ЭССЕ: ОҚУШЫНЫҢ СЫНИ ОЙЛАУ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТІН ДАМЫТУДЫҢ ЖОЛЫ

ЖАНАБАЕВА ШОЛПАН ДОСБОЛОВНА

Шымкент қаласы «№55 жалпы орта білім беретін мектеп» КММ

sholpanzhanabaeva84@mail.ru

АННОТАЦИЯ

Бұл мақалада эссе жазудың оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытудағы рөлі қарастырылады. Автор эссе жазу арқылы оқушылардың сыни ойлау қабілетін арттыру, шығармашылық мүмкіндігін ашу және өзіндік көзқарасын қалыптастырудың маңызын дәлелдейді. Эссе жазу әдістемесі, оның түрлері және мектеп тәжірибесінде қолдану жолдары ұсынылады. Мақала мұғалімдер мен әдіскерлерге арналған тәжірибелік нұсқаулық ретінде қызмет ете алады.

Тірек сөздер: эссе, функционалдық сауаттылық, сыни ойлау, шығармашылық қабілет, білім беру, жазу дағдылары.

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру. Яғни алған білімін өмірде еркін қолдана алатын, сыни ойлайтын, шығармашыл тұлға тәрбиелеу. Бұл міндетті жүзеге асырудың тиімді жолдарының бірі – эссе жазу дағдысын дамыту. Эссе – оқушының жеке ойы мен көзқарасын білдіруге мүмкіндік беретін шығармашылық жұмыс түрі. Ол оқушының ойлау белсенділігін арттырып, тілдік және танымдық қабілеттерін ұштайды.

Эссе жазу арқылы дамитын дағдылар
Эссе жазу – оқушының білімін жүйелеуге, ойын анық әрі түсінікті жеткізуге үйретеді. Эссе құрылымы белгілі бір логикалық талаптарға сәйкес келеді: кіріспе, негізгі ойды ашу және қорытынды. Оқушы осы құрылымды сақтай отырып, өз көзқарасын білдіру, оны дәлелдеу, мысалдар арқылы негіздеу дағдыларын дамытады.

Сыни ойлау дағдыларының дамуы
Эссе жазу барысында оқушы ақпаратты сыни тұрғыдан қабылдайды: ол тақырыпты зерттейді, әртүрлі көзқарастарды салыстырады, деректерді сұрыптайды және өз пайымын қалыптастырады. Бұл үдеріс:

• Негізгі және қосымша ақпаратты ажырата білуді;

• Өз көзқарасын логикалық дәлелдеуді;

• Қарсы пікірлерге сыни көзқараспен жауап беруді үйретеді.

Шығармашылық қабілеттің дамуы
Эссе жазу шығармашылық ойлауды дамытуға зор мүмкіндік береді. Оқушы:

• Ойды көркем тілмен жеткізу тәсілдерін меңгереді;

• Образ жасауға, теңеулер мен метафораларды қолдануға машықтанады;

• Жеке көзқарасын ерекше стильмен ұсынуға ұмтылады.

Эссе жазу барысында оқушы өз сезімін, қиялын, тәжірибесін қолдана отырып, өзіндік мәтін құрады. Бұл оның шығармашылық еркіндігін арттырады, сөздік қорын байытады, тілдік сауаттылығын дамытады.

Функционалдық сауаттылық пен эссе байланысы
Функционалдық сауаттылық – өмірлік міндеттерді шешуде алған білім мен дағдыларды пайдалану қабілеті. Эссе жазу арқылы оқушылар:

• Ақпаратты түсініп қабылдауға;

• Ойларын жүйелі түрде құрастыруға;

• Өз пікірін дәлелді түрде қорғауға;

• Түрлі көзқарастарды құрметтей отырып, талдау жасауға үйренеді.

Эссе жаздыру әдістемесі

Мұғалім эссе жаздыру кезінде келесі кезеңдерді ескеруі қажет:

1. Тақырыпты нақты түсіндіру: Тақырыптың мәнін, негізгі сұрақтарын оқушылармен бірге талқылау.

2. Модельдік жоспар ұсыну: Кіріспе – Негізгі бөлім – Қорытынды құрылымын түсіндіру.

3. Бағалау критерийлерін көрсету: Эсседе мазмұн тереңдігі, логикалық байланыс, тіл мәдениеті, шығармашылық ерекшелік назарға алынады.

4. Эссе үлгілерін талдау: Үлгі мәтіндер арқылы құрылым мен стиль ерекшелігін көрсету.

5. Тілдік қорды байытуға көмектесу: Бейнелі сөздер мен тұрақты тіркестерді қолдануға үйрету.

6. Кері байланыс беру: Әр оқушының жұмысына жеке пікір білдіру.

Эссе жазу әдістері:

• Тақырып бойынша ой қозғау (brainstorming);

• Еркін жазу әдісі (free writing);

• Венн диаграммасы арқылы салыстыру;

• Шағын пікірталас ұйымдастыру.

Эссе түрлері

Ұсыныстар

1. Эссе жазу дағдысын бастауыш сыныптан қалыптастыру.

2. Мектепте эссе жазу байқауларын тұрақты ұйымдастыру.

3. Әртүрлі тақырыптағы эссе жазуға мүмкіндік беру.

4. Шығармашылық еркіндік пен өзіндік көзқарасты қолдау.

5. Әр эсседен кейін оқушының рефлексиялық ой қорытындысын сұрау.

Эссе жазу – оқушының сыни ойлауын, шығармашылық қабілетін дамытатын және функционалдық сауаттылықты қалыптастыратын маңызды әдіс. Эссе арқылы оқушы өз ойын еркін білдіруді, логикалық ой қорытып, нақты дәлелдермен сөйлеуді үйренеді. Сондықтан қазіргі білім беру процесінде эссе жазу дағдысына ерекше мән берілуі тиіс. Бұл – оқушылардың болашақта білімді де, саналы да азамат болуына негіз қалады.

Пайдаланған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Жалпы білім беретін мектептерге арналған оқыту бағдарламалары. — Астана, 2016.

2. Ы. Алтынсарин атындағы ҰБА. "Функционалдық сауаттылықты дамыту бағдарламасы", 2015.

3. Венгер Л.А. "Психология развития творческого мышления у детей". — М., 2001.

4. Сағындықов Е. "Функционалдық сауаттылық және білім беру міндеттері". // Білім берудегі жаңалықтар, 2019.

5. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. "Эссе жазудың әдістемелік негіздері" жинағы. — Алматы, 2020.

6. Bilimland.kz, bilim-all.kz порталдары.