ағылшын тілін үйренуде академиялық жазылымды дамыту мәселелерін қарастыру, оның маңыздылығын айқындау және студенттер кездесетін қиындықтарды талдап, оларды шешу жолдарын ұсыну – бұл мақаланың негізгі мақсаты болып табылады.

Қазіргі таңда ағылшын тілі әлемдік коммуникацияның басты құралына айналып отыр. Crystal өзінің English as a Global Language атты еңбегінде ағылшын тілінің халықаралық мәртебесін тіл иелерінің санымен емес, оның саясат, экономика, ғылым және білім салаларындағы ықпалымен түсіндіреді. Әсіресе білім беру жүйесінде ағылшын тілі ерекше рөл атқарады, себебі әлемдік ғылыми мақалалардың шамамен 80%-ы ағылшын тілінде жарияланады. Бұл жағдай студенттер мен жас зерттеушілер үшін академиялық ағылшын тілін меңгерудің маңыздылығын айқындайды.

Академиялық ағылшын тілінің негізгі дағдыларының бірі – академиялық жазылым (academic writing). Swales және Feak атап өткендей, академиялық жазылым тек тілдік дағды емес, ғылыми қауымдастықта ойды құрылымдық әрі дәлелді түрде жеткізудің мәдениеті болып табылады. Академиялық жазылымды меңгеру студенттерге эссе, курстық жұмыс, ғылыми жоба, диссертация және мақалалар жазу барысында аса қажет. Академиялық жазылымның басты ерекшеліктерін Bailey өз еңбегінде нақтылап көрсетеді: ғылыми стильдің ресмилігі, логикалық құрылымдылығы, дәлелдер мен дәйексөздерге сүйену, сілтеме жасау ережелерін сақтау және плагиаттан аулақ болу. Бұл талаптар студенттің сыни ойлау қабілетін дамытып қана қоймай, оның ғылыми ортадағы беделін қалыптастырады. Дегенмен, академиялық жазылымды үйрену барысында студенттер көптеген қиындықтарға тап болады. Hamp-Lyons & Heasley бұл қиындықтарға лексикалық қордың жеткіліксіздігі, грамматикалық қателердің көп болуы, ғылыми стильді сақтай алмау және плагиатқа жол беру сияқты мәселелерді жатқызады. Jordan болса, студенттердің ана тілінің әсерін ерекше атап өтеді, себебі көптеген жағдайда олар қазақ немесе орыс тіліндегі ойлау жүйесін ағылшын тіліне тікелей аударады, бұл ғылыми мәтіннің сапасына теріс әсер етеді.

Соңғы онжылдықта академиялық жазылымды дамыту мәселесі көптеген зерттеушілердің назарында. Hyland академиялық жазылымды тек жазу процесі емес, сонымен қатар ғылыми қауымдастықпен тілдік және мәдени интеграцияға түсу құралы ретінде сипаттайды. Lea & Street болса, «academic literacies» тұжырымдамасын ұсынып, академиялық жазылымды студенттердің әлеуметтік және мәдени тәжірибелерімен тығыз байланыстырады. Қазақстандық жоғары оқу орындары үшін де бұл тақырып өте өзекті. Үштілді білім беру саясаты аясында студенттер ағылшын тілінде білім алуға бейімделіп келеді, алайда академиялық жазылым дағдылары әлі де жеткілікті деңгейде дамымаған. Бұл жағдай студенттердің халықаралық конференцияларға, ғылыми журналдарға және академиялық жобаларға қатысу мүмкіндігін шектейді. Осыған байланысты, ағылшын тілін үйренуде академиялық жазылымды дамыту мәселелерін зерттеу – болашақ мұғалімдер мен студенттер үшін теориялық қана емес, практикалық тұрғыдан да маңызды. Бұл мақалада академиялық жазылымның мәні мен ерекшеліктері қарастырылады, студенттердің кездесетін негізгі қиындықтары талданады және академиялық жазылымды дамыту жолдары ұсынылады.

Академиялық жазылым – студенттердің ғылыми ойлау қабілетін дамытатын, білім мен тәжірибені жүйелі түрде жеткізуге мүмкіндік беретін тілдік дағды. Swales & Feak (2012) академиялық жазылымды «ғылыми қауымдастық мүшелерінің өзара қарым-қатынасы үшін ортақ қабылданған жазба дискурс формасы» деп сипаттайды. Яғни, бұл тек жазу әрекеті ғана емес, ғылыми мәдениеттің бір бөлігі болып табылады.

Bailey (2018) академиялық жазылымның негізгі сипаттамаларын төмендегідей жіктейді:

• Ресмилік (formality). Академиялық жазылымда бейресми сөздер, қысқартулар мен ауызекі тіл элементтері қолданылмайды.

• Нақтылық (precision). Ойды жеткізуде дәлдік пен нақты терминдерді қолдану маңызды.

• Негізділік (evidence-based). Кез келген пікір немесе тұжырым дәйектермен, мысалдармен дәлелденуі тиіс.

• Құрылымдылық (organization). Мәтін кіріспе, негізгі бөлім және қорытындыдан тұратын логикалық жүйеге негізделеді.

• Сілтемелер мен дәйексөздер (references). Авторлық құқықты сақтау үшін дереккөздерге сілтеме жасалады.

Hyland академиялық жазылымды ғылыми ойлаудың «көрінетін бет-бейнесі» деп атап, студенттерді академиялық қауымдастықтың толыққанды мүшесі ретінде қалыптастыру үшін бұл дағдының маңыздылығын айқындайды.

Академиялық жазылым ұғымы – білім алушының ғылыми ортада өз ойын сауатты, дәлелді және құрылымды түрде жеткізе алу дағдысы. Bailey академиялық жазылымды

«ғылыми ойды жүйелеудің құралы» деп сипаттаса, Swales & Feak оны ғылыми қауымдастықтың негізгі коммуникациялық формасы деп көрсетеді.

Қазақстандық зерттеушілер де бұл бағытта өз ойларын білдіреді. Мысалы, Жұбанова академиялық жазылымды «білім алушылардың ғылыми ойлау мәдениетін қалыптастырудағы басты құрал» ретінде бағалайды. Ал Құрманова болса, академиялық жазылымды үйрету арқылы студенттердің тілдік құзыреттілігімен қатар зерттеу дағдыларының дамитынын атап өтеді. Академиялық жазылымның ерекшеліктеріне ресмилік, нақтылық, дәлелдерге сүйену, құрылымдылық және сілтеме жасау мәдениеті жатады. Бұл талаптар Қазақстандағы үштілді білім беру саясаты аясында да ерекше өзектілікке ие болып отыр.

Қазіргі кезеңде ағылшын тілі халықаралық ғылыми дискурстың негізгі құралы ретінде ерекше маңызға ие. Әлемдік ғылыми мақалалардың басым бөлігі ағылшын тілінде жарияланады, халықаралық конференциялар мен симпозиумдар да осы тілде өтеді. Сондықтан жоғары оқу орындарында студенттердің академиялық сауаттылығын арттыру – уақыт талабы. Академиялық сауаттылықтың басты компоненттерінің бірі – академиялық жазылым дағдысы.

Академиялық жазылымды үйрену барысында студенттер әртүрлі кедергілерге ұшырайды. Ең алдымен, лексикалық қорының жеткіліксіздігі, күрделі грамматикалық құрылымдарды қолданудағы қателер жиі кездеседі. Сондай-ақ ғылыми стильге тән сөздерді дұрыс қолдана алмау мәтін сапасына әсер етеді. Студенттердің мәтін жазудағы негізгі қателіктерінің бірі – бейресми сөздерді пайдалану және ойды ана тілінен тікелей аудару. Сонымен бірге плагиат мәселесі де өзекті болып отыр, бұл сілтеме жасау мәдениетінің толық қалыптаспағанын көрсетеді. Академиялық жазылымды дамыту үшін бірнеше тәсіл қолданылады. Олардың қатарында арнайы курстар мен тренингтер өткізу, жазу процесінің кезеңдерін (жоспарлау, алғашқы нұсқа, редакциялау, соңғы нұсқа) үйрету, студенттердің сыни ойлау қабілеттерін арттыру бар. Өзара тексеру әдісі де тиімді, себебі студент қателерін көруге және түзетуге машықтанады. Бұған қоса, көп деңгейлі тапсырмалар мен эссе жазуды кезең-кезеңімен енгізу, ғылыми стильмен ерте таныстыру оң нәтиже береді. Қазіргі заманда академиялық жазылымды жетілдіру үшін цифрлық мүмкіндіктерді пайдалану өзекті. Арнайы онлайн платформалар мен бағдарламалар грамматикалық қателерді түзетуге, мәтін сапасын жақсартуға және плагиаттан сақтануға көмектеседі. Сонымен қатар халықаралық стандарттарды меңгеру студенттердің ғылыми мәтіндерін әлемдік талаптарға сай етуге ықпал етеді. Ағылшын тілін үйрену үдерісінде академиялық жазылымды дамыту – болашақ мамандардың кәсіби және ғылыми әлеуетін арттырудағы шешуші факторлардың бірі. Академиялық жазылым дағдысы студентке тек сауатты мәтін құрастыруды ғана емес,

сонымен қатар ғылыми ойлау мәдениетін қалыптастырады, ақпаратты талдауға, салыстыруға және дәлелді тұжырым жасауға үйретеді. Бұл дағдыны меңгеру арқылы студент халықаралық ғылыми қауымдастыққа еркін еніп, өз білімін кеңінен таныта алады. Зерттеу барысында академиялық жазылымды меңгерудегі негізгі қиындықтар – тілдік, мәдени және әдістемелік кедергілер екені анықталды. Лексикалық қордың жеткіліксіздігі, грамматикалық қателер, ғылыми стильді сақтамау, плагиатқа жол беру сияқты мәселелер студенттердің еңбектерінде жиі кездеседі. Сонымен бірге, ана тілінің ықпалы да ағылшын тіліндегі жазылым сапасына әсер ететіні белгілі болды.

Осы мәселелерді шешу үшін бірқатар тиімді жолдар ұсынылады: арнайы курстар мен тренингтер ұйымдастыру, жазу процесін кезең-кезеңімен үйрету, студенттердің сыни ойлауын дамыту, заманауи цифрлық құралдарды пайдалану және халықаралық стандарттарға сәйкес сілтеме жасау мәдениетін қалыптастыру. Сондай-ақ көп деңгейлі тапсырмалар мен шығармашылық жұмыстар студенттердің академиялық сауаттылығын жетілдіруге ықпал етеді.

Ағылшын тілін үйренуде академиялық жазылымды дамыту – тек білім беру жүйесінің емес, жалпы қоғамның да дамуындағы маңызды басымдықтардың бірі. Себебі бұл дағдысы қалыптасқан жас маман өз саласында бәсекеге қабілетті болып қана қоймай, елдің ғылыми әлеуетін арттыруға да үлес қоса алады. Демек, академиялық жазылымды жүйелі түрде дамыту – болашаққа жасалған сенімді қадам. Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, студенттердің академиялық жазылымды үйрену барысында кездесетін қиындықтары айқындалды. Біріншіден, тілдік кедергілер: сөздік қорының жеткіліксіздігі, грамматикалық құрылымдарды дұрыс қолданбау, сөйлемдерді күрделі деңгейде құра алмау. Екіншіден, мәдени айырмашылықтар: ана тіліндегі ойды ағылшын тіліне тікелей аудару, ғылыми стильдің ерекшеліктерін сақтамау. Үшіншіден, әдістемелік мәселелер: сілтеме жасау нормаларын білмеу, плагиатқа жол беру, жазу процесін дұрыс жоспарлай алмау.

Бұл мәселелерді шешудің тиімді жолдары айқындалды. Арнайы академиялық жазылым курстарын ұйымдастыру, студенттерді жазу стратегияларына үйрету, сыни тұрғыдан ойлау қабілетін дамыту – басты бағыттардың бірі. Сонымен қатар жазылымды жетілдіруде заманауи цифрлық құралдарды қолданудың артықшылықтары зор. Мысалы, грамматикалық қателерді тексеретін және мәтін сапасын арттыратын бағдарламалар, плагиатты анықтайтын жүйелер студенттердің жазылым мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі. Сондай-ақ халықаралық стандарттарды (APA, MLA, Harvard) меңгерту студенттердің ғылыми еңбектерін әлемдік талаптарға жақындатады.

Қорыта келгенде, ағылшын тілін үйренуде академиялық жазылымды дамыту – студенттердің кәсіби жетілуі мен ғылыми әлеуетін арттырудың кепілі. Бұл дағдыны жүйелі түрде үйрету арқылы болашақ мамандар халықаралық ғылыми кеңістікте бәсекеге қабілетті болып шығады. Академиялық жазылым тек жеке тұлғаның дамуына ғана емес, жалпы білім беру сапасына, елдің ғылыми және инновациялық әлеуетіне де әсер етеді.

Сондықтан жоғары оқу орындары мен оқытушылар үшін басты міндеттердің бірі – студенттердің академиялық жазылым дағдыларын қалыптастыруға жүйелі түрде назар аудару. Бұл тек тіл үйрету емес, сонымен бірге студенттің ойлау мәдениетін, зерттеушілік қабілетін және академиялық адалдық қағидаттарын дамытудың жолы. Академиялық жазылымды дамыту – болашаққа салынған берік көпір, білімді, саналы әрі бәсекеге қабілетті жас ұрпақты қалыптастырудың сенімді құралы. Академиялық жазылымды игерген студент тек өз саласында ғана емес, өмірдің кез келген саласында тиімді пікір білдіре алады. Осы тұрғыдан алғанда, академиялық жазылым – болашақ мамандарды жан-жақты қалыптастыратын, олардың әлемдік білім кеңістігінде өз орнын табуына жол ашатын әмбебап құрал болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Жұбанова, Ә. (2014). Академиялық жазылым негіздері. Алматы: Қазақ университеті.

2. Құрманова, Д. (2019). Ағылшын тіліндегі академиялық жазылым: теория және тәжірибе. Нұр-Сұлтан: ЕҰУ баспасы.

3. Әлібекова, Л. (2017). Жоғары оқу орындарында академиялық жазылымды қалыптастыру мәселелері. ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы, №3, 85–92.

4. Сейдахметова, Б. (2018). Қазақ тілді студенттердің ағылшын тіліндегі жазылым ерекшеліктері. Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы, №2, 120–127.

5. Шүкірова, А. (2020). Академиялық адалдық және студенттік жазылым мәдениеті. Қазақстан жоғары мектебі, №1, 45–52.

6. Алдаш, А. (2012). Академическое письмо: теория и практика. Алматы: Қазақ университеті.

7. Тұрсынбаева, Г. (2021). Студенттердің академиялық сауаттылығын арттырудағы жаңа технологиялардың рөлі. Білім – Образование, №4, 33–39.

8. Кочеткова, Е. (2016). Академическое письмо в университетах: методика преподавания и трудности освоения. Высшее образование в России, №2, 101–108.

9. Swales, J. M., & Feak, C. B. (2012). Academic Writing for Graduate Students. Ann Arbor: University of Michigan Press.

10. Bailey, S. (2018). Academic Writing: A Handbook for International Students (5th ed.). London: Routledge.

11. Hyland, K. (2019). Second Language Writing. Cambridge: Cambridge University Press.

12. Jordan, R. R. (1999). Academic Writing Course: Study Skills in English. Harlow: Longman.

13. Hamp-Lyons, L., & Heasley, B. (2006). Study Writing: A Course in Writing Skills for Academic Purposes. Cambridge: Cambridge University Press.

14. Coxhead, A. (2000). A new academic word list. TESOL Quarterly, 34(2), 213–238.