ЭМОЦИОНАЛДЫҚ ИНТЕЛЛЕКТ – ЗАМАНАУИ БІЛІМ БЕРУДІҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ БАҒДАРЫ

Масалимова Рауасия Галимовна

И.Тайманов атындағы орта мектептің директоры, Атырау қаласы

Аннотация: Мақалада эмоционалдық интеллекттің (EQ) заманауи білім беру жүйесіндегі теориялық және практикалық маңызы кеңінен қарастырылады. Халықаралық зерттеулер мен отандық тәжірибе негізінде EQ-ның оқу-тәрбие үдерісіне ықпалы талданады. И.Тайманов атындағы орта мектепте іске асырылып жатқан «EQ – Экожүйе: Эмоционалдық интеллект – табысты тұлғаның кілті» авторлық жобасының мазмұны, кезеңдері және күтілетін нәтижелері баяндалады. Мақала мектеп директорлары, педагог-ұйымдастырушылар және білім беру саясатын жасаушылар үшін практикалық бағдар ретінде ұсынылады.

Кіріспе

ХХІ ғасырдың жаңа талаптары білім беру жүйесінің алдына мүлдем жаңа міндеттер қойып отыр. Жасанды интеллект дамып, автоматтандыру еңбек нарығын өзгертіп жатқан бүгінде тек академиялық білімі бар маман жеткілікті бола алмайды. Болашақ ұрпаққа қажетті дағдылар тізімінің шыңына World Economic Forum сарапшылары эмоционалдық интеллектті, сыни ойлауды және коммуникация дағдыларын шығарады.

Қазақстанның жаңартылған білім беру бағдарламасы да осы бағытты нық ұстанады. Функционалдық сауаттылықты, зерттеушілік дағдыны және жеке тұлғалық қасиеттерді дамытуды алға қоятын бүгінгі оқу жоспары – бала жанының, оның эмоционалдық әлемінің маңызды екенін мойындайды.

Осы тұрғыда педагог ретінде жылдар бойы жинақталған тәжірибем мынадай бір ақиқатты айқын паш етті: оқушының академиялық жетістігі мен психологиялық салауаттылығы бір-бірінен бөлінбейтін бүтін. Баланың мектепке деген ықыласы, сабаққа белсенділігі, мұғаліммен қарым-қатынасы – бәрі-бәрі оның эмоционалдық күйіне тікелей байланысты.

Сондықтан И.Тайманов атындағы орта мектепте эмоционалдық интеллектті дамытуды оқу-тәрбие жұмысының өзегіне айналдыру туралы стратегиялық шешім қабылданды. Бұл мақала – сол жолдың теориялық негізін, іс жүзіндегі қадамдарын және алдағы перспективаларын бөлісу ниетінен туындады.

Эмоционалдық интеллект: теориялық негіздер

Эмоционалдық интеллект ұғымы ғылыми айналымға 1990 жылы американдық психологтар Джон Майер мен Питер Саловей енгізді. Олардың анықтамасы бойынша, EQ – адамның өз эмоциясын және өзгенің сезімін дәл тану, түсіну, бағалау және басқару қабілеттерінің жиынтығы (Mayer, Salovey, 1990). Бұл – туа біткен қасиет емес, дамытуға болатын дағды.

1995 жылы Дэниел Гоулман өзінің атышулы «Эмоционалдық интеллект» атты кітабын жариялады. Ол IQ-ны адамның өмірдегі табысының тек 20%-ін түсіндіреді деп тұжырымдап, қалған 80%-ті EQ анықтайды деген пікірді ілгері тартты. Гоулман EQ-ны бес компоненттен тұратын модель арқылы сипаттады (Goleman, 1995):

• өзін-өзі тану (self-awareness) – өз эмоциясын сәтінде тану;

• өзін-өзі реттеу (self-regulation) – сезімді басқара білу;

• ішкі мотивация (motivation) – ішкі ынтамен жетістікке ұмтылу;

• эмпатия (empathy) – өзгенің сезімін сезіну қабілеті;

• әлеуметтік дағдылар (social skills) – қарым-қатынас орнату шеберлігі.

Зерттеуші Д.В.Люсин эмоционалдық интеллектті екі блокта қарастырады: интраперсоналдық (өз эмоциясын басқару) және интерперсоналдық (өзгенің эмоциясын тану). Бұл модель практикалық диагностикада кеңінен қолданылады (Люсин, 2004).

Роберт Плутчик болса эмоцияларды 8 базалық санатқа топтастырып, оларды «эмоция дөңгелегі» арқылы бейнеледі. Бұл модель – педагогикалық тәжірибеде эмоцияны ажырату мен атаудың тиімді визуалды құралына айналды.

Аталған үш ғылыми тұғырдың ортақ бір қорытындысы бар: эмоционалдық интеллект – дамытуға болады. Ол оқытуға, жаттықтыруға және тәжірибе жинауға жауап беретін динамикалық қабілет.

Эмоционалдық интеллект пен білім беру: байланыс

Неврология мен педагогикалық психология қиылысындағы зерттеулер мынаны дәлелдейді: адам ми тек ыңғайлы, қауіпсіз эмоционалдық ортада жаңа ақпаратты тиімді өңдейді. Стресс гормондары жоғары болған жағдайда ойлаудың жоғары деңгейлі функциялары – сыни талдау, шығармашылық, ұзақ мерзімді есте сақтау – айтарлықтай нашарлайды.

Бұл дегеніміз: егер бала мектепте қорқыныш, немқұрайдылық немесе өзін қабылдамау сезімін бастан кешірсе, ең тамаша оқулықтың да, ең шебер мұғалімнің де ықпалы шектелетін болады. Оқушының эмоционалдық күйі – оқу нәтижесінің алғышарты.

Осы байланысты тереңірек ашатын бірнеше зерттеу бағыты бар. CASEL (Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning) ұйымының 2011 жылғы мета-анализі 213 зерттеуді қамтып, SEL (Social-Emotional Learning) бағдарламаларына қатысқан оқушылардың академиялық үлгерімі орта есеппен 11 пайыздық баллға жоғарылағанын анықтады. Сонымен қатар тәртіп бұзушылықтар азайып, мектепке деген оң көзқарас артқан.

Мұғалімнің эмоционалдық интеллекті де осы тізбектің маңызды буыны. Зерттеулер педагогтің өз эмоциясын жақсы реттей алуы сыныптағы психологиялық климатқа, оқушылармен қарым-қатынас сапасына және жалпы сабақтың тиімділігіне тікелей ықпал ететінін нақтылайды. Эмоционалдық мәдениеті жоғары мұғалімнің сыныбында оқушылар ашық сұрақ қояды, қателесуден қорықпайды, бір-біріне қолдау көрсетеді.

Осының бәрі бізді маңызды педагогикалық тұжырымға алып келеді: мектептегі EQ дамыту – факультатив немесе қосымша жүктеме емес, ол – оқу-тәрбие жүйесінің сапалық негізі.

И.Тайманов атындағы мектептің тәжірибесі

И.Тайманов атындағы орта мектебінде 1100 -ден астам оқушы білім алып, 100-ден астам педагог еңбек етеді. Ұжымның педагогикалық тәжірибесі мен жаңашылдыққа деген ашықтығы – эмоционалдық интеллект бағытын жүйелі енгізудің берік тіреуіне айналды.

Мектеп дирекциясы «Атырау жаңа мектебі» аймақтық жобасына қосылып, білім беруді жаңғырту бағытында кешенді жұмыс жүргізіп келеді. Осы стратегиялық бағытта EQ мектеп дамуының басты бағдарламалық өзегіне айналды.

Жұмысты бастамас бұрын ұжым ішінде диагностика жүргізілді: педагогтердің эмоционалдық интеллект деңгейі Люсиннің EmIn сауалнамасы арқылы анықталды. Нәтижелер біркелкі болмады – бір топ педагогтердің EQ деңгейі жоғары, ал бір бөлігі өз эмоциясын атауда, реттеуде қиналатынын мойындады. Дәл осы диагностика – кейінгі жүйелі жұмыстың іргетасы болды.

Жұмыс барысында мынадай ғылыми-практикалық құралдар кешенді қолданылды:

• Plutchik эмоция дөңгелегі – эмоцияны категория бойынша ажырату және атаудың визуалды жүйесі; педагогтер бұл модель арқылы өз сезімдерін дәл атауды үйренді;

• Люсиннің EmIn әдістемесі – интраперсоналдық және интерперсоналдық EQ деңгейін өлшейтін стандартталған диагностикалық құрал;

• EQ-пішін (профиль картасы) – педагогтің эмоционалдық күшті және дамытуды қажет ететін жақтарын анықтайтын жеке бағалау жүйесі;

• Рефлексия журналы – күнделікті кәсіби тәжірибені эмоционалдық тұрғыдан саналы бағалаудың жазбаша тәсілі;

• «Эмоционалдық метеорология» тәжірибесі – апталық топтық кездесулерде педагогтердің эмоционалдық күйін бөлісіп, қолдау орнатуға бағытталған бейресми практика.

Аталған жұмыстар жекелеген тренинг немесе дәріс ретінде емес, педагогикалық кеңестер жүйесіне, ай сайынғы шеберлік сабақтарға және жеке кәсіби дамыту жоспарларына органикалық сіңіріле енгізілді. Мұның артықшылығы – эмоционалдық мәдениет мектептің күнделікті іс-тәжірибесінің бір бөлігіне айналуы.

Облыстық семинар

2025 жылғы 16 мамырда мектепте облыстық деңгейдегі «Эмоционалдық интеллект – заманауи білім берудің жаңа бағдары» атты ғылыми-тәжірибелік семинар өтті. Семинарға Атырау облысының мектептерінен 20-дан астам педагог қатысты.

Семинардың мақсаты – тек теориялық білім беру емес, практикалық EQ дағдыларын тікелей сессия барысында қалыптастыру болды. Осы мақсатта «Эмоционалдық интеллект – кәсіби дамудың негізі» тақырыбында интерактивті практикум ұйымдастырылды.

Практикум үш блоктан тұрды:

• Танып-білу блогы: Plutchik дөңгелегі арқылы 8 базалық эмоцияны картаға түсіру, жұптасып жұмыс жасау арқылы эмоцияны тануды жаттықтыру.

• Зерттеу блогы: Люсин моделі негізінде өзіндік EQ профилін жасау, нәтижелерді кіші топтарда талқылау және рефлексия жаттығулары.

• Жоспарлау блогы: EQ-пішінді толтыру, жеке даму мақсаттарын анықтау және 30 күнге арналған кәсіби эмоционалдық жоспар жасау.

Семинар соңында қатысушылардан кері байланыс жиналды. Бағалар жоғары болды: педагогтердің 92%-і семинарды «өте пайдалы» деп бағалап, өз мектебінде ұқсас жұмыстарды бастауды жоспарлайтынын білдірді. Бірнеше мектеп психологтары тәжірибемізді бейімдеп алу мақсатында ынтымақтастық туралы ниетін жеткізді.

Семинардың ең маңызды нәтижесінің бірі – осы алаңда «EQ – Экожүйе: Эмоционалдық интеллект – табысты тұлғаның кілті» авторлық жобасының тұсаукесерінің өтуі болды.

«EQ – Экожүйе» авторлық жобасы

Жоба мектептің үш жылдық стратегиялық жоспарының негізгі бағыты ретінде бекітілді. Оның концептуалдық өзегі – эмоционалдық мәдениетті жеке сабақтарда немесе жекелеген іс-шараларда емес, мектептің тұтас өмірлік кеңістігіне сіңдіру. Дәл осы себептен жоба «экожүйе» деп аталады: эмоционалдық интеллект мектептің барлық деңгейінде – директордан бастап оқушыға дейін – бірдей «ауа» сияқты болуы тиіс.

Бірінші кезең (2025–2026): Педагог – өзгерістің бастауы

Кез келген жүйелі өзгерістің басы – адамнан басталады. Мектепте де осы қағида ұсталды: эмоционалдық мәдениет реформасы педагогикалық ұжымнан бастанды.

Кезең барысында 80-нен астам педагог:

• Өзінің эмоционалдық профилін жасады (EmIn диагностикасы негізінде);

• EQ-ның 5 негізгі компонентін теориялық және практикалық деңгейде меңгерді;

• Сыныпта эмоционалдық қауіпсіз орта қалыптастыру стратегияларын үйренді;

• Өз кәсіби тәжірибесіне рефлексия жүргізу дағдысын игерді;

• Жыл бойы жеке «эмоционалдық даму журналын» жүргізді.

Осы кезеңнің аяғында мұғалімдердің ұжым ішіндегі қарым-қатынасы сапалы өзгерді. Педагогикалық кеңестерде ашықтық артты, конфликтілік жағдайлар азайды, жаңа бастамаларға деген дайындық жоғарылады. Бұл – ұжымдық EQ деңгейінің өскенінің тікелей белгісі.

Екінші кезең (2026–2027): Оқушыларды жүйелі қамту

2026–2027 оқу жылынан бастап жоба оқушыларға бағытталды. Кезеңмен жұмыс жасалу үшін 1, 5, 9 және 11-сыныптар таңдалды – бұл сыныптар өтпелі кезеңдерді бастан кешіретін жас шамалары болғандықтан, эмоционалдық дамытуға деген қажеттілік ерекше жоғары.

Бұл кезеңдегі жұмыс бағыттары:

• «Мен және менің эмоцияларым» тақырыбындағы таңдамалы курс (аптасына 1 сағат);

• Сынып жетекшілерінің сабақтарына EQ элементтерін кіріктіру;

• Оқушылар арасында «эмоционалдық медиаторлар» тобын қалыптастыру;

• Ата-аналарға арналған «Отбасылық EQ» семинарлар сериясы.

Үшінші кезең (2026–2027): Тұтас экожүйе

Жобаның соңғы кезеңінде EQ мектептің барлық деңгейіне кіріктіріледі. Жеке тұлғалар ғана емес – топтар, сыныптар, ұжым бірлесе EQ деңгейін дамытатын «эмоционалдық экожүйе» қалыптасады.

Кезеңнің күтілетін нәтижелері:

• Мектептің психологиялық климатын жыл сайын өлшейтін мониторинг жүйесін енгізу;

• EQ дамытудың мектеп моделін облыстық деңгейде таратуды бастау;

• Педагогикалық тәжірибені жинақтаған авторлық оқу-әдістемелік кешен шығару.

Аралық нәтижелер мен бақылаулар

2026 жылдың сәуіріндегі жағдай бойынша жобаның бірінші кезеңі аяқталуға жақын. Жүргізілген аралық бақылаулар мен педагогтермен жүргізілген сапалық сұхбаттар мынадай өзгерістерді анықтады:

• Педагогтердің 78%-і өз эмоцияларын жұмыс барысында жақсырақ реттей алатынын мойындады;

• Сынып ішіндегі эмоционалдық климатқа байланысты шағымдар 30%-ға азайды;

• Мұғалімдердің кәсіби жану (burnout) деңгейі Maslach сауалнамасы бойынша орта есеппен 1,4 балға төмендеді;

• Ата-аналардың мектептегі психологиялық ортаға қанағаттанушылығы 18 пайыздық баллға өсті.

Бұл нәтижелер кездейсоқ емес. Олар – жүйелі жұмыстың, педагогикалық ұжымның жауапкершілігінің және дұрыс таңдалған ғылыми-практикалық инструментарийдің жемісі. Алайда ең маңызды өзгеріс – сандық емес, сапалық: мектептің «рухы» өзгерді. Педагогтер ашық сөйлейді, бір-бірін тыңдайды, қателесуді ұятқа санамайды.

Қорытынды

Эмоционалдық интеллект – бүгінгі заманның сән ұранынан гөрі тереңірек нәрсе. Ол – адам болудың, бірге өмір сүрудің және бірлесіп оқудың іргетасы. Эмоцияны басу емес, оны тану, атау және басқара білу – тек психологиялық емес, терең педагогикалық мәселе.

Мектеп – бала өзін алғаш рет қоғамдық тұлға ретінде сезінетін орта. Дәл осы ортада эмоционалдық мәдениет қалыптасады немесе қалыптаспайды. Директор ретіндегі ең басты міндетімді мен осылай түсінемін: баланың жаны мен ақылы бірге өсетін мектеп жасау.

Осы мақсатта И.Тайманов атындағы орта мектеп «EQ – Экожүйе» жобасы арқылы өзінің жолын нық ұстап отыр. Бұл – ұзақ жол. Бірақ нәтижесі – бүкіл ұрпақтың болашағына инвестиция.

Жоба аясындағы тәжірибемізді қазақстандық мектептермен бөлісуге, бірлескен зерттеулер жүргізуге және EQ педагогикасын отандық контексте дамытуға ашықпыз. Бірге жасасақ – нәтижелі болады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Goleman D. Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. – New York: Bantam Books, 1995. – 352 p.

2. Mayer J.D., Salovey P. Emotional intelligence // Imagination, Cognition and Personality. – 1990. – Vol. 9(3). – P. 185–211.

3. Люсин Д.В. Современные представления об эмоциональном интеллекте // Социальный интеллект. – М.: Институт психологии РАН, 2004. – С. 29–36.

4. Plutchik R. The Nature of Emotions // American Scientist. – 2001. – Vol. 89(4). – P. 344–350.

5. Durlak J.A. et al. The Impact of Enhancing Students' Social and Emotional Learning // Child Development. – 2011. – Vol. 82(1). – P. 405–432.

6. Brackett M.A. Permission to Feel. – New York: Celadon Books, 2019. – 320 p.

7. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007 (2023 жылғы өзгерістермен).

8. Жаңартылған мазмұндағы білім беру бағдарламасы. – Астана: «Назарбаев Зияткерлік мектептері», 2022.

Түйін сөздер: эмоционалдық интеллект, EQ, педагогикалық мәдениет, кәсіби даму, авторлық жоба, психологиялық климат, тұлғалық қалыптасу, әлеуметтік-эмоционалдық оқыту.