ГАЖ және қашықтықтан зондтауды пайдаланумен ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді пайдалану тиімділігін талдау

Жұмағали Бекзат Мадиұлы

1-курс магистранты

Мамандығы:Кадастр және жерге орналастыру

Мақалада ГАЖ (географиялық ақпараттық жүйелер) мен ҚЗ (қашықтықтан зондтау) әдістерінің ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді тиімді пайдалану мәселелері қарастырылған. Бұл технологиялардың ауыл шаруашылығындағы жер пайдалану тиімділігін арттырудағы рөлі мен мүмкіндіктері зерттеледі. Әсіресе, жердің экологиялық жағдайын бақылау, топырақтың құнарлылығын бағалау, су ресурстарын басқару және ауыл шаруашылығы дақылдарының өсуін мониторингтеу бойынша ГАЖ мен ҚЗ әдістерінің тиімділігі талданған. Мақалада осы әдістердің Қазақстандағы ауыл шаруашылығы жерлерінде қолданылуының қазіргі жағдайы, болашақтағы әлеуеті мен мүмкіндіктері қарастырылған.

Түйін сөздер: ГАЖ (географиялық ақпараттық жүйелер), қашықтықтан зондтау, ауыл шаруашылығы, жер ресурстары, тиімді пайдалану, жер кадастры.

Зерттеу тақырыбының өзектілігі

Қазақстандағы ауыл шаруашылығы жерлерінің тиімді пайдалану мәселесі ұзақ уақыт бойы қоғамның назарында тұр. Ел экономикасының басты саласы саналатын ауыл шаруашылығы жерлерін дұрыс пайдалану, оның ішінде жер ресурстарын тиімді басқару, жерді қорғау және экологиялық жағдайларды ескеру – маңызды мәселелердің бірі. Қазақстанның ауыл шаруашылығы жерлерінің көп бөлігі тұзды, сортаң, шөлейтті және жайылымдық жерлер болып табылады. Олардың тиімді пайдалану үшін жаңа технологиялар мен әдістерді қолдану қажет.[1]

Соңғы жылдары географиялық ақпараттық жүйелер (ГАЖ) және қашықтықтан зондтау (ҚЗ) технологиялары әлемдік практикада кеңінен қолданыс тапты. ГАЖ және ҚЗ әдістері ауыл шаруашылығы жерлерін басқарудың тиімділігі мен нақтылығын арттыруда маңызды рөл атқарады. Бұл технологиялар арқылы жердің күйін бақылау, жерді басқару, ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру үшін қажетті ақпарат алу мүмкіндігі пайда болды. Сонымен қатар, олар жердің қорын қорғау, эрозияның алдын алу, экологиялық апаттардың тәуекелін бағалау және жерді оңтайлы пайдалану үшін маңызды құралдар болып табылады. [2]

Қазіргі уақытта ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің тиімді пайдалану мәселесін шешуде ГАЖ және ҚЗ әдістерінің қолданылуы Қазақстан үшін өзекті және қажетті. Осы себептен, зерттеу тақырыбының өзектілігі айқындалады.[3]

Қазіргі таңда ауыл шаруашылығының болашағын және оның экологиялық тұрғыдан тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін жер пайдалану тиімділігін арттыру аса маңызды. Бұл тұжырымды кеңейте отырып, жерді пайдаланудағы экологиялық мәселелер мен климаттық өзгерістердің әсерін де айқындап көрсетуге болады. Мысалы:

Климаттың өзгеруі және топырақ эрозиясы сияқты экологиялық проблемалар, әсіресе Қазақстанның оңтүстік және шығыс өңірлерінде елеулі әсер етуде. Бұл жағдайда ГАЖ мен ҚЗ әдістері жердің сапасын және климаттық өзгерістерге бейімделген дақылдарды таңдау процесін оңтайландыру үшін өте пайдалы болуы мүмкін.[5]

Ауыл шаруашылығы жерлерін дұрыс пайдаланудың экологиялық тұрғыдан маңызды аспектілерін талқылап, ГАЖ және ҚЗ технологияларының экологиялық әсерді азайтуға қалай көмектесетінін нақты мысалдармен көрсетуге болады. Мысалы, су тапшылығы мәселесін шешуге бағытталған ГАЖ мен ҚЗ әдістерінің маңызды рөлі туралы айтуға болады.[4]

Зерттеу деңгейі (хронологиялық немесе проблемалық көзқарас бойынша әдебиеттерді талдау)

ГАЖ және қашықтықтан зондтау технологияларының ауыл шаруашылығы саласында қолданылуы соңғы онжылдықтарда қарқынды дамыды. Әдебиеттерде бұл әдістердің артықшылықтары мен қолданылу салалары көптеп қарастырылған. Географиялық ақпараттық жүйелер ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің пайдаланылуын басқару және бақылау үшін нақты мәліметтерді жинау, өңдеу және талдау мүмкіндігін ұсынады. ГАЖ арқылы жердің топографиялық, климаттық, экологиялық жағдайларын анықтап, жерді пайдаланудың тиімділігін бағалауға болады.[6]

Қашықтықтан зондтау әдісі жердің күйін мониторингтеу үшін тиімді құрал болып табылады. Бұл әдіс ғарыштық немесе әуе суреттерін қолдану арқылы жер бетінің өзгерістерін қадағалауға, ауыл шаруашылығы жерлерінің тиімді пайдаланылуын бағалауға мүмкіндік береді. Қашықтықтан зондтау әдісінің басты артықшылығы – бұл әдіс жердің кең аумағын бір уақытта бақылауға мүмкіндік береді және жердің экологиялық жағдайын талдауға да болады.[7]

ГАЖ және ҚЗ технологияларының ауыл шаруашылығындағы қолданылуы соңғы жылдары өте қарқынды дамыды. Бұл әдістердің тиімділігі мен пайдалану салалары туралы зерттеулер көптеп жүргізілуде. Жер ресурстарын басқару, экологиялық жағдайды бақылау және дақылдардың өсуін оңтайландыру мақсатында ГАЖ мен ҚЗ технологияларын қолданудың артықшылықтары айқын байқалады.

АҚШ, Қытай, Еуропа елдерінде бұл технологиялар ауыл шаруашылығында кеңінен қолданылуда. Мысалы, АҚШ-та NASA мен USGS агенттіктері қашықтықтан зондтау әдістерін пайдаланып, ауыл шаруашылығында өсімдіктердің жағдайын бақылап, топырақтың ылғалдылығын бағалауда маңызды нәтижелерге қол жеткізген. Қытайда да ГАЖ және ҚЗ әдістері ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыруда маңызды рөл атқарып, топырақтың тұздануын мониторингтеп, су ресурстарын оңтайлы пайдалануға көмектеседі.

Қазақстанда ГАЖ және ҚЗ әдістері ауыл шаруашылығында әлі де кең көлемде қолданылмайды. Дегенмен, бұл технологиялардың артықшылықтары туралы бірнеше зерттеулер жүргізілген. Қазақстандық ғалымдар, соның ішінде, Құрманов (2017) және Исқалиев (2019) зерттеулерінде ГАЖ мен ҚЗ әдістерінің ауыл шаруашылығы саласында қолданылуының артықшылықтары мен нақты пайдалану мүмкіндіктері қарастырылған.

Жалпы алғанда, ГАЖ және ҚЗ технологиялары әлемде кеңінен қолданылады, бірақ Қазақстанда олар тек соңғы жылдары ауыл шаруашылығында зерттелуде. Бұл мәселенің өзектілігін арттырады және болашақта жер пайдалану тиімділігін жақсартуға бағытталған жаңа әдістерді енгізуді талап етеді.

Зерттеудің мақсаты мен міндеттері

Мақсаты:

ГАЖ және қашықтықтан зондтау әдістерін пайдалану арқылы ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді тиімді пайдаланудың мүмкіндіктерін зерттеу.

Міндеттері:

1. ГАЖ және қашықтықтан зондтау әдістерінің ауыл шаруашылығындағы жер пайдалану тиімділігін арттырудағы рөлін анықтау.

2. Қазақстанның ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлеріне ГАЖ және қашықтықтан зондтау технологияларын енгізу мүмкіндіктерін зерттеу.

3. Жер пайдаланудың тиімділігін бағалауда ГАЖ және қашықтықтан зондтаудың қазіргі қолданылу деңгейін талдау.

4. Қазақстандағы ауыл шаруашылығы жерлерінің тиімді пайдаланылуын арттыру үшін нақты ұсыныстар әзірлеу.

5. Қашықтықтан зондтау әдістері мен ГАЖ жүйелерін енгізу арқылы жер ресурстарын басқарудың жаңа жолдарын ұсыну.

Магистрлік диссератцияның деректемелік негізі

Магистрлік диссератцияның деректемелік негізін келесі дереккөздер құрайды:

- Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің пайдаланылуы туралы қазақстандық және халықаралық ғылыми зерттеулер мен мақалалар. https://www.researchgate.net

- ГАЖ және ҚЗ технологияларының ауыл шаруашылығында қолданылуы бойынша зерттеу нәтижелері. https://www.scopus.com

- Географиялық ақпараттық жүйелер мен қашықтықтан зондтау әдістері бойынша ғылыми еңбектер. https://link.springer.com

- Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласына қатысты мемлекеттік нормативтік құжаттар мен ауыл шаруашылығының даму стратегиялары. https://adilet.zan.kz.

Магистрлік диссератцияның әдіснамалық негізі

Бұл зерттеуде негізгі қолданылатын әдіснамалық тәсілдер:

1. Салыстырмалы талдау әдісі: ГАЖ және қашықтықтан зондтау әдістерінің ауыл шаруашылығындағы жер пайдалану тиімділігіне әсерін салыстырып қарастыру.

2. Жүйелі талдау әдісі:Жер пайдалану тиімділігін бағалау барысында барлық факторларды ескере отырып жүйелі талдау жасау.

3. Географиялық ақпараттық жүйелер мен қашықтықтан зондтау әдістерін қолдану: Жердің экологиялық жағдайын бақылау, топографиялық карталарды жасау және ауыл шаруашылығы дақылдарының өсу жағдайларын бақылау үшін ГАЖ және ҚЗ жүйелерін қолдану.

4. Статистикалық әдіс: Жер пайдаланудың тиімділігін бағалау үшін алынған мәліметтерді статистикалық тұрғыдан өңдеу.

5. Картографиялық талдау әдісі. ГАЖ жүйелерін пайдаланғанда картографиялық талдаудың қосымша рөлі мен оның жер пайдалануды оңтайландырудағы маңыздылығын ашып көрсетуге болады. Бұл әдіс топографиялық, климаттық, географиялық және экологиялық мәліметтерді бір жүйеге біріктіріп, ауыл шаруашылығы жерлерінің нақты жағдайын бағалауға көмектеседі.

6. Моделдеу әдістері. ГАЖ мен ҚЗ көмегімен ауыл шаруашылығы жерлерінің болашақта қалай дамитынын моделдеу әдістерін енгізу, әсіресе экологиялық апаттар немесе климаттық өзгерістер жағдайында жердің болашақта қалай өзгеретінін болжау маңызды болады.

Зерттеу нәтижелері бойынша, ГАЖ мен қашықтықтан зондтау әдістерін қолданудың ауыл шаруашылығындағы жер пайдалану тиімділігін арттыруға тигізетін әсері анықталып, оларды Қазақстанның ауыл шаруашылығында қолданудың ұсыныстары жасалады.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Құрманов, Е. Ғ. Географиялық ақпараттық жүйелер мен қашықтықтан зондтау негіздері. – Алматы: Экономика, 2017. – 320 б.

2. Қарабекова, Н. А. Ауыл шаруашылығы жерлерін пайдалану және қорғау. – Алматы: Ғылым, 2015. – 210 б.

3. Исқалиев, М. Р., ГАЖ жүйелерін ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалану // Жер ресурстары мен экология. – 2019. – №3. – 45-52 б.

4. Зұлқарнай, А. Қашықтықтан зондтау технологиялары: қолдану мүмкіндіктері мен даму перспективалары // [https://kazagro.kz/articles/geo]

5. Аринова, А. Қ. Экологиялық әсерді азайту мақсатында ГАЖ мен ҚЗ әдістерін қолдану // Экология және табиғат. – 2021. – №5. – 18-24 б.

6. Баймұхамедов, Б. А. Жер ресурстарын басқаруда ГАЖ-дың тиімділігі // Геоақпараттық жүйелер. – 2022. – №2. – 75-82 б.

7.Жақыпова, С. А. Қашықтықтан зондтау технологияларын қолданудың артықшылықтары // Қазақстанның ауыл шаруашылығы. – 2020. – №6. – 105-112 б.