ҒЫЛЫМ АКАДЕМИЯСЫ: ҰЛТТЫҚ ҒЫЛЫМНЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ТІРЕГІ

Ғылым – кез келген елдің өркениеттік дамуының өзегі, стратегиялық қуатының негізі. Қоғамдық сананы жаңғыртудың, технологиялық серпіліс жасаудың және адами капиталды дамытудың басты тетігі ретінде ғылымның рөлі жыл өткен сайын артып келеді. Бұл орайда, Қазақстанда ғылым саласын үйлестіретін негізгі институт – Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы (ҚР ҰҒА) ерекше маңызға ие. Ол – еліміздегі ғылымды жүйелеуші, ғылыми кадрларды даярлаушы және ұлттық ғылыми саясатты қалыптастырушы негізгі орган.

Осы мақалада Ғылым академиясының тарихи даму жолы, қазіргі жағдайы, негізгі бағыттары мен мәселелері, сондай-ақ оның Қазақстанның болашағындағы орны сараптамалық тұрғыдан қарастырылады.

Қазақстанда ғылыми мекеменің қалыптасуы 1946 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылуымен басталды. Бұл – Қазақстан ғылымының тарихындағы маңызды кезең. Академияның тұңғыш президенті болып Қаныш Имантайұлы Сәтбаев тағайындалды. Ол тек ғылым басшысы ғана емес, қазақ ғылымының іргетасын қалаған ұлы тұлға еді.

Алайда 1991 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін, ғылым саласы да үлкен сын-тегеуріндермен бетпе-бет келді. Нарықтық экономикаға көшу, ғылымды қаржыландыру жүйесінің өзгеруі, ғылыми кадрлардың шетелге кетуі – академияның қызметіне елеулі әсер етті. Бұл кезеңде ғылым академиясы құрылымдық жағынан да, қызметтік бағыттар бойынша да өзгеріске ұшырады. 2003 жылы ҚР Үкіметінің қаулысымен ҰҒА мемлекеттік мәртебеден қоғамдық ұйым дәрежесіне ауысты. Бұл шешім қоғамда көп пікірталас тудырды және әлі күнге дейін қайта қаралуы тиіс мәселе ретінде күн тәртібінде тұр.

Бүгінде Ұлттық ғылым академиясы Қазақстандағы ғылыми қауымдастықтың басын біріктіріп отырған орталық орган. Академияның құрамында жүздеген академик, корреспондент-мүшелер, жетекші ғалымдар мен жас зерттеушілер бар. Оның негізгі миссиясы – ғылыми зерттеулерді үйлестіру, ғылыми саясатты қалыптастыру, ғылым мен қоғам арасындағы байланысты нығайту.

ҚР ҰҒА вице-президенті, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Асқар Жұмаділдаев ғылымның дамуы үшін академияның құрылымдық реформаларын қолдайды. Ол ғылымның сапасын арттыру үшін халықаралық стандарттарға сәйкес келетін бағалау жүйесін енгізу қажеттігін атап көрсетеді. Жұмаділдаев мырза ғылым мен білімнің интеграциясын күшейту арқылы ұлттық ғылыми әлеуетті арттыруға болатынын алға тартады.

Қазіргі уақытта ҚР ҰҒА бірнеше стратегиялық бағыттар бойынша жұмыс істеуде:

Кеңестік кезеңде академия негізінен өндірістік-экономикалық қажеттіліктерге қызмет етті. Геология, ауыл шаруашылығы, медицина, химия, физика, математика секілді салалар бойынша ғылыми зерттеу институттары құрылып, еліміздің табиғи байлығын зерттеу, пайдалы қазбаларды игеру, аграрлық саланы дамыту ісінде үлкен жетістіктерге жетті.

2024 жылдың қаңтарында ҚР ҰҒА президенті болып тағайындалған Ақылбек Күрішбаев академияның рөлін күшейту қажеттігін атап өтті. Оның пікірінше, ғылым мен өндіріс арасындағы байланысты нығайту, жас ғалымдарды қолдау және ғылыми зерттеулердің нәтижелерін коммерцияландыру — академияның басты міндеттері болуы тиіс. Күрішбаев мырза ғылымды экономиканың қозғаушы күшіне айналдыруды көздейді.

Заманауи ғылым саласы тек академиялық ортада ғана емес, технологиялық секторда да белсенді болуды талап етеді. Осыған орай, ғылым академиясы инновациялық зерттеулерге, стартап жобаларға, өндіріс пен ғылым арасындағы кооперацияны дамытуға ерекше көңіл бөлуде. Бұл бағыт әсіресе ауыл шаруашылығы, медицина, энергетика, экология сияқты салаларда маңызды.

Ғылымның болашағы – жастар. Алайда соңғы жылдары ғылым саласына жастардың қызығушылығы төмендеп кеткені байқалады. Мұның басты себебі – ғылымның қаржылық тұрақсыздығы мен кәсіби өсу мүмкіндіктерінің шектеулілігі. Осыған байланысты академия жас ғалымдарды қолдау бағдарламаларын іске қосып, гранттар, шәкіртақылар және ғылыми тағылымдамалар арқылы оларды ынталандыруға тырысуда.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ректоры, ҚР ҰҒА академигі Жансейіт Түймебаев академияның ғылыми кадрларды даярлаудағы рөлін ерекше атап өтеді. Ол университеттер мен академия арасындағы ынтымақтастықты нығайту арқылы ғылым мен білімнің сапасын арттыруға болатынын айтады. Түймебаев мырза ғылымның қоғамдағы беделін көтеру үшін академияның ғылыми жетістіктерін кеңінен насихаттау қажет деп есептейді. 

Ғылым шекара таңдамайды. ҚР ҰҒА әлемнің алдыңғы қатарлы ғылыми орталықтарымен, академияларымен ынтымақтастық орнатуда. Бұл бірлескен жобалар жүргізуге, ғылыми мақалалар жариялауға, кадрлар алмасуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, халықаралық деңгейде мойындалу – отандық ғылымның беделін арттыру жолындағы маңызды қадам.

Академия тек ғылыми зерттеулер жүргізіп қана қоймай, сол білімді халыққа түсінікті түрде жеткізуге де мүдделі. Бұл бағытта ғылыми-көпшілік лекциялар, конференциялар, форумдар ұйымдастырылып, қоғамда ғылымға деген сенім мен қызығушылықты арттыру жұмыстары жүргізілуде.

Қазіргі таңда ғылым академиясы бірнеше құрылымдық және жүйелік мәселелермен бетпе-бет келіп отыр:

Қазақстанда ғылымға бөлінетін қаржы жалпы ішкі өнімнің 0,13%-ын ғана құрайды, бұл әлемдік орташа көрсеткіштен әлдеқайда төмен. Ғылыми жобаларға арналған гранттар жеткіліксіз, ал зерттеу инфрақұрылымы ескірген. Ғылымға бөлінетін бюджетті кезең-кезеңімен арттырып, жеке сектор мен инвесторларды ғылыми жобаларға тарту қажет.

Қоғамда ғалымдардың әлеуметтік мәртебесі мен еңбек ақысы өзге салалармен салыстырғанда әлдеқайда төмен. Бұл жастарды ғылымнан алыстатады. Ғалымдарға лайықты еңбекақы, әлеуметтік жеңілдіктер мен тұрғын үй мәселесін шешу арқылы ғылымның тартымдылығын арттыру қажет.

Зерттеулердің көпшілігі өндіріске енгізілмейді, яғни ғылым нақты экономикалық тиімділік әкеле алмай отыр.

Зерттеу нәтижелерін коммерцияландыру жүйесін қалыптастырып, ғылым мен бизнесті байланыстыратын экожүйе құру керек.

Қазақстанның болашағы – ғылым мен білімде. Осы тұрғыдан алғанда, Ұлттық ғылым академиясының рөлі айрықша. Ол – ғылымды жүйелеуші, зерттеушілерді біріктіруші, ұлттық ғылыми идеяны алға сүйрейтін басты күш. Ғылым академиясының әлеуетін толық пайдалану үшін мемлекет, қоғам және бизнес ортақ жауапкершілікпен әрекет етуі тиіс. Сонда ғана ғылым шынайы экономикалық драйверге айналып, Қазақстанды инновациялық жолмен дамуға жетелей алады.

Қазіргі кезең – ғылымды жандандырудың тарихи мүмкіндігі. Осы мүмкіндікті тиімді пайдалану – болашақ ұрпақ алдындағы біздің борышымыз.