МАҚАЛА

Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті география-тарих мамандығының 3 курс студенттері

Ануарбекова Д.Н, Болатова Д.Ә, Сакенова М.С

Жаратылыстану жоғары мектебі

email:dikonbolatova@mail.ru

«Интернет және құқық:киберқылмыспен күрес мәселелері»

Аңдатпа: Бұл мақалада интернет кеңістігінде орын алатын киберқылмыстың негізгі түрлері, оның қоғамға тигізетін әсері және оған қарсы күрес жолдары қарастырылады. Қазақстандағы және әлемдегі киберқылмыспен күрес тәжірибесіне шолу жасап, құқықтық реттеудің маңыздылығын талдайды. Сондай-ақ, жеке мәліметтердің қауіпсіздігін сақтау және интернет алаяқтарынан қорғану бойынша тиімді тәсілдер ұсынылады. Мақалада кибершабуылдардың заманауи әдістері, оның ішінде фишинг, зияткерлік меншік ұрлығы, DDoS-шабуылдар және вирустық бағдарламалар арқылы жасалатын қылмыстар кеңінен сипатталады. Сонымен қатар, цифрлық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі мемлекеттік органдар мен жеке ұйымдардың рөлі қарастырылады.

Аннотация: В данной статье рассматриваются основные виды киберпреступлений, их влияние на общество и способы борьбы с ними и анализирует опыт противодействия киберпреступности в Казахстане и мире, а также подчеркивает значимость правового регулирования. Кроме того, приводятся эффективные методы защиты личных данных и предотвращения интернет-мошенничества. В статье подробно описываются современные методы кибератак, включая фишинг, кражу интеллектуальной собственности, DDoS-атаки и преступления, совершаемые с использованием вредоносных программ. Кроме того, рассматривается роль государственных органов и частных организаций в обеспечении цифровой безопасности.

Annotation: This article explores the main types of cybercrimes, their impact on society, and the ways to combat them. The author analyzes the experience of combating cybercrime in Kazakhstan and worldwide, emphasizing the importance of legal regulation. Additionally, the article presents effective methods for protecting personal data and preventing online fraud. The article describes modern methods of cyberattacks, including phishing, intellectual property theft, DDoS attacks, and crimes committed through malware. In addition, the role of government agencies and private organizations in ensuring digital security is examined.

Кілт сөздер: Киберқылмыс,Банк жүйелері, ҚР ҚК,Ақпараттық қауіпсіздік,экономикалық шығындар, ұрлық,алаяқтық,меншік құқығы.

Мақаланың мақсаты: Киберқылмыстың негізгі түрлерін, оның қоғамға әсерін, Қазақстан мен әлем елдеріндегі киберқылмыспен күресу әдістерін зерттеуге бағытталған.

Мақаланың өзектілігі: Қазіргі қоғамда интернет өміріміздің ажырамас бөлігіне айналды. Алайда цифрлық технологиялардың дамуымен қатар киберқылмыс мәселесі де күшейе түсуде. Банк жүйелеріне жасалатын хакерлік шабуылдар, жеке мәліметтерді ұрлау, интернет алаяқтықтары – барлығы азаматтардың қауіпсіздігіне үлкен қауіп төндіреді. Сондықтан киберқылмыспен күрес және оның құқықтық реттелуі бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.

Материалдар: Қазақстан Республикасының заңнамалары, халықаралық киберқауіпсіздік ұйымдарының есептері, ғылыми мақалалар мен сараптамалық шолулар.

Әдістер: Сипаттамалық талдау әдісі,салыстырмалық талдау әдісі.

Кіріспе.

Киберқылмыс – бұл компьютерлер және/немесе интернет арқылы жүзеге асырылатын қылмыстық әрекет. Киберқылмысқа компьютер қызметтің негізгі құралы болған жағдайлар жатады, мысалы: компьютерлік шабуылдар, фишинг, спам және вирустарды әзірлеу сияқты құқық бұзушылықтар.

1. Компьютерлік жүйелерге шабуыл жасау

• Хакерлік шабуылдар – компьютерлерге немесе желілерге заңсыз қол жеткізу (мысалы, мемлекеттік және корпоративтік жүйелерді бұзу).

DDoS шабуылдары – серверлер мен веб-сайттарды істен шығару мақсатында оларға көп көлемде сұраныстар жіберу.

• Вирус, троян және зиянды бағдарламаларды тарату – компьютерлік вирустарды пайдаланып, деректерді жою немесе ұрлау.

2. Ақпараттық ұрлық және алаяқтық

• Фишинг (Phishing) – қолданушыларды алдап, олардың жеке мәліметтерін (парольдер, банк картасы деректері) алу.

• Кілтсөздерді ұрлау (Keylogging) – пайдаланушы енгізген деректерді арнайы бағдарламалар арқылы тіркеу.

• Скриминг (Screening) – банк картасының мәліметтерін рұқсатсыз алу үшін арнайы құрылғыларды пайдалану.

3. Қаржылық киберқылмыс

• Интернет-алаяқтық – жалған интернет-дүкендер, жалған инвестициялық жобалар және қаржылық пирамидалар арқылы адамдарды алдау.

• Криптовалюта алаяқтығы – жалған ICO жобалары немесе криптоқұралдарды заңсыз пайдалану.

• Банктік трояндар – банк жүйелеріне шабуыл жасап, шоттардан ақша ұрлау.

4. Дербес деректерді заңсыз пайдалану

• Деректерді сату және тарату – пайдаланушылардың жеке ақпараттарын заңсыз жинап, оларды үшінші тұлғаларға сату.

• Ренсомвер (Ransomware) – компьютерлік жүйелерді бұғаттап, оларды ашу үшін төлем талап ету.

• Deepfake технологиялары – жалған видео немесе аудиожазбалар жасап, адамдарды алдау.

5. Әлеуметтік желілердегі киберқылмыс

• Кибербуллинг – интернет арқылы қорқыту, қорлау және жеке өмірге қол сұғу.

• Жалған аккаунттар – танымал тұлғалардың немесе ұйымдардың атын жамылып, адамдарды алдау.

• Интернет-экстремизм – радикалды және экстремистік материалдарды тарату.

6. Зияткерлік меншік құқығын бұзу

• Пираттық бағдарламалар – заңсыз бағдарламалық жасақтамаларды тарату.

• Контрафактілік тауарлар – жалған өнімдерді интернет арқылы сату.

• Авторлық құқықты бұзу – лицензиясыз музыка, фильмдер және басқа да контентті тарату.

Зерттелуі :

Киберқылмыспен күресудің өзекті мәселелері:

• Құқықтық реттеудің жеткіліксіздігі: Көптеген елдерде, соның ішінде Қазақстанда, киберқылмыспен күресуге арналған заңнамалық база толық қалыптаспаған. Бұл құқық қорғау органдарының тиімді әрекет етуіне кедергі келтіреді.Халықаралық ынтымақтастықтың әлсіздігі: Киберқылмыс шекараларды білмейді, сондықтан мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықтың болмауы қылмыскерлерді жауапкершілікке тартуды қиындатады.

• Техникалық мамандардың тапшылығы: Киберқылмыспен күресу үшін жоғары білікті

• Мамандарды даярлау: IT мамандары қажет, алайда олардың жетіспеушілігі байқалады.

• Халықтың цифрлық сауаттылығының төмендігі: Көптеген адамдар интернеттегі қауіптер туралы жеткілікті білмейді, бұл оларды алаяқтардың құрбанына айналдырады.

1-кесте

2018-2021 жылдар аралығындағы тіркелген киберқылмыстар туралы ақпарат

Жоғарыда келтірілген деректерге сүйене отырып, интернет-алаяқтықтар бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтардың ең көп тіркелгені байқалады. Жалпы, Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 7-тарауында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша жыл сайын интернет-мошенничестваларға қарағанда айтарлықтай аз қылмыс тіркеледі (кесте 1). Сондықтан да, тіркелген қылмыстық істердің сандық әарақатынасында елеулі айырмашылықтар болғандықтан, Қылмыстық кодексінің 7-тарауында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтарды интернет-мошенничествалардан бөлек зерттеу орынды.

Сонымен, киберқылмыс динамикасын зерттей отырып, Қылмыстық кодексінің 7-тарауында көзделген ең кең тараған қылмыстық құқық бұзушылықтардың үштігін атап өту керек:

1. Ақпаратқа, ақпараттық жүйеге немесе ақпараттық-коммуникациялық желіге рұқсатсыз қол жеткізу (ҚР ҚК 205-бабы), бұл қылмыстық құқық бұзушылықтың тіркелу пайызы жалпы тіркелген қылмыстардың 56%-ын құрайды;

2. Ақпаратты рұқсатсыз иемдену (ҚР ҚК 208-бабы), тіркелу пайызы 12%-ды құрайды;

3. Ақпаратты рұқсатсыз жою немесе өзгерту (ҚР ҚК 206-бабы), тіркелу пайызы 10%-ды құрайды.

Ұсынылатын шешімдер:

1. Жетілдірілген технологиялық шешімдер

• Жасанды интеллект (AI) және машиналық оқыту (ML) – Кибершабуылдарды ерте анықтау және болжау үшін қолданылады. AI аномалияларды талдап, күдікті әрекеттерді автоматты түрде анықтайды.

• Blockchain технологиясы – Ақпаратты қауіпсіз сақтау мен алаяқтық әрекеттердің алдын алу үшін қолданылады.

• Zero Trust архитектурасы – Жүйеге қолжетімділікті тексеру үшін пайдаланушылар мен құрылғыларға ешқандай сенім білдірмейтін қауіпсіздік моделі.

• Мультифакторлы аутентификация (MFA) – Тек парольді емес, қосымша биометриялық немесе SMS-код арқылы қолжетімділікті қорғау.

2. Құқықтық және нормативтік шаралар

• Киберқылмысқа қарсы заңнаманы жетілдіру – Қазақстанда және әлемде кибершабуылдарға қатысты жауапкершілікті күшейту.

• GDPR және басқа да деректерді қорғау регламенттері – Жеке мәліметтердің құпиялылығын қамтамасыз ету үшін халықаралық стандарттарды енгізу.

• Халықаралық ынтымақтастық – Киберқылмыспен күресу үшін мемлекетаралық келісімдер жасау және ақпарат алмасу.

3. Білім беру және сандық сауаттылықты арттыру

• Киберқауіпсіздік бойынша тренингтер мен оқыту бағдарламалары – Азаматтар мен кәсіпкерлерге интернеттегі қауіп-қатерлер туралы ақпарат беру.

• Киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру – Әлеуметтік желілер мен онлайн платформаларда ақпараттық науқандар жүргізу.

4. Киберқауіпсіздік жүйелерін жетілдіру

• Антивирус және киберқауіпсіздік бағдарламаларын қолдану – McAfee, Kaspersky, Norton сынды бағдарламалар арқылы құрылғыларды қорғау.

• Фишингке қарсы шешімдер – Электрондық пошталар мен веб-сайттарды шынайылыққа тексеретін автоматтандырылған жүйелер енгізу.

• SIEM (Security Information and Event Management) жүйелері – Компаниялардың IT қауіпсіздігін бақылау үшін қауіптерді талдау және оларға жауап беру.

Қорытынды: Бұл мақалада интернет кеңістігіндегі киберқылмыстың негізгі түрлері, оның қоғамға тигізетін әсері және оған қарсы күрес шаралары жан-жақты қарастырылды. Киберқылмыстың кең таралуы, оның ішінде фишинг, DDoS-шабуылдар, интернет алаяқтықтары мен зиянды бағдарламаларды тарату сияқты әрекеттер, әлемде және Қазақстанда азаматтардың қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Мақалада киберқылмыспен күресуде құқықтық реттеу мен халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығы айқындалды.

Киберқылмысқа қарсы күрестің тиімділігін арттыру үшін заманауи технологияларды, мысалы, жасанды интеллект, блокчейн және мультифакторлы аутентификация сияқты шешімдерді қолдану ұсынылды. Сонымен қатар, азаматтардың сандық сауаттылығын арттыру, құқықтық заңнамаларды жетілдіру және киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру бойынша маңызды қадамдар ұсынылды.

Мақалада ұсынылған шешімдер мен шаралар киберқылмыспен күресудің тиімділігін арттырып, интернеттегі қауіптерден қорғау жолында үлкен рөл атқаратыны сөзсіз.