Түркістан облысы, Мақтаарал ауданы

“С. Мұқанов атындағы №40 ЖББМ”

Арнайы педагогика

Артыкбаева Айсулу Айтеновна

Ерекше білімді қажет ететін балаларды қолдау – қоғам міндеті

Аңдатпа

Бұл мақалада ерекше білімді қажет ететін балаларды қолдау мәселесі қарастырылады. Автор инклюзивті білім берудің маңыздылығын, мұғалім, ата-ана және қоғамның рөлін жан-жақты талдайды. Сонымен қатар ерекше балалардың білім алуына қолайлы орта қалыптастыру, оларды әлеуметтік бейімдеу және психологиялық қолдау көрсету жолдары сипатталады. Мақалада қазіргі білім беру жүйесіндегі өзекті мәселелер мен оларды шешу жолдары ұсынылады. Ерекше балаларды қолдау – адамгершілік құндылықтарға негізделген қоғам дамуының маңызды көрсеткіші екендігі айқындалады.

Түйінді сөздер: ерекше білім беру, инклюзивті білім беру, әлеуметтік бейімделу, педагогикалық қолдау, қоғам, психологиялық көмек.

Аннотация

В данной статье рассматриваются вопросы поддержки детей с особыми образовательными потребностями. Автор анализирует значение инклюзивного образования, а также роль учителя, родителей и общества в процессе обучения и воспитания таких детей. Описываются пути создания благоприятной образовательной среды, социальной адаптации и оказания психологической помощи. В статье также выделяются актуальные проблемы современной системы образования и предлагаются пути их решения. Поддержка особых детей рассматривается как важный показатель гуманного и развитого общества.

Ключевые слова: особые образовательные потребности, инклюзивное образование, социальная адаптация, педагогическая поддержка, общество, психологическая помощь.

Abstract

This article examines the issue of supporting children with special educational needs. The author analyzes the importance of inclusive education and the roles of teachers, parents, and society in the education and development of such children. The paper describes ways to create a supportive learning environment, ensure social adaptation, and provide psychological assistance. It also highlights current challenges in the education system and suggests possible solutions. Supporting children with special needs is considered an essential indicator of a humane and progressive society.

Keywords: special educational needs, inclusive education, social adaptation, pedagogical support, society, psychological assistance.

Қазіргі қоғамда әрбір баланың сапалы білім алуға, толыққанды дамуға және өзін тұлға ретінде көрсетуге құқығы бар. Соның ішінде ерекше білімді қажет ететін балалардың орны ерекше. Бұл балалар – қоғамның ажырамас бөлігі, сондықтан оларды қолдау тек ата-ананың немесе мұғалімнің ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті болып табылады. Бүгінгі күні инклюзивті білім беру жүйесі дамып келе жатқанымен, ерекше балаларға деген көзқарас пен қолдау деңгейін одан әрі жетілдіру қажеттілігі өзекті болып отыр.

Ерекше білімді қажет ететін балалар дегеніміз – денсаулығында, дамуында немесе психологиялық ерекшеліктерінде белгілі бір ауытқулары бар, білім алуда қосымша қолдауды қажет ететін тұлғалар. Бұл қатарға көру, есту, сөйлеу қабілеті бұзылған, тірек-қимыл аппараты әлсіз, сондай-ақ зияткерлік немесе эмоционалдық дамуында ерекшеліктері бар балалар жатады. Мұндай балаларға тек медициналық көмек жеткіліксіз, оларға психологиялық-педагогикалық қолдау, әлеуметтік бейімдеу аса маңызды.

Инклюзивті білім беру – ерекше балаларды қоғамға бейімдеудің ең тиімді жолдарының бірі. Бұл жүйе арқылы барлық балалар, олардың мүмкіндіктеріне қарамастан, бір ортада білім алады. Инклюзивті орта балалардың бір-біріне деген түсіністігін арттырып, төзімділік пен сыйластық қасиеттерін қалыптастырады. Сонымен қатар ерекше балалар өздерін қоғамнан шеттетілген емес, керісінше, толыққанды мүшесі ретінде сезінеді.

Алайда инклюзивті білім беруді жүзеге асыру барысында бірқатар қиындықтар кездеседі. Мысалы, мектептердің материалдық-техникалық базасының жеткіліксіздігі, арнайы мамандардың (дефектолог, логопед, психолог) тапшылығы, мұғалімдердің арнайы дайындық деңгейінің төмендігі сияқты мәселелер бар. Бұл проблемаларды шешу үшін мемлекет тарапынан нақты бағдарламалар қабылданып, қаржылай және әдістемелік қолдау күшейтілуі қажет.

Мұғалімнің рөлі ерекше балаларды қолдауда аса маңызды. Себебі мұғалім – баланың білім алуындағы басты бағыттаушы тұлға. Сондықтан педагог инклюзивті білім беру қағидаларын меңгеріп, әр оқушының жеке ерекшелігін ескере отырып жұмыс жүргізуі тиіс. Сабақ барысында дифференциация, жеке тапсырмалар, визуалды құралдар, ойын әдістері сияқты тәсілдерді қолдану ерекше балалардың оқу үдерісіне белсенді қатысуына мүмкіндік береді.

Сонымен қатар ата-ананың да рөлі зор. Ерекше бала тәрбиелеп отырған ата-анаға психологиялық қолдау, кеңес беру, әлеуметтік көмек көрсету маңызды. Ата-ана мен мектеп арасындағы тығыз байланыс баланың дамуына оң әсер етеді. Қоғамда ерекше балалардың ата-аналарына түсіністікпен қарап, оларды қолдау мәдениетін қалыптастыру қажет.

Қоғамдық көзқарас – ерекше балаларды қолдаудағы негізгі факторлардың бірі. Өкінішке қарай, кейбір жағдайда мұндай балаларға деген теріс көзқарас, кемсітушілік немесе түсінбеушілік кездесіп жатады. Бұл мәселені шешу үшін ақпараттық жұмыстар жүргізу, БАҚ арқылы түсіндіру, қоғамда толеранттылықты қалыптастыру қажет. Әрбір адам ерекше баланың мүмкіндігі шектеулі емес, тек мүмкіндігі өзгеше екенін түсінуі тиіс.

Технологияның дамуы да ерекше балаларды қолдауда үлкен мүмкіндік береді. Арнайы қосымшалар, онлайн платформалар, көмекші құрылғылар арқылы балалардың білім алуы жеңілдей түседі. Мысалы, сөйлеу қабілеті бұзылған балаларға арналған бағдарламалар, көру қабілеті нашар балаларға арналған дыбыстық жүйелер олардың білім алуына көмектеседі.

Ерекше білімді қажет ететін балаларды қолдау – тек білім беру саласының ғана емес, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау, мәдениет және жалпы қоғамның ортақ жауапкершілігі. Бұл бағытта кешенді жұмыс жүргізілгенде ғана нақты нәтижеге қол жеткізуге болады. Әр бала – болашақтың иесі, сондықтан олардың толыққанды дамуына жағдай жасау – еліміздің жарқын болашағының кепілі.

Ерекше білімді қажет ететін балаларды қолдау мәселесі тек білім беру жүйесінің аясында ғана қарастырылып қоймай, кешенді түрде барлық қоғамдық институттардың өзара әрекеттестігін талап етеді. Бұл бағытта ең алдымен білім беру ұйымдарының материалдық-техникалық базасын нығайту маңызды. Мектептерде арнайы жабдықталған кабинеттер, түзету-дамыту құралдары, қолжетімді орта (пандустар, лифтілер, арнайы санитарлық бөлмелер) болуы қажет. Мұндай жағдайлар ерекше балалардың мектеп өміріне белсенді қатысуына мүмкіндік береді және олардың өзін еркін сезінуіне ықпал етеді.

Сонымен қатар, инклюзивті білім берудің сапасы мұғалімдердің кәсіби даярлығына тікелей байланысты. Педагогтар ерекше балалармен жұмыс істеудің әдіс-тәсілдерін меңгеріп қана қоймай, олардың психологиялық ерекшеліктерін де терең түсінуі тиіс. Осыған байланысты мұғалімдердің біліктілігін арттыру курстарын жүйелі түрде ұйымдастыру, тәжірибе алмасу алаңдарын құру, әдістемелік қолдау көрсету өзекті болып табылады. Әсіресе жас мамандарға тәлімгерлік жүйені дамыту тиімді нәтиже береді.

Ерекше балалармен жұмыс барысында заманауи педагогикалық технологияларды қолданудың маңызы зор. Мысалы, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, интерактивті әдістер, ойын элементтері, арт-терапия, музыкатерапия сияқты тәсілдер балалардың қызығушылығын арттырып, олардың танымдық белсенділігін күшейтеді. Әр баланың мүмкіндігі мен қабілетіне қарай тапсырмаларды саралау да маңызды. Бұл олардың өз-өзіне деген сенімін қалыптастырып, жетістікке жетуіне жол ашады.

Бұдан бөлек, ерекше балалардың әлеуметтік бейімделуіне ерекше көңіл бөлінуі тиіс. Олар тек мектеп қабырғасында ғана емес, қоғамда да өз орнын таба алуы керек. Осы мақсатта түрлі үйірмелер, шығармашылық студиялар, спорттық секциялар ұйымдастыру тиімді. Мұндай іс-шаралар балалардың қабілеттерін ашуға, достық қарым-қатынас орнатуына және қоғамға бейімделуіне көмектеседі.

Ерекше балаларды қолдауда психологиялық қызметтің рөлі де айрықша. Мектеп психологтары балалардың эмоционалдық жағдайын бақылап, қажет жағдайда түзету жұмыстарын жүргізуі тиіс. Сонымен қатар ата-аналарға кеңес беру, оларды психологиялық тұрғыдан қолдау да маңызды. Себебі ерекше бала тәрбиелеп отырған ата-аналар жиі күйзеліске ұшырауы мүмкін. Сондықтан оларға түсіністікпен қарап, жан-жақты қолдау көрсету қажет.

Қоғамдық ұйымдар мен қайырымдылық қорлары да бұл мәселеден тыс қалмауы тиіс. Олар ерекше балаларға арналған жобаларды жүзеге асырып, түрлі іс-шаралар ұйымдастырып, қоғам назарын осы мәселеге аударуға ықпал етеді. Волонтерлік қозғалыстардың дамуы да ерекше балаларды қолдаудың тиімді жолдарының бірі болып табылады. Жастардың бұл бағыттағы белсенділігі қоғамда мейірімділік пен жанашырлық құндылықтарын нығайтады.

Сонымен қатар бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі де ерекше. Теледидар, интернет, әлеуметтік желілер арқылы ерекше балалардың жетістіктерін көрсету, олардың өмірі туралы оң көзқарас қалыптастыру қоғамның санасын өзгертуге әсер етеді. Бұл өз кезегінде кемсітушіліктің азаюына, толеранттылықтың артуына ықпал етеді.

Ерекше білімді қажет ететін балаларды қолдау – ұзақ мерзімді және жүйелі жұмысты талап ететін күрделі үдеріс. Бұл бағытта мемлекет, мектеп, отбасы және қоғам бірлесе әрекет еткенде ғана нақты нәтижеге қол жеткізуге болады. Әрбір балаға тең мүмкіндік беру – әділетті қоғамның басты қағидасы екенін естен шығармауымыз керек.

Қорытындылай келе, ерекше білімді қажет ететін балаларды қолдау – адамгершілік пен өркениеттіліктің белгісі. Қоғамның дамуы оның әлсіз мүшелеріне деген қамқорлығымен өлшенеді. Егер біз ерекше балаларға тең мүмкіндік беріп, оларды қолдасақ, онда біз шын мәнінде әділетті және мейірімді қоғам құра аламыз. Сондықтан әрқайсымыз бұл іске бейжай қарамай, өз үлесімізді қосуымыз қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007.

2. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2020–2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. – Нұр-Сұлтан, 2019.

3. Лев Выготский. Ойлау және сөйлеу. – Мәскеу: Педагогика, 1982.

4. ЮНЕСКО. Инклюзивті білім беру: саясат және тәжірибе. – Париж, 2017.

5. Смағұлова А. Қ. Инклюзивті білім беру негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2018.