ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ДӘУІРІНДЕГІ ОҚУШЫНЫҢ СЫНИ ОЙЛАУ ДАҒДЫЛАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Төлегенова Дина Мелдебекқызы

Жұмабек Ахметұлы Тәшенев атындағы университеттің

аға оқытушысы, ғылым магистр

Аңдатпа

Мақалада жасанды интеллекттің (ЖИ) білім беру саласына кеңінен енуі жағдайында оқушылардың сыни ойлау дағдыларын қалыптастырудың теориялық және практикалық аспектілері қарастырылады. Қазіргі цифрлық қоғамда ақпараттың молдығы мен автоматтандырылған интеллектуалдық жүйелердің дамуы оқушының ойлау мәдениетіне жаңа талаптар қояды. Зерттеу барысында сыни ойлау ұғымының ғылыми-педагогикалық негіздері талданып, жасанды интеллекттің оқушының танымдық үдерістеріне тигізетін оң және теріс ықпалдары айқындалады. Сонымен қатар, білім беру үдерісінде сыни ойлауды дамытуға бағытталған тиімді әдіс-тәсілдер мен педагогикалық шарттар ұсынылады. Мақала нәтижелері жасанды интеллект дәуірінде оқушыларды дербес ойлауға, ақпаратты саналы түрде талдауға және жауапкершілікпен шешім қабылдауға бағыттауға мүмкіндік береді.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, сыни ойлау, білім беру, оқушы, цифрландыру, XXI ғасыр дағдылары.

Қазіргі жаһандану мен цифрландыру дәуірі қоғам өмірінің барлық саласына, соның ішінде білім беру жүйесіне түбегейлі өзгерістер енгізуде. Соңғы жылдары жасанды интеллект технологияларының қарқынды дамуы оқыту мазмұнына, әдістеріне және білім алушылардың оқу әрекетіне тікелей әсер етуде. Интеллектуалды платформалар, автоматтандырылған бағалау жүйелері, виртуалды көмекшілер мен чат-боттар оқушыларға ақпаратты жылдам алуға және тапсырмаларды жеңіл орындауға мүмкіндік береді.

Алайда ақпаратқа шексіз қолжетімділік пен дайын жауаптардың көптігі оқушының өз бетінше ойлауына кері әсер етуі мүмкін. Осы тұрғыда білім берудің басты мақсаты тек білім беру емес, сонымен қатар сыни ойлай алатын, ақпаратты сараптай білетін, негізделген шешім қабылдайтын тұлға қалыптастыру болып табылады. Сондықтан жасанды интеллект дәуірінде оқушының сыни ойлау дағдыларын дамыту мәселесі ерекше өзектілікке ие.

Сыни ойлау ұғымының мәні мен құрылымы. Сыни ойлау – бұл ақпаратты механикалық түрде қабылдау емес, оны саналы түрде талдау, бағалау және интерпретациялау үдерісі. Ғылыми әдебиеттерде сыни ойлау логикалық ойлау, рефлексия, дәлелді пікір айту және баламалы көзқарастарды қарастыру қабілеттерінің жиынтығы ретінде қарастырылады.

Сыни ойлаудың негізгі компоненттері:

Талдау – ақпаратты бөліктерге ажырату және олардың арасындағы байланысты анықтау;

Бағалау – дереккөздердің сенімділігін, дәлелдердің негізділігін тексеру;

Интерпретация – алынған мәліметтерге мағына беру;

Рефлексия – өз ойлау әрекетін бағалау және түзету;

Шешім қабылдау – логикалық қорытынды жасау.

Оқушыда бұл дағдылардың қалыптасуы оның оқу жетістігіне ғана емес, өмірлік ұстанымына да әсер етеді.

Жасанды интеллекттің білім беру саласындағы рөлі. Жасанды интеллект білім беру үдерісін жаңғыртудың маңызды құралына айналды. Ол оқыту мазмұнын жекешелендіруге, оқушының қабілетіне қарай тапсырма ұсынуға және оқу жетістігін жедел бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ЖИ оқушының оқу мотивациясын арттыруға және уақытты үнемдеуге ықпал етеді.

Дегенмен, жасанды интеллекттің шектен тыс қолданылуы оқушының танымдық белсенділігін төмендетуі мүмкін. Егер білім алушы дайын жауапқа сүйеніп, оны талдауға ұмтылмаса, оның сыни ойлау қабілеті жеткілікті деңгейде дамымайды. Сондықтан ЖИ құралдары оқушының ойлауын алмастырушы емес, оны дамытуға көмектесетін құрал ретінде қолданылуы тиіс.

Жасанды интеллект дәуірінде сыни ойлаудың маңыздылығы. Ақпараттық қоғам жағдайында жалған ақпарат, манипуляция және алгоритмдік ұсыныстар кең таралған. Мұндай ортада сыни ойлай алмайтын оқушы ақпаратты сүзгіден өткізбей қабылдайды. Бұл оның академиялық және әлеуметтік дамуына кері әсер етуі мүмкін.

Сыни ойлау:

- ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді;

- оқушының дербестігін арттырады;

- шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерін дамытады;

- өмірлік мәселелерді шешуге бейімдейді.

Жасанды интеллект дәуірінде сыни ойлау – оқушының басты қорғаныш құралы әрі табысты тұлға болудың негізі.

Оқушылардың сыни ойлау дағдыларын дамытуға арналған педагогикалық тәсілдер. Сыни ойлауды дамыту жүйелі әрі мақсатты ұйымдастырылған педагогикалық үдерісті талап етеді. Тиімді әдістердің қатарына мыналар жатады:

Проблемалық оқыту. Оқушыларға нақты өмірмен байланысты мәселелер ұсынылып, оларды шешу жолдары бірге талқыланады. Бұл әдіс логикалық ойлауды дамытады.

Жобалық және зерттеушілік жұмыс. Жобалар барысында оқушылар ақпарат жинап, оны саралап, қорытынды жасайды. Бұл сыни ойлау мен жауапкершілікті қалыптастырады.

Дебат және пікірталас. Пікірталас оқушыларды өз көзқарасын дәлелдеуге, қарсы пікірді құрметтеуге үйретеді.

Жасанды интеллект жауаптарын талдау. Оқушылар ЖИ ұсынған жауаптарды салыстырып, олардың дұрыстығын дәлелдер арқылы тексереді.

Мұғалімнің рөлі және педагогикалық шарттар. Жасанды интеллект дәуірінде мұғалімнің рөлі түбегейлі өзгереді. Ол білім көзі емес, оқушының ойлауын ұйымдастырушы, бағыттаушы тұлғаға айналады. Мұғалім:

- сыни сұрақтар қояды;

- рефлексияға жағдай жасайды;

- оқушыларды дербес ойлауға ынталандырады.

Сонымен қатар, білім беру ортасы ашық, қауіпсіз және диалогқа негізделген болуы тиіс.

Жасанды интеллект дәуірінде оқушының сыни ойлау дағдыларын дамыту – білім беру жүйесінің басты стратегиялық міндеттерінің бірі. ЖИ технологиялары оқыту үдерісін жеңілдеткенімен, оқушының ойлау әрекетін алмастырмауы керек. Сыни ойлау – оқушының ақпаратты саналы түрде қабылдауына, өмірлік шешімдерді жауапкершілікпен қабылдауына мүмкіндік беретін негізгі құзыреттілік. Сондықтан білім беру жүйесі технология мен адам ойлауының тепе-теңдігін сақтауға бағытталуы қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Құдайбергенова К.С. Құзыреттілікке бағытталған білім беру. – Алматы: НИЦ «Өрлеу», 2018. (Оқушының сыни ойлау, дербес шешім қабылдау дағдыларын қалыптастырудың теориялық негізі)

2. Мұхамбетжанова С.Т., Мелдебекова Ж. Сыни тұрғыдан ойлау технологиясын қолдану жолдары. – Алматы: Білім және ғылым, 2015. (Сыни ойлауды дамытуға арналған нақты әдістемелік құрал)

3. Тұрғынбаева Б.А. Оқытудың инновациялық технологиялары. – Алматы: ЖШС «Дәуір», 2017. (Жасанды интеллект пен цифрлық технологиялар контексінде оқыту тәсілдерін түсіндіреді)

4. UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities. Paris, 2021.

5. Trilling, B., Fadel, C. 21st Century Skills: Learning for Life in Our Times. Jossey-Bass, 2018.