әдістерді көзбен көреді.

4. Үй тапсырмасын ұйымдастыру.
   Логопед әр балаға шағын тапсырмалар береді: дыбыс айту жаттығулары, қысқа өлең жаттау, сурет бойынша әңгіме құрау.

Үйде ата-аналар қолдана алатын жаттығулар

• Айна алдында дыбыс айту. Бала дыбысты қайталап, артикуляциясын көреді.

• Кітап оқу. Қысқа ертегілерді екі тілде оқып, сұрақ қою.

• Суреттермен әңгіме. Бала суретке қарап, әңгіме құрайды.

• Отбасылық ойындар. «Не өзгерді?», «Сөзді тап», «Артық сөзді алып таста».

Мұғаліммен жұмыс

Мұғалімнің рөлі

• Балаға сабақ үстінде сөйлеу белсенділігін арттыруға мүмкіндік беру.

• Тілдік қателерді түзетіп отыру.

• Логопедпен бірлесіп, жеке тапсырмалар беру.

• Баланың психологиялық жайлылығын қамтамасыз ету.

Мұғаліммен жұмыстың түрлері

1. Әдістемелік семинарлар.
   Логопед мұғалімдерге екітілді балалардың сөйлеу ерекшеліктері туралы дәріс оқиды.

2. Ортақ жоспар құру.
   Мұғалім мен логопед сабақтағы сөйлеу дағдыларын дамыту бағыттарын келіседі.

3. Сыныптағы бақылау.
   Логопед сабақтарға қатысып, баланың сөйлеу белсенділігін бақылайды.

4. Пән бойынша сөйлеу жаттығулары.
   Мысалы, математика сабағында бала есепті екі тілде түсіндіреді, дүниетану сабағында жануарлар туралы әңгімелейді.

Логопед, ата-ана және мұғалім ынтымақтастығы

Үш жақтың бірлескен жұмысы баланың сөйлеу дамуы үшін аса маңызды.

Ынтымақтастықтың үлгілері:

• Үш жақты кездесу: логопед – ата-ана – мұғалім бірлесіп баланың даму жоспарын талқылайды.

• Құрал алмасу: логопед тапсырма береді, мұғалім сабақта қолданады, ата-ана үйде жалғастырады.

• Кері байланыс дәптері: логопед, мұғалім және ата-ана баланың жетістігін жазып отырады.

Ынтымақтастықтағы қиындықтар

• Ата-ананың уақыт тапшылығы.

• Мұғалімнің логопедиялық ерекшеліктерді толық білмеуі.

• Баланың екі ортада әртүрлі тіл қолдануы.

Шешу жолдары:

• Қысқа әрі қарапайым тапсырмалар беру.

• Мұғалімдерге логопедиялық минимум үйрету.

• Ата-анаға баламен сөйлескенде тілдік тепе-теңдікті сақтау жолын көрсету.

Қорытынды

Ата-ана мен мұғалім логопедиялық жұмыстың тең серіктестері болып табылады. Олардың қолдауы болмаса, баланың сөйлеу дағдыларын дамытуда толық нәтиже күту қиын. Логопед ата-ана мен мұғалімді ақпараттандырып қана қоймай, оларды түзету жұмысына белсенді тартуы қажет. Үш жақтың бірлескен еңбегі арқасында ғана екітілді ортадағы балалардың сөйлеуі жүйелі дамиды.

Қорытынды

«Екітілді ортадағы балалардың сөйлеу ерекшеліктерін дамыту жолдары» атты әдістемелік құралдың басты мақсаты – екі тілде қатар тәрбиеленіп отырған балалардың сөйлеу қабілеттерін ғылыми тұрғыдан талдау және оларды жетілдірудің тиімді жолдарын көрсету болды. Жұмыс барысында екітілді ортаның психолингвистикалық негіздері, сөйлеу дамуының ерекшеліктері, сөйлеу бұзылыстарының түрлері, интерференция құбылысы жан-жақты қарастырылып, логопедиялық жұмыстың теориялық қағидалары айқындалды. Сонымен қатар практикалық бөлімде диагностикалық әдістемелер, жеке және топтық жұмыс түрлері, инновациялық әдістер, ата-ана мен мұғаліммен бірлескен іс-әрекеттердің жолдары жүйеленді.

Теориялық тұжырымдар

Құралдың теориялық бөлігінде екітілді ортадағы балалардың сөйлеу дамуына тән ерекшеліктер анықталды:

• Баланың санасында екі тілдік жүйенің қатар сақталуы сөйлеудің қарқыны мен құрылымына әсер етеді;

• Екітілді ортада интерференция құбылысы тұрақты байқалады;

• Сөйлеу бұзылыстарының көріністері біртілді балалардан өзгеше сипатта болуы мүмкін;

• Екі тілдегі дыбыстық, лексикалық, грамматикалық айырмашылықтарды ескермей түзету жұмысы жүргізілсе, нәтиже төмен болады.

Бұл тұжырымдар логопедиялық жұмысты ұйымдастыруда ғылыми-әдістемелік негіз болып табылады.

Практикалық нәтижелер

Практикалық бөлімде ұсынылған әдістемелер логопедтің күнделікті жұмысында қолдануға қолайлы:

• Диагностика жүйесі баланың сөйлеуін екі тілде салыстыра тексеруге мүмкіндік береді;

• Жеке жұмыс түрлері әр баланың сөйлеуіндегі нақты қателерді түзетуге бағытталған;

• Топтық жұмыс түрлері балалардың коммуникативтік қабілеттерін табиғи ортада дамытуға ықпал етеді;

• Инновациялық әдістер (АКТ, мультимедиа, ойын технологиялары, VR/AR) балалардың сөйлеуге деген қызығушылығын арттырады;

• Ата-анамен және мұғаліммен жұмыс сөйлеуді дамыту үдерісінің үздіксіздігін қамтамасыз етеді.

Ұсыныстар

1. Логопедтерге екітілді ортада сөйлеу дамуын бағалауда міндетті түрде екі тілде диагностика жүргізу ұсынылады.

2. Жеке жұмыс пен топтық жұмысты үйлестіре қолдану қажет.

3. Инновациялық технологияларды сабақтарға енгізу сөйлеуді дамытудың тиімділігін арттырады.

4. Ата-аналарға үйде сөйлеуді дамытуға арналған қарапайым тапсырмалар берілуі керек.

5. Мұғалімдер логопедпен бірлесіп жұмыс істегенде ғана түзету нәтижесі толық көрінеді.

Қорытынды ой

Бұл әдістемелік құрал екітілді ортадағы логопедиялық жұмыстың кешенді моделін ұсынады. Теориялық және практикалық мазмұнның үйлесімі логопед мамандарға нақты көмек көрсетеді. Басты мақсат – екітілді балалардың сөйлеу қабілетін жетілдіру, оларды қазақ және орыс тілінде еркін, сауатты сөйлету.

Екітілділік – қазіргі қоғамның шындығы. Сондықтан баланың екі тілде де дұрыс сөйлеуін қамтамасыз ету – тек логопедтің ғана емес, ата-ана мен мұғалімнің де ортақ міндеті. Логопедиялық жұмыстың жүйелі жүргізілуі арқылы біз болашақ ұрпақтың тілдік мәдениеті жоғары, бәсекеге қабілетті тұлға болып қалыптасуына ықпал ете аламыз.

Пайдаланылған әдебиеттер

Қазақ тіліндегі дереккөздер

1. Айдарбекова, Н. Логопедия негіздері. – Алматы: Білім, 2019. – 280 б.

2. Жұмабекова, С. Баланың сөйлеу тілін дамыту әдістемесі. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020. – 312 б.

3. Қасымова, А. Қазақ-орыс екітілділігінің ерекшеліктері. – Алматы: Қазақ университеті, 2018. – 224 б.

4. Тілешова, М. Балалардағы сөйлеу кемшіліктері және оларды түзету жолдары. – Шымкент: Әлем, 2021. – 190 б.

5. Сәрсенбаева, Г. Екітілді балалардың тілдік дамуы: әдістемелік құрал. – Түркістан: ХҚТУ баспасы, 2022. – 250 б.

6. Әлімханова, Ш. Логопедиялық жаттығулар жинағы. – Қарағанды: Арко, 2020. – 176 б.

7. Жүнісова, Б. Баланың фонематикалық естуін дамыту. – Павлодар: ЭКО, 2019. – 140 б.

8. Оралбекова, М. Сөйлеу бұзылыстарын диагностикалау. – Алматы: Қазақ университеті, 2021. – 210 б.

9. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Инклюзивті білім беруді дамыту тұжырымдамасы. – Астана, 2015.

10. Төлеубаева, К. Қазақ тілін оқытудағы инновациялық әдістер. – Алматы: Дәуір, 2020. – 198 б.

Орыс тіліндегі дереккөздер

11. Артемова, Л.В. Общая и специальная логопедия. – Москва: Владос, 2018. – 368 с.

12. Ельконен, Б. Психолингвистические основы речевого развития. – Санкт-Петербург: Речь, 2019. – 285 с.

13. Лалаева, Р.И. Нарушения речи у детей и пути их коррекции. – Москва: Академия, 2021. – 412 с.

14. Филичева, Т.Б., Чиркина, Г.В. Методика обучения и воспитания детей с ОНР. – Москва: Просвещение, 2018. – 320 с.

15. Жукова, Н.С. Логопедическая работа с детьми дошкольного возраста. – Москва: Сфера, 2020. – 280 с.

16. Мастюкова, Е.М. Теория и практика логопедии. – Москва: Академкнига, 2019. – 290 с.

17. Чиркина, Г.В. Коррекционная педагогика и логопедия. – Москва: Владос, 2020. – 336 с.

18. Воронова, Е.А. Двуязычие и речь ребенка. – Санкт-Петербург: Питер, 2021. – 244 с.

19. Рубинштейн, С.Л. Основы общей психологии. – Москва: Питер, 2019. – 310 с.

20. Лурия, А.Р. Язык и сознание. – Москва: Наука, 2017. – 240 с.

Шетелдік дереккөздер

21. Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 2020. – 520 p.

22. Baker, C. Foundations of Bilingual Education and Bilingualism. – New York: Multilingual Matters, 2021. – 460 p.

23. Grosjean, F. Bilingual: Life and Reality. – Harvard University Press, 2019. – 280 p.

24. Paradis, J. Child Bilingual Development: Acquisition, Learning, and Language Disorders. – Cambridge University Press, 2020. – 350 p.

25. Cummins, J. Language, Power and Pedagogy: Bilingual Children in the Crossfire. – Multilingual Matters, 2019. – 300 p.

26. Kuhl, P. Early language acquisition: cracking the speech code. – Nature Reviews Neuroscience, 2018. – 19(11), pp. 729–738.

27. Tomasello, M. Constructing a Language: A Usage-Based Theory of Language Acquisition. – Harvard University Press, 2020. – 388 p.

28. Hoff, E. Language Development. – Belmont: Wadsworth Publishing, 2021. – 420 p.

29. De Houwer, A. An Introduction to Bilingual Development. – New York: Multilingual Matters, 2018. – 260 p.

30. MacLeod, A. Speech and Language Development in Bilingual Children. – Oxford University Press, 2022. – 312 p.

Қосымша әдебиеттер

31. UNESCO. Education in a Multilingual World. – Paris: UNESCO, 2018.

32. WHO. Developmental Language Disorders in Children. – Geneva: WHO Press, 2019.

33. OECD. The Future of Education and Skills 2030. – Paris: OECD Publishing, 2020.

34. ҚР БҒМ. Мектеп жасына дейінгі балалардың сөйлеуін дамыту бағдарламасы. – Астана, 2021.

35. Назарбаев, Н.Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру. – Астана, 2017.