УДК 327

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДАҒЫ КЕЛІСІМДЕРДІҢ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ МӘНІ ТУРАЛЫ

Абдикадирова Нұрай

“Тұран” университеті

Аймақтану 231(4) тобы 2 курс

Ғылыми жетекшісі: Тулекова Гулжан

Аңдатпа: Мақалада халықаралық келісімдердің мәні мен олардың халықаралық қатынастардағы ынтымақтастықты дамытудағы рөлі қарастырылады. Келісімдердің теориялық негіздері, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық түрлері мен формалары талданады. Сонымен қатар халықаралық келісімдердің сыртқы саясатқа, экономикалық және саяси қатынастарға ықпалы, жаһанданудың халықаралық құқыққа әсері мен туындайтын мәселелері қарастырылады. Зерттеу нәтижесінде халықаралық ынтымақтастықты жетілдіруге бағытталған ұсыныстар берілген.

Кілт сөздер: халықаралық қатынастар, халықаралық келісімдер, келісімдердің құқықтық табиғаты, ынтымақтастық, Халықаралық құқық, екіжақты келісімдер, көпжақты келісімдер, жаһандану, халықаралық ұйымдар, сыртқы саясат, экономикалық ынтымақтастық.

КІРІСПЕ

Жаһандану үдерісі, мемлекетаралық байланыстардың артуы және халықаралық сын-қатерлердің көбеюі жағдайында халықаралық келісімдер мемлекеттер арасындағы қатынастарды реттеудің маңызды құралына айналып отыр. Халықаралық келісімдер шеңберіндегі ынтымақтастық әлемдегі бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау, сондай-ақ қауіпсіздікті қамтамасыз ету ісіне елеулі әсер етеді. Соңғы жылдары экономика, экология, қауіпсіздік сияқты түрлі салаларда халықаралық ынтымақтастықтың кеңею үрдісі байқалуда. Сондықтан халықаралық келісімдердің мәнін, құқықтық табиғатын және жаһандық процестерді реттеудегі рөлін зерттеу қазіргі халықаралық қатынастарды түсіну үшін өзекті болып табылады. Қазіргі жаһандану дәуірінде мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық халықаралық келісімдер арқылы іске асырылады. Мұндай келісімдер – бейбіт қатар өмір сүрудің, өзара тиімді әріптестіктің және халықаралық қауіпсіздіктің басты құралы Бұл мақалада халықаралық келісімдердің қазіргі халықаралық қатынастар жүйесіндегі ынтымақтастықты нығайтудағы рөлі қарастырылады.

Бұл зерттеудің мақсаты — халықаралық келісімдер шеңберіндегі ынтымақтастықтың мәнін талдау және олардың халықаралық қатынастардағы рөлін анықтау.

Зерттеу міндеті — Халықаралық келісімдердің ұғымы мен түрлерін анықтау.

Зерттеу нысаны — халықаралық қатынастар жүйесіндегі халықаралық келісімдер.

Зерттеу пәні — халықаралық келісімдердің құқықтық табиғаты, түрлері және олардың жаһандық процестерді реттеудегі рөлі мен функциялары.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Халықаралық ұйымдар немесе басқа да халықаралық құқық субъектілері арасында өзара әрекеттесудің белгілі бір салаларын реттеу мақсатында жасалатын заңды актілер.[2] Олар екіжақты, көпжақты, негіздемелік және мамандандырылған болып бөлінеді. Әрқайсысының жасалу және іске асырылу ерекшеліктері бар. Екіжақты келісімдер екі мемлекет арасында жасалса, көпжақты келісімдер бірнеше елдің қатысуымен халықаралық қатынастарды кеңінен қамтиды. Негіздемелік келісімдер — одан әрі келісімдердің негізі болса, мамандандырылған келісімдер экология, қауіпсіздік сияқты нақты салаларды реттейді. Бұл келісімдер тек ресми құжат қана емес, мемлекеттер арасындағы сенім мен тұрақтылықтың кепілі болып табылады. Қазіргі таңда келісімдер түрлі салаларда, атап айтқанда саяси, экономикалық, экологиялық және қауіпсіздік бағыттарында жасалады [1].

Халықаралық келісімдердің құқықтық сипаты — тараптардың келісіміне, заңды міндеттерді бекітуге және оларды орындау қажеттілігіне негізделеді. Келісімдер оны ратификациялаған елдер үшін ғана заңды күшке ие болады. Сонымен қатар халықаралық келісімдер мемлекеттердің ішкі заңнамасы мен халықаралық міндеттемелеріне сәйкес орындалуы тиіс.

Халықаралық келісімдер бейбіт қатар өмір сүруді қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Олар қауіпсіздік, экономика, экология және адам құқықтары салаларындағы ынтымақтастықты реттейді. Әсіресе, қарусыздану немесе қақтығыстардың алдын алу жөніндегі келісімдер мемлекеттер арасындағы сенімді нығайтып, халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге ықпал етеді..

Халықаралық қатынастардағы ынтымақтастықтың негізгі нысандары

Халықаралық келісімдер – мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты нығайтатын, ортақ мүдделер мен міндеттерге негізделген құқықтық құжаттар. Олар саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп қана қоймай, жаһандық мәселелерді бірлесіп шешуге мүмкіндік береді. Осындай келісімдердің бірегей мысалы ретінде 2015 жылы қабылданған Париж климаттық келісімін атауға болады. Бұл құжаттың мақсаты – жаһандық температураны өнеркәсіпке дейінгі кезеңмен салыстырғанда 2°C-тан аспайтын деңгейде ұстап тұру және 1.5°C шегінде шектеу үшін күш біріктіру. 190-нан астам ел бұл бастаманы қолдап, парниктік газдар шығарындыларын қысқартуға өз үлестерін қосуда. Париж келісімі – экологиялық ынтымақтастықтың нақты көрінісі.

Тағы бір маңызды келісім – 1994 жылы АҚШ, Канада және Мексика арасында жасалған Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (NAFTA). Бұл келісім сауда кедергілерін азайту, инвестицияны ынталандыру және аймақтық экономикалық дамуды ілгерілету мақсатында қабылданды. NAFTA аясында үш ел арасындағы тауар айналымы еселеп артты. 2020 жылы бұл келісім жаңартылып, АҚШ–Мексика–Канада келісімі (USMCA) деген жаңа атауға ие болды. Мұндай келісімдер сауда саласындағы ынтымақтастықты тереңдетіп, мемлекеттер арасында сенімді серіктестік орнатады.[7]

Еуропалық Одақтың 2007 жылы қабылдаған Лиссабон шарты да халықаралық қатынастардағы келісімдердің маңызын айқын көрсетеді. Бұл шарт ЕО-ның ішкі құрылымын жетілдіріп, басқару жүйесін оңтайландырды, сонымен қатар мүше мемлекеттердің ортақ саясат жүргізуін жеңілдетті. Лиссабон шартының арқасында Еуропалық кеңес пен Еуропалық парламенттің рөлі күшейіп, Одақ ішіндегі саяси және экономикалық үйлесім нығайды.

Қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықтың көрінісі ретінде Ядролық қаруды таратпау туралы шартты (NPT) айтуға болады. 1968 жылы қабылданған бұл халықаралық келісім ядролық қарудың таралуын болдырмауға, бейбіт атом энергиясын дамытуға және ядролық қарусыздануды ынталандыруға бағытталған. Қазіргі уақытта шартқа 190-нан астам мемлекет қосылған, бұл оның әмбебап маңызын көрсетеді.

Соңғы жылдары Қытай мен Орталық Азия елдері арасында «Бір белдеу – бір жол» бастамасы аясында жасалған келісімдер де халықаралық ынтымақтастықтың аймақтық деңгейдегі көрінісін білдіреді. Бұл бастама шеңберінде Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстанмен экономикалық, көлік және инфрақұрылым салаларында стратегиялық серіктестік орнатылған. Бұл келісімдер аймақтық байланыстарды күшейтіп, сауда жолдарын жаңғыртуға мүмкіндік береді.

Аталған мысалдардың барлығы халықаралық келісімдердің елдер арасындағы сенімді, тұрақты және көпжақты ынтымақтастықты қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Олар тек қағаз жүзіндегі құжат емес, сонымен бірге жаһандық серіктестіктің нақты тетігі ретінде қызмет етеді.

Халықаралық қатынастарда келісімдердің негізгі екі түрі бар: екіжақты және көпжақты келісімдер.Екіжақты келісімдер — екі мемлекет немесе халықаралық субъектілер арасында жасалады. Әдетте бұл келісімдер сауда, қауіпсіздік, мәдениет немесе азаматтардың құқықтарын қорғау салаларын реттейді. Екіжақты келісімдер тараптарға икемділік беріп, келісімге тезірек келуге мүмкіндік береді. Мысалы, Ресей мен АҚШ арасындағы ядролық қаруды бақылау туралы SNV-III шарты немесе екі ел арасындағы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісім[ ]

Көпжақты келісімдер — бірнеше мемлекеттердің қатысуымен жасалады және кең ауқымды халықаралық мәселелерді қамтиды. Олар климаттың өзгеруі, терроризмге қарсы күрес, адам құқықтарын қорғау және сауда сияқты жаһандық проблемаларды реттеуге бағытталады. Оның айқын мысалы — 2015 жылы 190-нан астам ел қол қойған Париж климаттық келісімі. Көпжақты келісімдер жаһандық ынтымақтастықты дамытып, ортақ мәселелерді шешуге құқықтық негіз қалыптастырады.[3]

Сонымен қатар халықаралық ұйымдар да келісімдердің әзірленуінде, қабылдануында және жүзеге асырылуында маңызды рөл атқарады. Олар мемлекеттер арасындағы келіссөздер жүргізу мен бақылау алаңы ретінде қызмет етеді. Мысалы, БҰҰ, Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ), Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) — халықаралық келісімдерді жүзеге асыруда белсенді рөл атқаратын ұйымдар.

Халықаралық келісімдердің практикалық аспектілері және олардың халықаралық қатынастарға әсері.

Халықаралық келісімдер мемлекеттер арасындағы екіжақты және көпжақты қатынастарды дамытуда маңызды рөл атқарады. Олар жаһандық мәселелерді шешуге ықпал етіп, экономикалық және саяси ынтымақтастықты нығайтып, халықаралық тұрақтылықты сақтауға көмектеседі. Табысты халықаралық келісімдердің жарқын мысалдарының бірі — 2015 жылы қабылданған Париж климаттық келісімі. Бұл құжат климаттың өзгеруіне қарсы күресте маңызды қадам болды. 190-нан астам мемлекет парниктік газдар шығарындыларын азайту және жаһандық жылынуды 2°C-тан төмен деңгейде ұстау бойынша міндеттемелер алды. Париж келісімі қоршаған ортаны қорғауда жаһандық ынтымақтастықтың негізгі құралына айналды.Тағы бір маңызды келісім — 1968 жылы қабылданған Ядролық қаруды таратпау туралы шарт (ЯҚТШ). Бұл шарт ядролық қарудың таралуын шектеуге және халықаралық қауіпсіздікті нығайтуға ықпал етті.[6]

Халықаралық келісімдер мемлекеттердің сыртқы саясатына айтарлықтай әсер етеді. Олар тек нақты қатынастарды реттеп қана қоймай, сонымен қатар елдердің сыртқы саясатының стратегиялық бағыттарын анықтайды. Мысалы, Еуропалық Одақпен жасалған келісімдер саяси, экономикалық және құқықтық салалардағы ынтымақтастықты нығайтуға мүмкіндік берді.

Жаһандану жағдайындағы халықаралық келісімдер

Жаһандану — бұл экономика, мәдениет, саясат және технология салаларындағы елдер арасындағы өзара байланыстарды тереңдету процесі. Ол ақпарат, тауарлар мен қызметтер алмасуды жеделдетіп, мемлекеттердің өзара тәуелділігін арттырады.Халықаралық қатынастарда жаһандану мемлекеттердің өзара әрекеттесуіне және халықаралық келісімдерді әзірлеу мен орындауға үлкен әсер етеді. Жаһандық деңгейде трансұлттық қылмыс, климаттың өзгеруі және әлемдік экономика сияқты жаңа сын-қатерлерді реттейтін әмбебап нормалар мен стандарттар қажет.Халықаралық келісімдер жаһандық мәселелерді шешуде маңызды рөл атқарады. Мысалы, экология саласында 2015 жылғы Париж климаттық келісімі елдердің парниктік газдар шығарындыларын азайту бойынша күш-жігерін біріктірді. Қауіпсіздік саласында ядролық қаруды таратпау туралы шарттар мен қарусыздану келісімдері ерекше маңызға ие. Ал экономикада халықаралық келісімдер сауданы, инвестицияны және қаржы қатынастарын реттеуге ықпал етіп, Еуропалық Одақ (ЕО) немесе Тынық мұхиты серіктестігі (ТПП) сияқты экономикалық блоктардың құрылуына жол ашады.[4]

Жаһандану мемлекеттер үшін экономикалық даму, технологиялық прогресс және халықаралық ынтымақтастық сияқты жаңа мүмкіндіктер ашады. Сонымен қатар, ол белгілі бір тәуекелдер мен қиындықтарды да тудырады, сондықтан мемлекеттер жаһандық үрдістерге бейімделуге және халықаралық келісімдер арқылы өз мүдделерін қорғауға ұмтылады..[6]

ҚОРЫТЫНДЫ

Зерттеулер көрсеткендей, халықаралық келісімдер бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау, экономиканы дамыту және жаһандық мәселелерді шешуде маңызды рөл атқарады. Жаһандану жағдайында бұл келісімдер экономикалық қана емес, сонымен қатар экологиялық, әлеуметтік және саяси процестерді де реттеп, жаһандық басқарудың негізгі құралына айналды.Алайда халықаралық келісімдер саласында әлі де бірқатар проблемалар сақталуда. Соның ішінде келісімдердің орындалуын бақылаудың жеткіліксіздігі мен ұлттық мүдделерге байланысты шектеулер ерекше назар аударуды қажет етеді.

Халықаралық келісімдерді жетілдіру бағытында келесі шараларды ұсынуға болады:

1. Келісімдердің орындалуын бақылау тетіктерін жетілдіру және бұзушылықтар болған жағдайда араласу құқығына ие халықаралық институттар құру.

2. Үкіметтік емес ұйымдар мен жеке сектордың қатысуын арттыру арқылы халықаралық шешімдер қабылдау процесінің ашықтығын қамтамасыз ету.

3. Елдердің саяси ерекшеліктері мен экономикалық жағдайын ескере отырып, міндеттемелерді орындамаған мемлекеттерге санкциялар мен жазалау механизмін күшейту.

4. Қоршаған ортаны қорғау, қауіпсіздік және адам құқықтары саласындағы келісімдерді жаһандық өзгерістерге бейімдеп жетілдіру.

Болашақта халықаралық келісімдер әлемдік саясаттағы, экономикадағы және технологиялардағы өзгерістерді ескере отырып, дамуын жалғастырады. Негізгі бағыттардың бірі — экологиялық интеграцияны тереңдету, климаттың өзгеруі мен цифрлық қауіп-қатерлерге қарсы күресті күшейту болады.

Әдебиеттер тізімі

1.OBS Business School – “Why are international agreements so important?” [https://www.obsbusiness.school/en/blog/why-are-international-agreements-so-important-cp]

2. Әбішев, С. (2018). Халықаралық құқық негіздері. Алматы: Қазақ университеті. [ https://www.kazuniversity.kz ]

3. Жайсанбаев, Т. (2015). Халықаралық келісімдер және олардың құқықтық аспектілері. Астана: Елорда баспасы. [https://www.elordabooks.kz ]

4. Құлбеков, С. (2019). Глобализация және халықаралық құқық. Алматы: Дәуір баспасы. [ https://www.dauir.kz ]

5. Кожахметова, З. (2020). Международные соглашения в условиях глобализации. Алматы: Наука.[ https://www.nauka.kz ]

6. Сафонов, И. (2017). Международные договоры и их роль в международных отношениях. Москва: Юридическая литература. [ https://www.legalbooks.ru ]

маты: Дәуір. [ https://www.dauir.kz ]

7. UN Climate Change – The Paris Agreement

[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement]