ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ДӘУІРІНДЕГІ ҰСТАЗДЫҚ ИННОВАЦИЯЛАР

ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ДӘУІРІНДЕГІ ҰСТАЗДЫҚ ИННОВАЦИЯЛАР

Разғалиева Айтжан Серікқызы

Орал қаласы №37 жалпы орта

білім беретін мектептің

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Кіріспе

XXI ғасыр – цифрландыру мен технологиялық серпілістер ғасыры. Соның ішінде жасанды интеллект (ЖИ) адамзаттың өмір сүру салтына, еңбек нарығына, ғылым мен білім жүйесіне түбегейлі өзгеріс енгізіп отыр. Бүгінгі таңда жасанды интеллект тек техникалық салада ғана емес, гуманитарлық ғылымдарда, әсіресе білім беру кеңістігінде кеңінен қолданылуда. Бұл жағдай ұстаздың кәсіби болмысына, оқыту әдістеріне және педагогикалық инновацияларға жаңа талаптар қойып отыр [1].

Қазақстан Республикасының білім беру саясаты да цифрлық трансформацияға бейімделуді көздейді. «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасында білім сапасын арттыру, цифрлық сауаттылықты дамыту басты бағыттардың бірі ретінде белгіленген [2].

Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллект құралдарын тиімді қолдана алатын, инновациялық ойлайтын ұстаз – заман талабы.

Жасанды интеллект дәуірінде ұстаздың рөлі тек білім беруші ғана емес, бағыттаушы, кеңесші, фасилитатор ретінде қайта қалыптасуда. Дәстүрлі оқыту үлгілерінің орнына дербестендірілген, икемді, оқушының жеке қабілетін ескеретін оқыту модельдері алға шықты [3]. Бұл өзгерістер ұстаздық инновациялардың мазмұнын байытып, педагогикалық үдерістің сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект - білім беру жүйесін жекелендірілген оқыту: әрбір оқушының білім деңгейі мен қабілеттеріне сәйкес жеке оқу жоспарын құру арқылы оқу процесін тиімді ұйымдастырудың заманауи әдісі. Жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары бұл процесті жетілдіруге мүмкіндік беріп, оқушылардың оқу траекториясын дербестендіруге ықпал етеді.

Жасанды интеллект оқушылардың білім деңгейін бағалау үшін тест нәтижелерін, тапсырмаларға берілген жауаптарды, оқу қарқынын және басқа да көрсеткіштерді талдай алатын мұғалімнің көмекшісіне айналды. Оның бірден-бір көмегі: оқыту барысында оқушылардың әлсіз тұстарын анықтап, тиісті ұсыныстар беруге көмектеседі.

Жасанды интеллекттің адаптивті оқу жоспарлары: Электронды платформалар ЖИ негізінде әрбір оқушыға лайықталған оқу материалдарын ұсынуға мүмкіндік береді. Мысалы, күрделі тақырыптар бойынша қосымша түсіндірмелер беріп, жеңіл меңгерілетін тақырыптарға аз уақыт бөлуге мүмкіндік жасайды. Оның жекелендірілген кері байланысына оқушылардың үлгеріміне қатысты нақты ұсыныстар жасап, оқу үлгісін түзетуге көмектеседі. Оқушының білім алу деңгейіне қарай ұсынылатын жаттығулар мен тапсырмалар икемделіп отырады.

Осы баяндаманың да мақсаты – жасанды интеллект дәуіріндегі ұстаздық инновациялардың мәнін ашу, оларды білім беру үдерісіне енгізудің тиімді жолдарын талдау және заманауи педагогтың кәсіби бейнесін айқындау.

Негізгі бөлім

Бұл баяндамада теориялық және аналитикалық зерттеу әдістері қолданылды. Атап айтқанда, педагогика, цифрлық білім беру, жасанды интеллектке қатысты отандық және шетелдік ғылыми еңбектерге талдау жасалды [4]. Сонымен қатар білім беру саласындағы нормативтік құжаттар, мемлекеттік бағдарламалар мен стратегиялық жоспарлар қарастырылды.

Зерттеу барысында салыстырмалы талдау әдісі арқылы дәстүрлі оқыту мен жасанды интеллектке негізделген оқыту модельдерінің айырмашылықтары анықталды. Жүйелеу және жинақтау әдістері арқылы ұстаздық инновациялардың негізгі бағыттары топтастырылды. Сондай-ақ тәжірибелік байқаулар мен педагогикалық практикаларға сүйене отырып, жасанды интеллект құралдарын қолданудың тиімді жақтары сипатталды [5].

Мен өз тәжірибемде жекелендірілген оқыту әдісін қолдану барысында бірнеше электронды платформаларды (мысалы, Google Classroom, Coursera, Kahoot) пайдаландым. Әсіресе, Google Classroom платформасы арқылы әр оқушының оқу қарқынын бақылап, қиындық туғызатын тақырыптар бойынша жеке тапсырмалар тағайындауға мүмкіндік алдым. Сонымен қатар, Kahoot арқылы оқушылардың қызығушылығын арттырып, ойын түрінде бағалау жүргізу тиімді нәтиже берді. Нәтижелерін жіктеп айтсам, олар мыналар: оқушылардың өзіне деген сенімділігі артты, білім сапасы бойынша оң динамика байқалды, сабақ барысында уақыт тиімділігі артты, оқушылар өз қарқынымен оқуға мүмкіндік алды.

Қазақстанда жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын білім беру саласына енгізу қарқынды жүріп жатқанына қарамастан, АҚШ, Қытай және Финляндия сияқты елдер бұл бағытта озық тәжірибеге ие. Бұл елдерде ЖИ-дің қолданылуы тек оқу процесін жекелендірумен шектелмей, мұғалімдер мен оқушылар үшін кеңінен қолданылып, нақты нәтижелерге жетуде.

Жалпы айтқанда, ЖИ-ні қолдану оқушылардың оқу процесін дербестендіріп, олардың қабілеттеріне сай білім алуға жағдай жасауға мүмкіндік береді. Бірақ, мұғалім ол – мұғалім. Егер білімі мықты оқушының басында ұстаз тұрса ғана, ол – тәрбиелі, жігерлі, білімді, саналы болмас еді.

Нәтижелер

Қазақстанда ЖИ технологиялары білім беру саласына енді ғана енгізіліп жатқанына қарамастан, бұл бағытта бірқатар платформалар мен бастамалар іске асуда. Өз практикамда мен осы құралдарды қолданып, белгілі бір нәтижелерге қол жеткіздім. Сөзімнің дәлелі «BilimLand» және «Daryn Online» платформалары болмақ. Бұл платформалар оқушылардың жеке қажеттіліктеріне сәйкес бейімделген оқу материалдарын ұсынуға бағытталған. «BilimLand» платформасын пайдалана отырып, мен оқушылардың деңгейін анықтау үшін тестілеу өткіздім. ЖИ алгоритмдері олардың әлсіз тұстарын анықтап, соған сәйкес бейімделген оқу материалдарын ұсынды. Ал «Daryn Online» платформасы арқылы мен оқушыларға пән бойынша қосымша жаттығулар тағайындап, олардың үлгерімін қашықтықтан бақыладым. Оқушылардың өзіндік жұмыстарын орындау жылдамдығы артты, әсіресе тапсырмаларды шешуде нақты жетістіктер байқалды.

Зерттеу нәтижелері жасанды интеллекттің білім беру саласында кең мүмкіндіктер ашатынын көрсетті. Ең алдымен, оқыту үдерісін дербестендіру мүмкіндігі артты. ЖИ негізіндегі платформалар оқушының білім деңгейін, оқу қарқынын, қызығушылығын талдап, соған сәйкес оқу материалдарын ұсына алады [6]. Бұл оқушының өз мүмкіндігін толық ашуына жағдай жасайды.

Екіншіден, ұстаздың уақыттық ресурсы тиімді пайдаланылады. Автоматты бағалау жүйелері, тест құрастыру, оқу жетістігін талдау құралдары мұғалімнің қағазбастылықтан арылып, шығармашылық жұмысқа көбірек көңіл бөлуіне мүмкіндік береді [7].

Үшіншіден, сабақ беру форматы жаңарады. Виртуалды сыныптар, адаптивті оқыту жүйелері, интеллектуалды чат-боттар арқылы оқушы мен мұғалім арасындағы байланыс үздіксіз жүзеге асады. Бұл әсіресе қашықтан оқыту кезінде өз тиімділігін көрсетті [8].

Төртіншіден, бағалау жүйесінде әділдік пен нақтылық артады. Жасанды интеллект оқушының оқу нәтижесін объективті деректерге сүйене отырып бағалайды, бұл субъективті факторлардың азаюына ықпал етеді [9].

Сонымен қатар зерттеу нәтижелері ұстаздық инновациялардың тек технологиялық құралдармен шектелмейтінін көрсетті. ЖИ дәуірінде педагогтың цифрлық құзыреттілігімен қатар, сыни ойлау, этикалық жауапкершілік, адами құндылықтарды сақтау қабілеті ерекше маңызға ие [10].

Талқылау

Жасанды интеллект дәуіріндегі ұстаздық инновациялар білім беру философиясының өзгеруін талап етеді. Егер бұрын мұғалім ақпарат көзі болса, бүгінгі күні ол – ақпаратты дұрыс іріктеуші және бағыттаушы. Бұл өзгеріс педагогтың кәсіби дамуына үздіксіз талап қояды [11].

Инновациялық ұстаз – жаңа технологияны меңгеріп қана қоймай, оны педагогикалық мақсатқа сай қолдана алатын тұлға. Мысалы, жасанды интеллект көмегімен оқушының оқу стилін анықтап, соған сәйкес тапсырмалар беру – оқыту сапасын арттырады [12]. Алайда бұл үдерісте ұстаздың бақылауы мен педагогикалық шешімі шешуші рөл атқарады.

Сонымен бірге жасанды интеллектті қолдануда бірқатар қауіптер де бар. Академиялық адалдық мәселесі, дербес деректердің қауіпсіздігі, оқушының технологияға шамадан тыс тәуелділігі – назар аударуды қажет ететін жайттар [13]. Сондықтан ұстаз инновацияны жауапкершілікпен, педагогикалық этиканы сақтай отырып енгізуі тиіс.

Қазақстандық білім беру контексінде жасанды интеллектті енгізу кезең-кезеңімен жүзеге асуда. Бұл үдерісте мұғалімдерді қайта даярлау, цифрлық инфрақұрылымды дамыту, әдістемелік қолдау көрсету маңызды [14]. Ұстаздың инновациялық әлеуетін арттыру – білім сапасын арттырудың басты кепілі.

Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты кеңес заманындағыдай емес – бәсекеге қабілетті шәкірт дайындау. Сол шәкірт білімді мектептен алса, үйрететін –мұғалім. Ұстаз өз алдындағы шәкіртінің функционалды сауатты, бәсекеге қабілетті болып шығуы үшін білім саласындағы күнде болып жатқан жаңалықтардан қалып қоймауы керек. Барынша ізденімпаз мұғалімнен шығармашыл шәкірт шығары даусыз. Мұғалімнің «өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Жаңаша әдіс-тәсілдер арқылы өткізілген әрбір сабақ оқушылардың ойлауына және олардың қиялына негізделеді. Түрлі деңгейдегі балалардың қабілетін танып білітін де, онымен жұмыс жасап, оқушының шығармашылық деңгейін бақылып отыратын да мұғалім.

Осы орайда оқыту мен оқудағы жаңа әдіс-тәсілдерді тиімді қолдану сапалы білімнің негізі. Мен сабақтарымда үнемі мынадай нәрселерді басшылыққа аламын:

1. Оқушылардың өз бетімен жұмыс істеуі үшін жеке жұмыстарды ұйымдастыру.

2. Жұптаса не топтасы орындауға негізделген танымдық тапсырмалар беру.Яғни топпен не жұппен жұмыс жасату.

3. Ойлау қабілетін дамытатын жазылым тапсырмаларын беру.

4. Сынып оқушыларының қабілетіне қарай денгейлік тапсырмалар беру.

5. Алған білімдерін өмірмен байланыстара алуын қадағалау.

Жаңа технологиялармен және ақпарат көздерімен қала-қалашық, ауыл-аймақтарды да қамтамасыз етіп отыр. Бірінші кезекте, медицина саласын, білім ордаларын жаңа технологиялармен жабдықтауда. Соның ішінде, жаңа ғасыр ұрпақтарының теориясын ескере отырып, білім алушылардың оқу ақпаратын қабылдауы мен меңгеруі қай деңгейде?

Жас ұрпақтың дамуы мен жетілуі өз қолында. Олай деуімнің себебі, білім беру жүйесінің статусы «жаңартылған білім беру бағдарламасы» негізінде жүргізілуіне сәйкес оқу ақпараттарын оқулықпен ғана шектеп қоймай, жан-жақты дамуына, ізденуіне, практикалық және теориялық жұмыстар жасай алуына арнайы құрал-жабдықтар қамтылып отыр. Әсіресе, жаратылыстану бағытындағы пәндердің лаборатория кабинеттері бар. Оқушылар алған білімі мен меңгерген тақырыбын тәжірибелер жасай отырып, өз деңгейлерін көрсете алады. Оқу ақпараттарының көмегімен білім алушылардың меңгеруі қарапайым технологиядарға қарағанда әлдеқайда жылдам.

АКТ-ның көмегі – білімді игеру, меңгеру, тарату сипатын өзгертеді. Пәнаралық байланыстардың сабақтастығы пәндердің мазмұнын тереңдетуге, кеңейтуге және оны жылдам жаңартуға, оқытудың тиімді әдістерін қолдануға мүмкіндік береді. Білім алушы мектептен алған ақпаратын өзінің теориясына сүйене отырып, өмір жолында қолдана алады. Олардың териясының жоғарылығын әлеуметтік желіні, компьютерлік құрылғыларды, қысқаша айтқанда жаңа технологияны жетік меңгергендігін байқай аламыз.

АКТ-ны күнделікті сабақта қолдансақ, білім алушыларға әлеуметтік желіден видео не аудио сабақтарды, материалдарды көрсетсек, оқушының есте сақтауы 60-70 пайыз жоғары болады. Қарапайым сабақты бір АКТ-ның көмегімен көріктендіруге болатынын баршамыз білеміз. Яғни, ойлайн платформалық ойындар, сызбалар, диаграммаларды экраннан шығара отырып, алған білімдерін функционалдық сауаттылық арқылы көрсетуге болады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, жасанды интеллект дәуіріндегі ұстаздық инновациялар – білім беру жүйесінің дамуының стратегиялық бағыты. Жасанды интеллект ұстазды алмастырмайды, керісінше оның кәсіби мүмкіндігін кеңейтеді. Инновациялық технологиялар мұғалімнің шығармашылық әлеуетін ашып, оқыту үдерісін жаңа деңгейге көтереді [15].

Заманауи ұстаз – цифрлық сауатты, жаңашыл, үнемі ізденісте болатын тұлға. Ол жасанды интеллект құралдарын тиімді пайдалана отырып, оқушының тұлғалық дамуына, сыни ойлауына және өмірлік дағдыларының қалыптасуына ықпал етеді. Сондықтан ұстаздық инновацияларды жүйелі түрде дамыту – болашақ білім сапасының кепілі.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – Pearson, 2021.

2. Қазақстан Республикасының «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы. – Астана, 2018.

3. UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities. – Paris, 2019.

4. Әбдіғалиева Г.Қ. Цифрлық педагогика негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

5. Bates T. Teaching in a Digital Age. – Open Textbook Library, 2022.

6. Holmes W., Bialik M. Artificial Intelligence in Education. – Boston, 2019.

7. Luckin R. Machine Learning and Human Intelligence. – London, 2018.

8. OECD. Trends Shaping Education. – Paris, 2021.

9. Selwyn N. Education and Technology. – London, 2020.

10. Fullan M. The New Meaning of Educational Change. – New York, 2019.

11. Darling-Hammond L. Preparing Teachers for Deeper Learning. – Harvard, 2020.

12. Anderson T. Online Learning and Teaching. – Athabasca University, 2021.

13. Floridi L. Ethics of Artificial Intelligence. – Oxford, 2019.

14. ҚР Білім және ғылым министрлігі. Білім беруді дамытудың 2020–2025 жылдарға арналған бағдарламасы.

15. Schwab K. The Fourth Industrial Revolution. – Geneva, 2017.