«Жасанды интеллект пен цифрлық техниканың интеграциясы арқылы интеллектуалды жүйелер құру»

Усербаева Гулназ Калменовна

Оқытушы, М.Өтебаев атындағы жоғары жаңа технологиялар колледжі, Шымкент қ.

Ugk…89@mail.ru. 8-778-659-71-61

Аннотация: Бұл мақалада жасанды интеллект пен цифрлық техниканың интеграциясы негізінде интеллектуалды жүйелерді құру мәселелері қарастырылады. Интеллектуалды жүйелердің негізгі сипаттамалары, олардың жұмыс істеу принциптері және қолдану салалары талданады. Сонымен қатар, машиналық оқыту, үлкен деректер, интернет заттары және бұлттық технологиялар сияқты заманауи технологиялардың рөлі айқындалады. Жасанды интеллект пен цифрлық жүйелерді біріктіру барысында туындайтын техникалық, құқықтық және этикалық мәселелерге назар аударылады. Қорытындысында интеллектуалды жүйелерді тиімді дамыту үшін кешенді тәсілдің, соның ішінде білікті мамандар даярлау мен нормативтік-құқықтық базаны жетілдірудің маңыздылығы атап өтіледі.

Цифрлық құзыреттер – деректерді құру, жинау, өңдеу және талдау, сондай-ақ компьютерлік технологияларды пайдалану арқылы түрлі процестерді автоматтандыруды қамтитын, цифрлық ортада және цифрлық өнімдермен жұмыс істеуге қажетті құзыреттер жиынтығы.

Мұғалімнің цифрлық құзыреттіліктері – білім беру үдерісіне цифрлық технологиялар мен құралдарды тиімді енгізуге мүмкіндік беретін мұғалімдердің арнайы білім, білік және дағдылар кешені.

Цифрлық білім беру ресурсы (ЦББР) – цифрлық форматта ұсынылған және оқу үдерісінде қолдануға арналған ақпараттар мен деректер жиынтығы.

Сандық платформалар – аппараттық құралдар мен қолданбалы шешімдерді біріктіретін, қоғамның түрлі салаларының тиімділігін арттыруға бағытталған бағдарламалық орталар.

Чат-бот (ағылш. chatbot) – пайдаланушымен сұхбатты имитациялайтын бағдарлама.

Жасанды интеллект этикасы – жасанды интеллект жүйелерін әзірлеу және қолдану барысында туындайтын этикалық мәселелерді зерттейтін технологиялық этика саласы.

ChatGPT – бақыланатын және күшейтілген оқыту әдістері негізінде үйретілген үлкен тілдік модель.

DeepSeek – жасанды интеллектті дамытуға маманданған қытайлық компания және ірі тілдік модельдердің бірі.

QR-кодтар – мобильді құрылғылар арқылы оқуға болатын ақпаратты қамтитын екі өлшемді штрих-кодтар.

Кіріспе

Қазіргі таңда ақпараттық қоғамның қарқынды дамуы цифрлық технологиялардың барлық салаларға терең енуімен сипатталады. Бұл үдерістің ең маңызды бағыттарының бірі – жасанды интеллект (ЖИ) пен цифрлық техниканың өзара интеграциясы негізінде интеллектуалды жүйелерді құру болып табылады. Мұндай жүйелер адам қызметінің әртүрлі салаларында шешім қабылдау процесін автоматтандыруға, ақпаратты өңдеу жылдамдығын арттыруға және күрделі есептерді тиімді шешуге мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект (ЖИ) пен цифрлық технологиялар тек ақпаратты жеткізу құралы ғана емес, сонымен қатар оқыту әдістерін жаңғыртудың қуатты құралына айналды. Бүгінгі таңда білім беруді тиімді, қолжетімді және жекелендірілген ету үшін ЖИ мен цифрлық технологиялардың маңызы зор. Олар білім беру процесін жеңілдетіп қана қоймай, мұғалімдер мен оқушылардың өзара әрекеттесуін жаңа деңгейге көтереді.

Жасанды интеллект технологиялары оқушылардың үлгерімін бақылап, олардың әлсіз және күшті тұстарын анықтауға көмектеседі. Бұл деректер негізінде әр оқушыға жеке оқу траекториясы жасалып, білім беру үрдісі барынша тиімді ұйымдастырылады. Мысалы, адаптивті оқыту платформалары арқылы оқушылар өз қарқынымен білім алады, ал мұғалімдер нақты мәселелерге назар аудара отырып, оқыту сапасын арттырады.

Өз тәжірибемде мен ЖИ мен цифрлық технологиялардың білім сапасын жақсартудағы әлеуетін жиі байқаймын. Мысалы, интерактивті оқыту құралдары, виртуалды зертханалар, сандық білім беру платформалары сабақтың мазмұнын қызықты әрі қолжетімді етеді. Оқушылар теориялық материалдарды тәжірибемен ұштастырып, өз дағдыларын шыңдай алады.

Сонымен қатар, ЖИ мен цифрлық технологиялар оқушылардың зерттеушілік қабілеттерін дамытуға, сыни ойлау дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді. Олар ақпаратты талдау, сұрыптау, қажет деректерді табу дағдыларын меңгереді. Мұндай дағдылар қазіргі заманғы еңбек нарығында аса жоғары бағаланады.

Әрине, жаңа технологияларды енгізу барысында мұғалімдердің дайындық деңгейі, техникалық инфрақұрылымның жеткіліктілігі және деректер қауіпсіздігі сияқты мәселелер туындайды. Дегенмен, бұл мәселелерді шешу – білім беру жүйесін дамытудағы маңызды қадам.

ЖИ мен цифрлық технологиялар білім беру саласының келешегін айқындайтын негізгі факторлар болып табылады. Оларды тиімді пайдалану арқылы біз оқушыларға сапалы білім беріп қана қоймай, олардың болашақта бәсекеге қабілетті маман болуына жағдай жасаймыз. Менің басты мақсатым – ЖИ құралдарын тиімді қолдану арқылы әрбір оқушының қабілетін ашу және олардың білімге деген қызығушылығын арттыру.

Жасанды интеллект – адамның ойлау, талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеттерін модельдеуге бағытталған заманауи технологиялар жиынтығы. Ал цифрлық техника – ақпаратты жинау, сақтау, өңдеу және тасымалдауды қамтамасыз ететін аппараттық және бағдарламалық құралдар жүйесі. Осы екі бағыттың тоғысуы нәтижесінде деректерді терең талдай алатын, өзін-өзі жетілдіретін және ортаға бейімделе алатын интеллектуалды жүйелер қалыптасады.

Қолдану салалары

Интеллектуалды жүйелер көптеген салаларда қолданылады:

• Білім беру – электронды оқыту платформалары, AI-тьюторлар

• Медицина – ауруларды диагностикалау жүйелері

• Көлік – автономды автокөліктер

• Өндіріс – автоматтандырылған зауыттар

• Қаржы – тәуекелдерді болжау жүйелері

Интеллектуалды жүйелердің дамуы қазіргі қоғам үшін стратегиялық маңызға ие. Олар өндіріс, білім беру, денсаулық сақтау, көлік, қаржы және мемлекеттік басқару салаларында кеңінен қолданылып келеді. Мысалы, ақылды қалалар (Smart City) тұжырымдамасы, автоматтандырылған өндірістік жүйелер, медициналық диагностикалық платформалар және виртуалды ассистенттер – осы бағыттың нақты көріністері болып табылады.

Интеллектуалды жүйелер түсінігі

Интеллектуалды жүйелер – жасанды интеллект пен цифрлық технологиялардың бірігуі нәтижесінде пайда болатын, қоршаған ортаны талдап, шешім қабылдай алатын жүйелер.

Мысалдар:

• ақылды үй жүйелері (Smart Home);

• автономды көліктер;

• медициналық диагностика жүйелері;

• чат-боттар мен виртуалды ассистенттер.

Жасанды интеллекттің білім беру процесіндегі рөлі:

Оқыту процесін жекелендіру ЖИ оқушылардың қабілеттерін, әлсіз тұстарын анықтап, әр оқушыға жеке оқу жоспарын құруға көмектеседі.

Үлгерімді бағалау және мониторинг ЖИ технологиялары оқу үлгерімін қадағалап, нақты уақыт режимінде бағалауға мүмкіндік береді.

Білім алушылардың әлсіз тұстарын анықтау және түзету ЖИ оқушылардың қай тақырыпты қиындықпен меңгеретінін анықтап, қосымша тапсырмалар ұсына алады.

Оқу материалдарын тиімді басқару Оқу материалдарын автоматты түрде реттеу және оңтайландыру оқу процесін жеңілдетеді.

Жасанды интеллект пен цифрлық техниканың интеграциясы бірнеше негізгі технологиялық бағыттарға сүйенеді. Олардың қатарында машиналық оқыту, үлкен деректерді талдау (Big Data), бұлттық есептеулер, заттар интернеті (IoT) және нейрондық желілер бар. Бұл технологиялар бір-бірімен өзара байланыса отырып, күрделі ақпараттық жүйелердің тиімділігін арттырады және нақты уақыт режимінде шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

Дегенмен, интеллектуалды жүйелерді енгізу мен дамыту барысында бірқатар маңызды мәселелер туындайды. Олардың қатарында деректер қауіпсіздігі, жеке ақпаратты қорғау, жүйелердің сенімділігі, сондай-ақ этикалық және құқықтық реттеу мәселелері бар. Сонымен қатар, бұл саланың қарқынды дамуы білікті мамандарға деген сұранысты арттырып отыр, бұл өз кезегінде білім беру жүйесін жаңғыртуды қажет етеді.

Осыған байланысты жасанды интеллект пен цифрлық техниканы тиімді интеграциялау тек технологиялық мәселе ғана емес, сонымен қатар ғылыми, әлеуметтік және басқарушылық тұрғыдан кешенді қарастыруды талап ететін маңызды бағыт болып табылады. Интеллектуалды жүйелерді дамыту мемлекеттердің цифрлық трансформациясының негізгі факторына айналып, экономикалық тиімділікті арттыруға және қоғамның өмір сүру сапасын жақсартуға ықпал етеді.

Қорытынды

Жасанды интеллект (ЖИ) пен цифрлық технологиялар білім беру саласына тың серпін берді. Олар оқыту үдерісін жекелендіруге, оқу материалдарын қолжетімді етуге және мұғалімдердің жұмысын жеңілдетуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, оқушылардың қабілеттерін дербес бағалау, әлсіз тұстарын анықтау және жеке оқу траекторияларын құру арқылы білім беру сапасын жақсартуға жол ашты.

Өз тәжірибемде мен ЖИ технологияларын тиімді қолдануға тырысамын. Әр оқушының жеке ерекшеліктерін ескере отырып, олардың білімге деген қызығушылығын арттыру және шығармашылық қабілеттерін дамыту – менің басты мақсатым.

Болашақта ЖИ мен цифрлық технологиялар білім беруді жаңа деңгейге көтеріп, оқушылардың өз бетінше білім алу дағдыларын қалыптастыруға, білім сапасын халықаралық стандарттарға сай арттыруға және оқу процесін барынша икемді әрі қызықты етуге мүмкіндік береді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. «Жасанды интеллектті дамытудың 2024–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 24 шілдедегі №592 қаулысы. – URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34317430

2. «Білім беру саласындағы ақпараттандыру объектілеріне қойылатын ең төменгі талаптарды бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 14 қарашадағы №456 бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2022 жылғы 15 қарашада №30534 болып тіркелген. – URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2200030534

3. UNESCO. Мұғалімдердің АКТ құзыреттілігінің құрылымы: ұсыныстар. – URL: https://iite.unesco.org/pics/publications/ru/files/3214694.pdf

4. Кокунин П.А., Латыпов И.И., Латыпова Л.С. Заттар интернетіне кіріспе: оқу құралы. – Қазан: Қазан университеті баспасы, 2022. – 147 б. – URL: https://kpfu.ru/portal/docs/F_378200975/IOT.pdf

5. Тажиева Р.Н., Рамис А.Б. Жасанды интеллект технологиясының оң мүмкіндіктері // Универсум: техникалық ғылымдар: электронды ғылыми журнал. – 2023. – URL: https://7universum.com/ru/tech/archive/item/16499