ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БEPУ: МҮМКІНДІГІ ШEКТEУЛІ OҚУШЫЛAPҒA APНAЛҒAН AҒЫЛШЫН ТІЛІН OҚЫТУ МAТEPИAЛДAPЫН БEЙІМДEУ

ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БEPУ: МҮМКІНДІГІ ШEКТEУЛІ OҚУШЫЛAPҒA APНAЛҒAН AҒЫЛШЫН ТІЛІН OҚЫТУ МAТEPИAЛДAPЫН БEЙІМДEУ

Қатысушы:Муратқызы Жаңыл

«Ж.Мусин атындағы Көкшетау жоғары қазақ педагогикалық колледжі» МКҚК Ағылшын тілі бөлімі

Ғылыми жетекшісі: ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БEPУ: МҮМКІНДІГІ ШEКТEУЛІ OҚУШЫЛAPҒA APНAЛҒAН AҒЫЛШЫН ТІЛІН OҚЫТУ МAТEPИAЛДAPЫН БEЙІМДEУ

Қатысушы: Муратқызы Жаңыл

«Ж.Мусин атындағы Көкшетау жоғары қазақ педагогикалық колледжі» МКҚК, (Өз мамандығыңыз бен курсыңыз)

Ғылыми жетекшісі: п.ғ.м Амиржанова Г.К

Аңдатпа

Бұл мақалада қазіргі білім беру жүйесінің өзекті бағыттарының бірі болып табылатын инклюзивті білім беру жағдайында мүмкіндігі шектеулі балаларға ағылшын тілін оқытудың ерекшеліктері қарастырылады. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың тілдік дағдыларын дамыту үшін оқу материалдарын бейімдеудің әдістері мен тиімді принциптері талқыланады. Қазіргі қоғам үшін Инклюзивті ортаны қалыптастырудың маңыздылығы және әр баланың әлеуетін ашудағы мұғалім мен әдістемелік материалдардың рөлі атап өтіледі.

Бұл мақалада қазіргі таңда білім беру жүйесінің өзекті бағыттарының бірі болып табылатын инклюзивті білім беру жағдайында мүмкіндігі шектеулі оқушыларға ағылшын тілін оқыту ерекшеліктері қарастырылады. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың тілдік дағдыларын дамыту үшін оқу материалдарын бейімдеудің әдіс-тәсілдері мен тиімді принциптері талқыланады. Қазіргі қоғам үшін инклюзивті ортаны қалыптастырудың маңыздылығы және әрбір баланың әлеуетін ашудағы мұғалім мен әдістемелік материалдардың рөлі айқындалады.

Аннотация

«Білім берудің басты мақсаты — баланың қабілетін шектеу емес, керісінше, оның мүмкіндіктерін ашып, қоғамның тең құқылы мүшесі ретінде қалыптасуына жағдай жасау».

(Қазіргі педагогикалық тұжырымдамадан)

Қазіргі таңда жаһандану заманында шет тілін, соның ішінде ағылшын тілін меңгеру — уақыт талабы. Осы орайда, мемлекетіміздің білім беру саясатында ерекше орын алатын бағыттардың бірі — инклюзивті білім беру. Инклюзивті білім беру — бұл балалардың жынысына, жасына, ұлтына, даму ерекшеліктеріне қарамастан, барлық балаларға сапалы білім алуға тең мүмкіндік туғызу жүйесі болып табылады [1].

Ерекше білім беруді қажет ететін (ЕБҚ) оқушыларға ағылшын тілін оқыту барысында мұғалімдер үлкен әдістемелік қиындықтармен бетпе-бет келеді. Себебі, жалпы мектептерге арналған стандартты оқулықтар мен бағдарламалар бұл балалардың психофизиологиялық ерекшеліктерін толық ескере бермейді. Осы тұста оқу материалдарын бейімдеу (адаптация) мәселесі туындайды. Материалдарды бейімдеу — бұл оқу бағдарламасының мазмұнын жеңілдету емес, оны баланың қабылдау деңгейіне сай қолжетімді етіп өзгерту деген сөз.

Педагогика тарихына үңілсек, ұлы ұстаз Мағжан Жұмабаев өзінің «Педагогика» еңбегінде баланың табиғатын, оның жан дүниесі мен сезім мүшелерінің ерекшелігін ескеру қажеттігін айтқан [3]. Ол баланың белсенділігі мен саналылығын оятудың маңыздылығына тоқталған. Инклюзивті білім беруде де осы қағида басшылыққа алынады: баланың мүмкіндігі шектеулі болғанымен, оның ішкі әлеуетін ояту — мұғалімнің шеберлігіне байланысты.

Мүмкіндігі шектеулі оқушыларға арналған ағылшын тілі материалдарын бейімдеудің бірнеше негізгі бағыттары бар:

1. Көру және есту қабілеті бұзылған балаларға арналған бейімдеу:

Көру қабілеті нашар балалар үшін мәтіндердің қаріп көлемін үлкейту, контрастылы түстерді пайдалану, аудиоматериалдарды көбірек қолдану тиімді. Ал есту қабілеті бұзылған оқушылар үшін көрнекілік принципі бірінші орынға шығады. Оларға инфографикалар, субтитрлері бар бейнероликтер, флэш-карталар (Flashcards) және көрнекі кестелер ұсынылуы тиіс.

2. Психикалық дамуы тежелген (ПДТ) және сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балаларға арналған бейімдеу:

Мұндай балаларға ағылшын тіліндегі ұзақ мәтіндер мен күрделі грамматикалық ережелерді игеру қиынға соғады. Сондықтан тапсырмаларды қадамдық (Step-by-step) жүйеге бөлу қажет. Мысалы, үлкен мәтінді шағын бөліктерге бөліп, әр бөліктен кейін қарапайым сұрақтар қою, жаңа сөздерді суреттермен сәйкестендіру тапсырмаларын беру оң нәтиже береді. Нәзипа Құлжанова айтқандай, баланың табиғаты ойынды сүйеді [2]. Шет тілін оқытуда да ойын элементтерін, әндер мен қысқа өлеңдерді қолдану баланың зейінін тұрақтандырады.

3. Қоршаған ортамен және қарым-қатынас жасаумен жұмыс (Аутистік спектрі бұзылған балалар):

Бұл санаттағы балалар үшін сабақ барысында тұрақтылық пен қауіпсіздік сезімі маңызды. Оларға арналған ағылшын тілі сабағы нақты визуалды кестеге негізделуі тиіс. Оқу материалдарында артық алаңдатушы элементтер (тым ашық, мағынасыз суреттер) болмағаны жөн.

Қазіргі білім беру жүйесінде қолданылатын «Біртұтас тәрбие бағдарламасы» аясында кез келген балаға мейірімділік пен құрмет көрсету — басты міндеттердің бірі [1]. Оқушының ұлтына, әлеуметтік мәртебесіне немесе денсаулық жағдайына қарамастан, оған қолдау көрсету, жетістігіне қуана білу — инклюзивті педагогиканың этикалық тұғыры.

Оқу материалдарын бейімдеу кезінде мұғалімдер мынадай ережелерді ескеруі қажет:

• Қолжетімділік принципі: Тапсырмалар баланың жақын даму аймағына (Zone of proximal development) сәйкес келуі керек, бірақ оның орындауына тым ауыр болмауы тиіс.

• Дифференциалды тәсіл: Сыныптағы ерекше балаға жеке деңгейлік тапсырмалар дайындалуы қажет. Сабақ барысында барлық бала бір тақырыпты (мысалы, "Family") өткенімен, ЕБҚ бала тек негізгі сөздерді (mother, father, brother) суретпен сәйкестендірсе, қалған оқушылар мәтін құрауы мүмкін.

• Позитивті бағалау: Баланың кішігірім жетістігін де ағылшын тілінде ("Good job!", "Well done!") мадақтап отыру оның пәнге деген уәжін (мотивациясын) арттырады.

Қорытындылай келе, инклюзивті білім беру жағдайында мүмкіндігі шектеулі оқушыларға ағылшын тілін оқыту материалдарын бейімдеу — жай ғана техникалық процесс емес, бұл — терең гуманистік педагогикалық өнер. Ұлы ағартушы М. Жұмабаевтың адамгершілік, мейірімділік және бала табиғатына үйлесімділік туралы идеялары бүгінгі инклюзиялық білім беру кеңістігінде өзінің маңыздылығын дәлелдеп отыр [3]. Әр баланың ерекшелігін ескере отырып бейімделген оқу материалдары мүмкіндігі шектеулі балалардың әлемдік тілді меңгеруіне, қоғамға бейімделуіне және өздеріне деген сенімділігін арттыруға жол ашады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі, Біртұтас тәрбие бағдарламасы, Астана, 2023.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі балаларды ерте дамыту институты, Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі ұйымдары мен мектепалды сыныптарында тәрбиелеу-білім беру процесін ұйымдастыру туралы әдістемелік нұсқау хат, Астана, 2023.

3. М.Жұмабаев «Педагогика», «Сенімен болашақ» республикалық қоғамдық бірлестігі, Нұр-Сұлтан, 2022.