«Т.Кенжебаев атындағы орта мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

«Жасөспірімдердің өзін-өзі реттеу дағдыларын арттыру»

психологиялық сүйемелдеу бағдарламасы

Алматы облысы Шелек ауылы

«Т.Кенжебаев атындағы орта мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Хаттама №1 29.08.2022ж

Құрастырушы: Болымбаева Жадыра Бахтыбековна

«Алматы облысы білім басқармасының Еңбекшіқазақ ауданы

бойынша білім бөлімі» мемлекеттік мекемесі «Т.Кенжебаев атындағы орта мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің педагог-психологі

Пікір жазғандар: Мукашева Айгерім Ынтымаковна

Еңбекшіқазақ ауданы бойынша білім бөлімінің «Облыстық Психологиялық қолдау орталығының "үйлестірушісі

Габбасова Анар «Балтабай орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің психологі,педагог-зерттеуші.

«Жасөспірімдердің өзін-өзі реттеу дағдыларын арттыру» психологиялық сүйемелдеу бағдарламасы оқушылардың эмоционалды, танымдық, мінез-құлық сфералары бойынша өзін-өзі реттеу дағдыларын дамытуға, жасөспірімдердің өзін-өзі реттеуіне мүмкіндік береді. Педагог-психологтарға, сынып жетекшілерге профилактикалық және түзету жұмыстарында көмекші құрал бола алады.

МАЗМҰНЫ

Түсінік хат...................................................................................................................4

І. Теориялық бөлім.

Өзін-өзі реттеудің негізгі тәсілдері............................................................................6

Өзін-өзі тәрбиелеудің ерекшеліктері.........................................................................8

Бағдарлама жоспары ...............................................................................................9

ІІ. Тәжірибелік бөлім.

Жасөспірімдердің өзін-өзі реттеу дағдыларын зерттеу әдістемелері.

№ 1. Филипстің мектептегі мазасыздықты анықтауға арналған тесті.................11

№ 2. «Әлеуметтік — ситуациялы мазасыздану шкаласы» тест............................14

Өзін-өзі реттеу дағдыларын дамытуға арналған тренинг-сабақтар

№ 3. «Эмоционалды өзін-өзі реттеу»......................................................................16

№ 4. «Менің көңіл-күйім мен эмоцияларым» тренинг-сабақ............................18

№ 5. «Танымдық әрекеттерде өзін-өзі реттеу».......................................................20

№ 6. «Мен және менің ортам» тренинг-сабақ........................................................22

№ 7-8. «Еске сақтау қабілетін дамытуға арналған жаттығулар»..........................24

№ 9. «Мен өзімді мақтан етемін» тренинг-сабақ...................................................27

№ 10. «Қабылдау қабілетін дамытуға арналған жаттығулар»..............................29

№ 11. «Мен – жеке тұлғамын» тренинг-сабақ........................................................31

№ 12. «Ойлау қабілетін дамытуға арналған жаттығулар»....................................33

№ 13. «Өз жұлдызыңды тап» тренинг-сабақ..........................................................35

№ 14. «Логикалық қабілетін дамытуға арналған жаттығулар»............................37

№ 15. «Танымдық әрекеттерді арттыруға арналған жаттығулар»........................39

№ 16. «Нейрожаттығулар».......................................................................................41

№ 17. «Мақсат – жетістікке жету жолы» тренинг-сабақ.......................................43

№ 18-19. «Мінез-құлықты басқаруда өзін-өзі реттеу»...........................................45

№ 20. «Мен және менің болашағым» тренинг-сабақ.............................................48

№ 21. «Мен қандаймын?» тренинг-сабақ................................................................50

№ 22. «Толерантты қарым-қатынас» тренинг-сабақ..............................................51

№ 23. «Өзімді не үшін білуім керек?» тренинг-сабақ............................................52

№ 24. «Эмоция және сезімдер» тренинг-сабақ.......................................................55

№ 25-26. «Өзін-өзі бағалау дағдыларын арттыру».................................................57

№ 27. «Тайм менеджмент».......................................................................................60

№ 28. Мінез-құлықты басқаруды арттыруға арналған жаттығулар»...................62

№ 29. «Жасөспірімдердің мазасыздық деңгейін анықтайтын Кондаш тесті».....64

№ 30. Қорытынды сабақ...........................................................................................66

№ 31. Оқушылардың өзін-өзі реттеу дағдыларын дамытудағы ата-ананың рөлі......68

№ 32. «Ата-аналардың бала тәрбиесінде сенімділік білдіруі, қолдауы».............71

№ 33. Оқушылардың БЖБ, ТЖБ орындағанда, олимпиада, ҰБТ тапсырғанда жетістікке жетудегі өзін-өзі реттеу дағдасының рөлі (педагогтерге)..................73

№ 34. «Мұғалім – ата-ана және бала арасындағы қарым-қатынас» тренинг......75

Қорытынды ...............................................................................................................77

Пайдаланылған әдебиет ...........................................................................................78

Қосымша ....................................................................................................................79

Түсінік хат.

Қазіргі білім берудің күрделі міндеттерінің бірі – жасөспірімдердің оқу әрекеттерін тиімді жүзеге асыруы үшін қажет өзін-өзі реттеу дағдысын қалыптастыру. Бүгінгі таңда адамның өзін-өзі реттеуінің негізгі қағидалары (жүйелілік, белсенділік, саналылық), оның құрылымы, негізгі механизмдері, іс-әрекеттің өнімділігі мен тұлғаның дамуына әсері жан-жақты зерттелген.

Өзін-өзі реттеу - бұл мақсат қоюға және өзімізді сол мақсатқа бағыттауға мүмкіндік беретін жеке құзыреттіліктің бірі. Демек, бұл өзін-өзі басқару процесі. Сол сияқты, бұл қоршаған ортаға бейімделу үшін маңызды және жеке әлеуметтік бейімделу үшін маңызды қабілет.

Өзін-өзі реттеудің мәні өзін-өзі реттеу тұжырымдамасы ретінде анықталып, ойды да, эмоцияны да, әрекетті де басқара білу мақсаттарына қол жеткізуге және қалаусыз нәтижелерден аулақ болуға мүмкіндік беретін бірқатар жеке стратегиялар мотивациясы ретінде. Сол сияқты өзін-өзі реттеу қабілеті жасөспірімдерге қоршаған ортаға реакцияны және қоршаған ортаға бейімделуге ықпал ету үшін осы реакцияны модуляциялай отырып, талдау жасауға мүмкіндік береді. Бұл қабілеттің жасөспірімнің жеке дамуына, әлеуметтік бейімделуіне және жалпы әл-ауқатына әсері зор.

Өзін-өзі реттеу арқылы жасөспірім өзіне сөз көмегімен, ойша бейнелермен, бұлшық ет тонустерін және тыныс алуды басқару арқылы әсер ету жолымен өзінің психоэмоционалды күйін басқарады.

Өзін-өзі реттеудің 3 бағыты бар:

• жеке-тұлғалық өзін-өзі реттеу (мінез-құлыққа байланысты);

• оқуға қатысты өзін-өзі реттеу (танымдық қасиеттеріне байланысты);

• эмоционалды өзін-өзі реттеу (түрлі жағдаяттарға байланысты, мазасыздық).

Мінез-құлықты өзін-өзі реттеудің мысалы. Жалпы өз денсаулығына мұқият қарау керек деп ойлайтын және сау әдеттерді бойына сіңіргісі келетін оқушы, сондықтан ол спортзалға қосылуға, тамақтануды апта сайын жоспарлауға, зиянды тағамдар, алкоголь мен темекіні тұтынбауға шешім қабылдайды.

Оқытудың өзін-өзі реттеуінің мысалы. Математика пәні басқа пәндерге қарағанда қиын және қымбат екенін білетін оқушы, оқуға, әр сабақтың соңында қайталауға, күшейтуге немесе математикаға көмектесуге көп уақыт бөлуге бел буады, әр емтихан сайын өзіне аздап сыйақы береді, мақтайды.

Эмоционалды өзін-өзі реттеудің мысалы. Оқушының көңіл күйі болмайды, сол күні досы оған әзіл айтады, ал іштегі бұл оны ашуландырады. Алайда, бұл оқушы өзінің жаман күнін өткізіп жатқанын және осы себепті әзіл оған көбірек әсер еткенін, сондай-ақ досының мұны жақсы ниетпен жасағанын біледі. Осы себептен ол ашуланшақ реакцияны көрсетпеуге шешім қабылдайды және досына өзінің бүгінгі күні нашар екенін және әзіл айтпағанын қалайтынын айтуды жөн көреді.

Бүгінгі жасөспірімдердегі өзін-өзі реттеу мәселесі мынада, олар ересектер сияқты шамадан тыс физиологиялық және ақпараттық жүктемелер мен олардың күшінен асып түсетін психологиялық қысымнан зардап шегеді.

Тиісінше, жоғарыда айтылғандардың барлығы жасөспірімдік шақта өзін-өзі реттеудің қалыптаспауы мінез-құлық бұзылыстарының себебі болып табылатынын және соның салдарынан оқуда, тұлғааралық және тұлғаішілік қарым-қатынаста өзін-өзі реттей алмайтынын көрсетеді. Сондай-ақ, жас ерекшеліктеріне байланысты олар қозғыштықпен, импульсивтікпен, ұшқалақтықпен сипатталады, абайсыз әрекеттер жасайды. Қиын жағдайда өзін-өзі ұстай білу, мінез-құлқын реттей білу адамның жетілгендігінің маңызды көрсеткіші болып табылатындықтан, жасөспірімдердің өзін-өзі реттеуін дамыту үшін ұйымдастырылған және мақсатты психологиялық-педагогикалық іс-әрекеттің қажеттілігі осыдан туындайды .

Бағдарламаның мақсаты: жасөспірімдердің эмоционалды, танымдық, мінез-құлық сфералары бойынша өзін-өзі реттеу дағдыларын дамыту.

Міндеттері:

-эмоционалдық өзін-өзі реттеу дағдыларын үйрету;

-танымдық процестерді басқару дағдыларын меңгерту;

-мінез-құлқын басқару қабілетін дамыту.

Өзін-өзі реттеу дағдысын арттыру арқылы күтілетін нәтиже:
–жайлану әсері (эмоционалды қобалжу жойылады);
–қалыпқа келу әсері (шаршау мен еріншектік әлсірейді);
–белсенділік әсері (мотивация пайда болады, танымдық қабілеттері артады).

1. Теориялық бөлім

Бүгінгі психологиялық зерттеулерде «өзін-өзі реттеу» түсінігі және оған мағыналас ұғымдар өзін-өзі басқару, өзін-өзі ұйымдастыру, өзін-өзі оқыту, өзін-өзі бағдарламалау, өзін-өзі дамыту және т.б. әртүрлі түсіндіріледі. Осы ұғымдармен сипатталатын айырмашылықтың кең диапазоны жалпы процестің әртүрлі деңгейімен түсіндіріледі. Өзін-өзі реттеу болмысына негізгі тәсілдері арасынан бірнешеуі ерекшеленеді. Өзін-өзі реттеу бұл:

- алдын ала болжау процесі негізінде іс-әрекетті бағдарламалаудың ерекше деңгейі;

- адамның өз эмоцияларын, сезімдерін және күйзелістерін басқару;

- бөлек психофизиологиялық функцияларын және тұтас жүйке-психикалық күйлерін мақсатты өзгерту;

- іс-әрекеттің сипаты мен тәсілін саналы мақсатқа бағытталып таңдау;

- адамның мінез-құлық белсенділігін «ішкі» реттеу;

- жеке тұлғаның іс-әрекеті мен мінез-құлқында іщкі және сыртқы өзара әрекеті және т.б.

Талдау мен зерттеудің объектісі болып табылатын өзін-өзі реттеудің отыздан астам түрі мен деңгейлерін бөліп көрсетеді: әлеуметтік, биологиялық, физиологиялық, нейрофизиологиялық, психологиялық, ерікті және еріксіз, саналы және санасыз, тіке және жанама, ішкі және сыртқы, орындаушылық, танымдық, ерікті, түрткі, мотивациялық, жеке тұлғалық, интеллектуалды, эмоционалды, бағыттылық, рефлексивті, жасырын, қатігез және икемді, жекелік және басқалар.

Психология тарихына қарап отырсақ, XVIII−XIXғ.-да ерiктiң эмпирикалық теориясы басым болды. Мұнда, ерiк жеке адамның басында өтiп жатқан iшкi психологиялық процесс ретiнде қарастырылды. Адамды қоршаған дүниемен шынайы қатынасында емес, әлдеқандай бiр iшкi тұрғыдан алып қарады. Сыртқы мiнез-құлық “iштей” баста шешiлген жайдың салдары боп табылады. Бүкiл процесс негiзiнен сананың iшiнде жүзеге асады. Ерiктi зерттеудiң негiзгi әдiсi өзiн-өзi бақылау әдiсi болып табылды.

Бүгiнгi таңда ерiктi психологиялық зерттеу әр түрлi ғылыми бағыттар арасында өзара бөлiнiп алынды: бихевиористiк бағыттағы ғылымдарда тиiстi, сәйкес мiнез-құлық формасы зерттелiнсе, мотивация психологиясында iшкi тұлғалық қайшылық-кикiлжiңдерге және оларды жеңу тәсiлдерiне баса назар аударылады, ал тұлға психологиясында негiзгi назар тұлғаның тиiстi ерiктiк қасиеттерiн бөлiп зерттеуге бағытталады. Ерiктi зерттеумен сондай-ақ адам мiнез-құлқын өзiн-өзi реттеу психологиясы да айналысады. Басқаша айтсақ, қазiргi уақытта ерiктi зерттеу бұрынғы бiртұтастығынан, терминологиялық анықтығынан, бiр мәндiлiгiнен айырылып қалды. Жаңа ұғымдарды, жаңа теория мен әдiстердi қолдану нәтижесiнде тақырып аясы тереңдедi әрi кеңею үстiнде. Көптеген ғалымдар қазiр ерiк туралы iлiмге тұтас және бiрiккен сипат беруге бағытталған әрекеттер жасауда.

Ерiктi психологиялық зерттеуде адам мiнез-құлқы табиғаты жөнiндегi екi қарама-қайшы концепциялардың - реактивтiк және активтiк (белсендi) арасындағы күрес елеулi рөл атқарды. Алғашқысы адамның күллi мiнез-құлқын iшкi және сырқы стимулдарға реакциялар (жауаптар) ретiнде ғана түсiндiрдi. Зерттеудiң мiндетi сол стимулдарды табу және олардың реакциялармен байланысын анықтау. Мұндай түсiнiкте ерiкке орын қалмай қалады, ол табиғаты жағынан рефлекторлық боп табылатын реакция ғана. И.П.Павлов ерiктi тiрi ағзаның кедергiге кездескендегi белсендiлiгiнiң көрнiсi, “еркiндiк инстинктi” ретiнде қарастырды. Мiнез-құлықты реакция ретiнде түсiну ХХ ғ. алғашқы ширегiнде психологияны реактология (К.Н.Корнилов) және рефлексологиямен ( Б.М.Бехтерев) ауыстыруға әкелiп соқты. Ал екiншi концепция бойынша, адамның мiнез-құлқы әуел бастан белсендi болып табылады, оның формаларын адам саналы түрде таңдауға қабiлеттi. Мiнез-құлықты бұлай түсiнуде ерiк және ерiктiк реттеу ұғымдары мiндеттi түрде қажет. Физиология саласында Н.А.Бернштейн мен П.К.Анохин жүргiзген зерттеулер осы көзқарасты растайды. Бұл зерттеулер негiзiнде қалыптасқан концепциялар бойынша, ерiк адамның өзiнiң мiнез-құлқын саналы реттей алуы, меңгеруi боп табылады. Бүгiнгi таңда осы тұрғыдан қарастырып зерттеуде қазiргi сана психологиясы мен когнитивтiк психология бағыттары маңызды рөл алуда.

Көптеген психологтар өзін-өзі тәрбиелеу жоспарын белгілегенде негізгі мақсат етіп жан-жақты дамуы белгіленді. Өзін-өзі тәрбиелеуді А.С. Макаренко табиғи дамуының нәтижесі деп қарастырған. Басында жеке адамның дамуы сыртқы талаптар ықпалымен жүреді, сосын өзіне талап қою нәтижесінде, яғни өзін-өзі тәрбиелеу оңаша үрдіс емес, ұжымның бірлескен іс-әрекеті. И.П. Павлов айтуынша өзін-өзі реттеуі бойынша ең жоғарғы жалғыз жүйе болып табылады. Мұндай жүйе жоғары дәрежедегі өзін-өзі реттеуші, өзін-өзі қолдаушы, қалпына келтіруші және толық жетілдірген.

Өзін-өзі реттеу - ол барлық тірі жандарға тән қасиет. Ол тіршілік әрекетінің қажетті үрдіс, өзін-өзі реттеу ағзаның өмірін және жеке дамуын қамтамасыз ететін сыртқы жағдайларға бейімдейтін үрдіс, өзін-өзі реттеу негізінде ағза мен сыртқы орта арасында зат алмасу болады. Өзін-өзі реттеу түрлі деңгейде және көп тәсілдермен іске асуы мүмкін. Төменгі сатыдағы организмдерде физикалық-химиялық өзін-өзі реттеу орын алады. Жүйке жүйесінің пайда болуынан жүйелік өзін реттеу қосылады. Адамның психожүйкелік өзін-өзі реттеуі сананың сапалығы мен ерекшеленеді. Психикалық өзін-өзі реттеу негізгі адамның жоғары атқаруын табиғатпен және әлеуметтік ортамен байланыстыратын, оның іс-әрекетін, ұжымдағы қылығына қатысты болады. Бірақ психалық өзін-өзі реттеу, өзінің дамуында бірқатар сатыдан өтеді. Тек өмірінің бірінші жылдарында сәбиде психикалық өзін-өзі реттеудің бірінші белгілері көріне бастайды. Көргені, естігені, бейне түрінде бекітіледі, көз, қол, барлық денені іздеу қозғалыстары белгіліне бастайды. Бұл еріксіз импульсивті өзін-өзі реттеу стадиясы. Бұл жерде өзін-өзі тәрбиелеудің қалыптасуының белгілері жоқ.

Баланың өсуімен жеке дамуымен шешуші рөлді сөз сигналдық сигнал ретінде атқарады, яғни болмыс туралы қорытындылған білімдерінің сақтаушы. Сөз адамның жоғары функцияларын реттейді. Сонымен қатар сол бір жағдайлар кезінде заттың тітіркендіруші сияқты, организмде өзгерістер тудырады. Бұл еріктік өзін-өзі дамуының стадиясы, дәл осы кезде өзін-өзі тәрбиелеу пайда болды.

Өзін-өзі тәрбиелеуімен міндетті түрде өзін білуде, өткенді талдауды өзіндей жағымды және жағымсызды бағалау, сонымен қатар өзінің болашақ қылығын жобалау, жобаны реалды психикалық құрылымға айналдыру мақсатымен өзімен жұмыс істеуді жоспарлауды талап етеді.

Адамның барлық әрекеттері және істеген істері, сөздерге айтылған түсініктермен реттеледі. Яғни, адамның жеке басының дамуының белгілі сатысында өзін-өзі реттеу және өзін-өзі тәрбиелеу үрдістері сәйкес келмесе де өзара әрекеттестікте болады. Оларды сөз біріктіреді. Сөз арқасында өзін-өзі тәрбиелеудің мақсатын қоямыз және өзімізбен жұмыс істеу жоспарын белгілейміз. Сонымен қатар сөз жоғарғы үрдістері табиғат пен қатынастың оның әрекетін реттейді. Сонымен белгілі кезеңді өзін-өзі реттеуін жоғарғы немесе еріктік түрі өзін-өзі тәрбиелеудің механизмі болады.

«Өзін-өзі реттеу» ұғымы бір жағынан адамды іс-әрекет субъектісі ретінде қызметтерін сипаттауға, екінші жағынан мидың жұмысын талдауға қолданады (ми өзін-өзі реттеу жүйесі ретінде қарастырылады).

Өзін-өзі реттеу мәселесін зерттеудің терең талдауына тоқталмай, тәжірибелік және қолданбалы тұрғыдан анықтау керек:

Біріншіден, өзін-өзі реттеу – бұл өзінің физиологиялық және жүйке-психологиялық күйіне әсер ету үдерісі;

Екіншіден, өзін-өзі реттеу басым жағдайларда адамның өз эмоциялары, сезімдері мен күйзелістерін басқару тілегіне және мінез-құлық салдарына байланысты;

Үшіншіден, өзін-өзі басқару табиғаттан берілмейді, өмір барысында пайда болады, яғни қалыптастыру мен жетілдіруге болады.

2. Тәжірибелік бөлім

Жөспірімдердің өзін-өзі реттеу дағдыларын арттыру мақсатында құралған бағдарлама 34 сағаттан тұрады. Бағдарлама мазмұны зерттеу әдістемелерінен, түзете-дамыту сабағынан және ата-аналар мен педаготерге арналған әдістемелік нұсқаулықтардан құралған.

Р/с	Тақырыбы		Мақсаты	Сағат саны		Контингент
	Оқушылардың эмоционалды-жағдаяттық мазасыздану күйлерін анықтау.
1	Филипстің мектептегі мазасыздықты анықтауға арналған тестін жүргізу сабағы	жасөспірім оқушылардың бойында болатын мазасыздықтың деңгейін және түрін зерттеу.		1	Оқушы
2	«Әлеуметтік — ситуациялы мазасыздану шкаласы» анықтау сабағы			1	Оқушы
3	Эмоционалды өзін-өзі реттеу тренинг-сабақ	жасөспірімдердің эмоционалды өзін-өзі реттеу дағдыларын арттыру		1	Оқушы
4	«Менің көңіл-күйім мен эмоцияларым» тренинг-сабақ			1	Оқушы
5	«Танымдық әрекеттерде өзін-өзі реттеу» тренинг-сабақ	оқушылардың танымдық қабілеттерін дамыту		1	Оқушы
6	«Мен және менің ортам» тренинг-сабақ	жағымды қарым-қатынас орнатуға үйрету		1	Оқушы
7-8	«Еске сақтау қабілетін дамытуға арналған жаттығулар» тренинг-сабақ	есте сақтау қабілеттерін дамыту		2	Оқушы
9	«Мен өзімді мақтан етемін» тренинг-сабақ	өзін-өзі бағалау деңгейін көтеру		1	Оқушы
10	«Қабылдау қабілетін дамытуға арналған жаттығулар»	қабылдау деңгейін арттыру		1	Оқушы
11	«Мен – жеке тұлғамын» тренинг-сабақ	өзін - өзі сезінуге және түсінуге үйрету		1	Оқушы
12	«Ойлау қабілетін дамытуға арналған жаттығулар»	ойлау қабілеттерін дамыту		1	Оқушы
13	«Өз жұлдызыңды тап» тренинг-сабақ	өз-өзіне деген сенімділігін арттыру		1	Оқушы
14	«Логикалық қабілетін дамытуға арналған жаттығулар»	жасөспірімдердің мектепке, оқуға қатысты дағдыларын арттыру, танымдық қабілеттерін дамыту		1	Оқушы
15	«Танымдық әрекеттерді арттыруға арналған жаттығулар»			1	Оқушы
16	«Нейрожаттығулар»	мидың жарты шарларының үйлесімді жұмыс жасауын жақсарту		1	Оқушы
17	«Мақсат – жетістікке жету жолы» тренинг-сабақ	мақсат қоя білуге үйрету		1	Оқушы
18-19	«Мінез-құлықты басқаруда өзін-өзі реттеу»	теріс мінез-құлықты басқару дағдыларын дамыту.		1	Оқушы
20	«Мен және менің болашағым» тренинг-сабақ	өзін-өзі реттеу дағдыларын дамыту		1	Оқушы
21	«Мен қандаймын?» тренинг-сабақ	оқушылардың қызығушылығын арттыру		1	Оқушы
22	«Толерантты қарым-қатынас» тренинг-сабақ	қарым-қатынас дағдыларын дамыту		1	Оқушы
23	«Өзімді не үшін білуім керек?» тренинг-сабақ	өзін-өзі тануға дағдыландыру		1	Оқушы
24	«Эмоция және сезімдер» тренинг-сабақ	эмоцияны қалай басқаруға болатындығын үйрету.		1	Оқушы
25-26	«Өзін-өзі бағалау дағдыларын арттыру»	өзін-өзі жетілдіру дағдыларын дамыту		2	Оқушы
27	«Тайм менеджмент»	уақытты тиімді пайдалану дағдыларын қалыптастыру		2	Оқушы
28	«Мінез-құлықты басқаруды арттыруға арналған жаттығулар»	теріс мінез-құлықты басқару дағдыларын дамыту.		1	Оқушы
29	«Жасөспірімдердің мазасыздық деңгейін анықтайтын Кондаш тесті» (қайта диагностикалау)	оқушылар бойындағы мазасыздық деңгейін анықтау.		1	Оқушы
30	Қорытынды сабақ. Кері байланыс	оқушылардың өзін-өзі реттеу дағдылары меңгеру деңгейін анықтау.		1	Оқушы
31	Оқушылардың өзін-өзі реттеу дағдыларын дамытудағы ата-ананың рөлі	ата-аналарды бағдарламамен таныстыру		1	Ата-ана
32	«Ата-аналардың бала тәрбиесінде сенімділік білдіруі, қолдау көрсетуі» тренинг	Ата-ананың бала тәрбиесіндегі қарым-қатынасын дамыту		1	Ата-ана
33	Оқушылардың БЖБ, ТЖБ орындағанда, олимпиада, ҰБТ тапсырғанда жетістікке жетудегі өзін-өзі реттеу дағдасының рөлі	оқушылардың өзін-өзі реттеу дағдыларын дамытудағы мұғалімніің рөлін түсіндіру		1	Педагоги калық ұжым
34	«Мұғалім – ата-ана және бала арасындағы қарым-қатынас» семинар-тренинг	қарым-қатынас туралы педаготердің білімін толықтыру.		1	Педагоги калық ұжым

№ 1 сабақ: Филипстің мектептегі мазасыздықты анықтауға арналған тесті.

Мақсаты: жасөспірім балаларда болатын мазасыздықтың түрін және деңгейін зерттеу.

Нұсқау: «Оқушылар қазір сіздерге мектепте өздеріңді қалай сезінетіндеріңізді анықтауға арналған бірнеше сұрақтан тұратын сауалнама ұсынылады. Сұраққа дұрыс және шынайы жауап беруге тырысыңыз, бұл жерде дұрыс немесе бұрыс жақсы немесе жаман жауаптар жоқ. Жауап парағының жоғарғы жағына өз аты-жөніңізді және класыңызды жазыңыз. Егер сұраққа келіссеңіз «+», егер келіспесеңіз «-» белгісін қойыңыз.

Сауалнама.

1. Барлық класты бір деңгейде ұстап тұру қиынға соға ма?

2. Егер мұғалім сізден өткен материалдан қаншалықты білетіндігіңізді тексеретінін айтса, сіз толқисыз ба?

3. Класта мұғалімге ұнайтындай жұмыс жасау саған қиындық келтіріме?

4. Сен сабаққа жауап бере алмағаныңа мұғалімнің қатты ашуланған кейіпі түсіңе кіретін кезі бола ма?

5. Класта сені әлде кімнің ұрып соққан кезі болды ма?

6. Сен сабақты түсінбейінше мұғалім жаңа материалды түсіндіруге асықпауын жиі қалайсың ба?

7. Тапсырманы орындауда немесе жауап беруде сен қатты толқисың ба?

8. Қарапйым нәрседен қателесемін бе деп, өз ойыңды айтуға батылың жетпейтін кездер бола ма?

9. Сабақ айтуға шақырғанда сенің тізең қалтырай ма?

10. Түрлі ойындар ойнаған кезде сені кластастарың жиі күлкі қылы ма?

11. Сен күтпеген төмен баға алып қалған кездерің болды ма?

12. Сенде екінші жылға қалдырама деген күдік бар ма?

13. Ойынға іріктеу болғанда, мені алмайды деген оймен ойыннан бас тартуға тырысасың ба?

14. Сабақ айтуға шақырғанда сенің бүкіл денең қалтырайтын кез бола ма?

15. Сенің ұнатқан ісіңді кластастарыңнын бірде-біреуі орындағысы келмейтін кездері болды ма?

16. Тапсырманы орындауды бастар алдында қатты толқисың ба?

17. Ата-анаң ойлаған бағаны алу саған қиынға соға ма?

18. Класта жағымсыз жағдайға түсіп қаламын ба, деп кейде қорқасын ба?

19. Сабаққа жауап беруде қателессең, кластастарың күлкі қылған кездері болды ма?

20. Сен өз кластастарыңа ұнайсың ба?

21. Тапсырманы жақсы орындадым ба деп ұайымдайсың ба?

22. Сен класта жасаған жұмысыңнын бәрін есте жақсы сақтағаныңа сенімдісің бе?

23. Мектепте мұғалімнің сұрағына жауап бере алмай тұрғаның кейде түсіңе жиі ене ме?

24. Сенімен кластағы балалардың көпшілігі дос екені рас па?

25. Сенің жұмысыңнын қортындысы кластастарыңның жұмыс қортындысымен салыстырылатынын білсең, сен ынтамен жұмыс істейсің бе?

26. Сенен бір нәрсе сұрағанда аз толқысам екен деп жиі армандайсың ба?

27. Сыныптастарыммен ерегесіп қаламын ба деп қорқатын кездерің болды ма?

28. Мұғалім сенің сенің сабаққа дайындығыңды тексеретінін айтқанда жүрегіңнің қатты соға бастағанын сезесің бе?

29. Сен жақсы баға алсаң, достарың сені жақсы көрінгісі келеді деп ойлай ма?

30. Кластастарың саған ерекше ынтамен көзқараста болатынын сезесің бе?

31. Сенің көңіліне тиетіндей бірдеңе айтатын кластастарың бар ма?

32. Үлгерімі төмен оқушылар, өзінен достарын алшақтатып алады деп ойлайсың ба?

33. Кластастарыңның көпшілігі саған назар аудармайтынға ұқсай ма?

34. Сырт көзге қызық көрінемін бе деп жиі қысыламысың?

35. Саған деген мұғалімнің көзқарасына ризасың ба?

36. Кластас балалардың аналары сияқты сенің анаң көңілді кеш ұйымдастыруға көмектесе ме?

37. Айналадағы адамдардың сен туралы ойы сені толғандыра ма?

38. Бұрыңғыға қарағанда болашақта жақсы оқитыныңа үміттенесің бе?

39. Өзіңді кластастарың сияқты мектепте жақс ыкиінемін деп санайсың ба?

40. Сабаққа жауап беріп тұрғанда, басқалар мен туралы не ойлайды деп жиі ойланасың ба?

41. Класта ерекше қабілеті жоқ балаларға қарағанда, ерекше қабілеті бар балалар қандай да бір құқықа ие бола ма?

42. Сенің ісің алға басқан кезде кластастарыңның кейбірі сені қызғана ма?

43. Кластастарыңның саған деген көзқарасына ризасың ба?

44. Мұғаліммен жеке қалғанда өзіңді жақсы сезінесің бе?

45. Сенің сыртқы тұлғаңа және жүріс-тұрысыңа кластастарыңның күлкі қылған кезі болды ма?

46. Мектептегі өз жұмысыңды орындауда, басқа балаларға қарағанда мазасызданамын деп ойлайсың ба?

47. Сен сабаққа жауап бере алмаған кезде жылағың келіп тұрғанын сезесің бе?

48. Сен кешке ұйқыға жатқанда ертең мектепте не болады екен деп мазасызданған кезің бола ма?

49. Қиын тапсырманы орындау үстінде бұрын жақсы білетін нәрсеңді мүлдем ұмытатыныңды кей-кезде сезінесің бе?

50. Тапсырманы орындау үстінде қолың қалтырай ма?

51. Мұғалім класқа тапсырма беріп жатқанда, сен өзіңнің күйгелектене бастағаныңды сезінесің бе?

52. Мектепте сенің біліміңді тексеремін деп қорқыта ма?

53. Мұғалім класқа тапсырма беріп жатқанда, сен оны дұрыс орындай алмайтын шығармын деген үрей қорқынышыңды сезінесің бе?

54. Сен орындай алмаған нәрсені кластастарың орындағанын түсіңде көретін кез болды ма?

55. Мұғалім сабақты түсіндіріп жатқанда сенің ойыңша кластастарың саған қарағанда жақсы түсінетін сияқты ма?

56. Мектепке келе жатқан жолда мұғалім бақылау жұмысын беретін айтса қатты мазасызданасың ба?

57. Сен тапсырманы нашар орындаған шығармын деп сезінесің бе?

58. Мұғалім тақтаға тапсырма орындауға шақырғанда сенің қолың ақырын қалтырай ма?

Қорытындылау және өңдеу.

Тест кілтіне сәйкес жауаптар өңдеуге бөлінеді. Мысалы сұраққа бала «иә» деп жауап берсе, кілтте бұл сұрақта «-» белгісіне байланысты, баланың жауабы жоқ болады. Кілтке сәйкес келмеген жауаптардан мазасыздықтың бар екені көрінеді.

Өндеуі төменгідей:

1) Тестің барлық түріне сәйкес емес жалпы сандар егер олар 50% -дан жоғары болса, онда баланың мазасыздық қалпы «жоғары» деп алуға болады, егер тест сұрақтарының жалпы саны 75% -дан көп болса, онда «ең жоғары» мазасыздық күй болғаны.

2) Сәйкес келген сандардың әрқайсысын мазасыздықтың тобына бөлеміз.

Мазасыздықтың деңгейі бірінші жағдайдағыдай анықталады.

Мектептегі ішкі эмоционалдық жағдай мазасыздықтың синдромдары (факторлар) мен санына байланысты талданады.

Факторлар	Сұрақтар №
Мектептегі жалпы мазасыздық. Мектептегі әртүрлі эмоционалдық күйлер.	2,4,7,12,16,21,23,26,28,46,47,48,49, 50,51,52,53,54,55,56,57,58, Σ=22
Әлеуметтік стресті уайымдау.	5,10,15,20,24,30,33,36,39,42,44 Σ=11
Қажеттілікті өтеудегі сәтсіздік кедергілері. Жоғарғы нәтижеге жетудегі қажеттіліктен өте алмау.	1,3,6,11,17,19,25,29,32,35,38,41,43, Σ=13
Үрейдің көрінісі. Өз мүмкіндіктерін ашпау, тұйықтық, өзін басқаша сезіну.	27,31,34,37,40,45, Σ=6
Білімді тексеру үстіндегі үрей.	2,7,12,16,21,26, Σ=6
Айналасы күткен нәтижеден үрейлену.	3,8,13,17,22, Σ=5
Физиологиялық тұрғыдан қарсыласудың төменгі табалдырығы. Қорқыныш ортақ факторларға мазасыздықпен қарау.	9,14,18,23,28, Σ=5
Мұғаліммен қарым-қатынастағы үрейлену мәселесі. Балалардың оқу үлгерім мәселесі.	2,6,11,32,35,41,44,47, Σ=8

№ 2 сабақ. «Әлеуметтік — ситуациялы мазасыздану шкаласы» анықтау тесті

Сабақ мақсаты: оқушылардың бойындағы мазасызданудың түрін анықтау.

Нұсқаулық: Сені төменгі аталған мәселелердің қайсысы мазасыздандыратынын көрсетілген баллдардың ішінен біреуінің астын сызып көрсет.

1. Тақта алдында жауап беру	01234
2. Танымайтын үйге бару	01234
3. Конкурстарға, жарыстарға қатысу	01234
4. Мектеп директорымен кездесу	01234
5. Өзімнің болашағымды ойлау	01234
6. Мұғалім тақтаға шақыру үшін журналға қарағаны	01234
7. Сені сынаған жағдайда	01234
8. Сен бірнәрсе істеп жатқанда басқалардың қарағаны	01234
9. Сын жұмысын орындау барысында	01234
10. Сын жұмысынан алған бағаларды оқығанда	01234
11. Саған көңіл аудармаған кезде	01234
12. Істеген жұмысың оң болмай жатқанда	01234
13. Ата-аналар жиналысынан үлкендердің келгенін күту	01234
14. Сәтсіздікті күтіп отырғанда	01234
15. Арқаңда отырғандардың күлкісін естігенде	01234
16. Мектепте емтихан тапсыру барысында	01234
17. Саған біреу неге ашуланғанын түсінбегенде	01234
18. Үлкен аудитеория алдында сөйлегенде	01234
19. Өте жауапты жұмыс алдында	01234
20. Мұғалімнің түсіндіргенін меңгермей қалғанда	01234
21. Сенің айтқаныңа қарсы шыққанда	01234
22. Өзіңді басқалармен салыстырғанда	01234
23. Қабілеттілігіңді тексергенде	01234
24. Сені кішкентай деп санағанда	01234
25. Күтпеген жерде мұғалім тақтаға шақырғанда	01234
26. Сен келгенде басқалар үндемей қалса	01234
27. Сенің жұмысың бағаланғанда	01234
28. Өзіңнің алдыңда түрғанмэселерді ойлағанда	01234
29. Өз бетіңмен шешім қабылдау керек болса	01234
30. Тапсырманы орындай алмағанда	01234

Берілген шкалалар бойынша мазасызданудың: мектептік, өзіндік бағалау және адам аралық деген үш түрі анықталады. Осы шкала бойынша бөлінген пунктер төменгі кестеде берілген.

Мазасызданудың түрлері	Шкаладағы пункт саны
Мектептік	1	4	6	9	10	13	16	20	25	30
Өзіндік бағалау	3	5	12	14	19	22	23	27	28	29
Жеке адам аралық	2	7	8	11	15	17	18	21	24	26

Зерттеушінің жалпы балл жинағы әр шкала бөлек-бөлек және түгелдей шкала бойынша есептеледі. Алынған нәтижелер мазасызданудың әртүрлі деңгейінің көрсеткіші болып табылады. Зерттелінген оқушылардың мазасыздану деңгейінің қаншалықты жоғары немесе төмен екендігін анықтау үшін жүргізілген диагностикалық әдістеменің нәтижесін келесі кестелерде көрсетілген сандық бағалау бойынша көреміз және диаграмма арқылы көсетеміз

Мысалы: «Әлеуметтік - ситуациялы мазасыздану шкаласы» бойынша сынып оқушыларының мазасындану аймақтарын келесі кесте арқылы көрсетеміз, содан диаграмма шығарамыз. Сыныптағы оқушы санын жазу.

Мазасызданудың түрлері	Зерттеушілер саны
1. Мектептік
2. Өзіндік бағалау
3. Жеке адам аралық

«Жасөспірімдердің мазасыздану аймақтары әдістемелер арқылы анықталған соң, осы жасөспірімдермен өзін-өзі реттеуін дамыту бойынша түзете-дамыту жұмыстары жоспарланып, тренинг-сабақтар өткізіледі.

2. Әдістеме қорытындысына сәйкес жөспірімдермен келесі түзете-дамыту сабақтары оздырылады.

№ 3 тренинг-сабақ:  «Эмоционалды өзін-өзі реттеу».

Сабақтың мақсаты: жасөспірімдердің эмоционалды өзін-өзі реттеу дағдыларын арттыру, эмоционалды қобалжудан айырылту.

Сабақтың көрнекілігі: карточкалар, шар, слайд, әр оқушыға даярланған қағаздар, акварель, стакандағы су.

Сабақтың барысы:

1. «Музыкалық аспаптар» жаттығуы (жасөспірімдер бір-бірлеп шығып, карточка таңдайды, карточкада бейнеленген музыкалық аспаптың дыбысын іс-қимыл арқылы көрсетеді)

2. Қызығушылықты ояту

Оқушылар ортаға шақырылады. Көшеде жүрген адамдардың қарбалас жүрісін саламыз.

Сіз (көптен кездеспеген, ұрысып қалған, менсінбейтін) досыңызды көрдіңіз, сіз ол кісімен қалай амандасар едіңіз? (Эмоциясын көрсетіп амандасу)

Сұрақ-жауап:

• Эмоция дегенді қалай түсінесің?

• Адам өміріндегі эмоцияның рөлі қандай?

• Сіз өз эмоцияңызды басқара білесіз бе? (қалай)

3. «Шарлар» жаттығуы (оқушыларға әрқайсысына шар беріледі)

Мақсаты: іс-әрекет арқылы, эмоцияны (ашу-ызаны) басқара білу қабілеттерін дамыту.

Мен Сіздерге шар үруді ұсынамын.

Мына үрілген шарды  —  адам, ал ішіндегі ауаны – ашу мен түршігу деп елестетіңдер.

— Ашуланып, тітіркеніп жүрген адам байсалды салмақты бола  ала  ма?

— Ашу кернеп, түршігу шардың ішін толтырғанда шар қандай күйге ұшырайды? (әрине, шар жарылар еді, сол сияқты кішкентай балалаар, өз ашуын құрықтауға шамасы келмегенде, жарылады, қатты айқайлайды, төбелеседі, есікті қатты жабады)

— Жасөспірімдер өз эмоциясын қолында белгілі бір уақытқа дейін ғана ұстай алады. Сол уақытта шарларыңызды жіберіп қалыңыз, біздің не істейтінімізді сонда көресіз (жан-жаққа аһ ұрамыз, ситуациядан шығу жолдарын іздейміз, долданамыз, ал біреулер соңында депрессияға ұшырауы мүмкін).

— Ашуды осылай шығару қауіпсіз болуы мүмкін бе? Неліктен?

— Шарды қайтадан үрлейміз, ауа сыртқа шықпайтындай етіп мықтап ұстаймыз.

— Естеріңде сақтаңдар, шар — бұл адам, ал ішіндегі ауа    — кернеген ашу-ыза.

— Біз өз ашуымызды бақылап қолда ұстай алатын болсақ ешкімге зиянымызды тигізбейміз.

— Ал енді шардын кішкене ауа шығарып, қайтадан мықтап ұстаймыз. Сіздер байқадыңыздар ма шардың кішірейгенін?

— Ашуды осылай шығару қауіпсіз деп есептеуге бола ма?

— Өздеріңіздің ашуды ақылға қалай жеңдіресіңдер, ортаға салар әдістеріңіз болса бөлісіп отырамыз.

Ашудың қауіпсіз жолын табу – ол әр адамның өз қолында екендігін тұжырымдайды.

4. Сулы қағаздағы сурет (Рисунок на мокрой бумаге)

Мақсаты: ішкі эмоционалды шиеленісті реттеу, өзін-өзі бағалауды арттыру

Әр оқушыға 2 ақ қағаз, стаканда су, акварель ұсынылады. Содан соң жай әуен қосылады, оқушылар көздерін жұмып, педагогтың нұсқаулығы бойынша карандашпен әр түрлі бағытта сурет салып бастайды.

Педагог нұсқаулығы:

Ыңғайланып отырыңыз, көзіңізді жұмыңыз. Көз алдыңызға ішкі жан-дүниеңізді мазалайтын оқиғаларды, сәттерді, ренжіскен адамдарды, ашу-ыза тудыратын жағдайларды елестете отыра, сол уақытта бойыңызда басым болған эмоцияңызды сезініңіз. Қолыңызды үзбей ақ қағаз бетіне шималап сыза беріңіз. Терең дем алып көзіңізді ашыңыз.

• Елестете алдыңыз ба?

Ал енді осы жағымсыз эмоциялар бейнеленген ақ қағазыңызды умаждап, стакандағы суға батырып алыңыз, батырған қағазыңызды екінші ақ қағаздың үстіне салып, қараңыз сізді мазалайтын оқиғалар қағаз бетінде қалды ма, енді акварель арқылы қалаған түстеріңізді қолдана отыра, шимайлап сурет салыңыз.

• Сіз қандай күйде болдыңыз?

• Суретіңіз сіздің жан дүниеңізді бейнелей алды ма?

Әр оқушы өз суретін қорытындылап, өзінің қандай сезімде болғанын, эмоциясымен бөліседі. Сурет арқылы өз эмоциясын басқаруды үйренді.

Рефлексия: «Менің эмоцияларым» мимика арқылы өз эмоциясын көрсету, сабақтан алған әсерімен бөлісу.

Үй тапсырмасы: Әр оқушыға парақ беріледі, параққа жасөспірімдер күн сайын өздерінің эмоцияларын смайлик арқылы белгілеп отырады. (1 ай)

Мақсаты: смайликтер арқылы өз эмоцияларын реттеуге үйрету.

Релаксация музыкалық қолдаумен (презентация пайдалану, фотографиялар)

Мақсаты: эмоционалдық ширығудан арылу, ішкі тепе-теңдікке келу.

Музыка –  ол да психотерапияға жатады. Сіздер жайланып орынығып, экранға қараңыздар және музыка тыңдай отыра экранға қараңыздар (позитивті презентация қарау).

Сіздерге сәттілік пен ішкі тепе-теңдік тілеймін!

№ 4 тренинг-сабақ:   «Менің көңіл-күйім мен эмоцияларым»

Сабақ мақсаты: оқушылардың бойында күнделікті өз эмоцияларын бақылай отыра, өзін-өзі реттеу дағдыларын дамыту және өзін-өзі бақылауға, ұстамдылыққа, төзімділікке тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекілігі: карточкалар, слайд, әр оқушыға даярланған қағаздар.

Сабақ барысы:

1. «АВС» дыбыстық гимнастикасынан бастаймыз.

«А» – даусын айтыңыз, ол сіздің бүкіл денеңіздің саулығына көмегін тигізеді;

«Е» – қалқанша без жұмыстарына әсер етеді;

«И» – миыңызға, көзіңізге, құлағыңызға әсер етеді;

«О» – жүрегіңізбен өкпеңізге әсер етеді;

«У» – қарныңыздың маңындағы дене мүшелеріңізге әсер етеді;

«Х» – денеңіздің тазаруына әсері зор;

«Ха» – көңіл-күйіңіздің көтерілуіне әсер етеді.

2. Үй тапсырмасы тексеріледі, оқушылар эмоциялары белгіленген парақшаларын көрсетіп, бөліседі.

Мақсаты: күнделікті эмоциялары мен көңіл-күйлеріне талдау жасау, жақсы психоэмоциялық көңіл-күй туғызуға үйрету.

Нұсқау: Бір күннің эмоциялық портіретін жасайық. Бүгінгі күнді таңертеңнен бері еске түсіріңдер. Барлық оқиғаны қарап шығыңдар, жеке үзінділерді көз алдарына келтіріңдер. Енді соларды белгілеген бланкілеріңізді қараңыздар. Басқа адамдардың әсерінен болған оқиғалар мен сезімдердің астын сызып қойыңдар. Жақсы-жаманын атап көрсетіңдер. Осыдан кейін эмоция сәтіндегі жеке ерекшіліктерге талдау жасалады.

3. «Менің эмоцияларым» жаттығуы.

Мақсаты: Өз эмоцияларын орындап, дәл жеткізе білу дағдыларын жетілдіру.

Керекті құралдар: адамның эмоциялары жазылған корточкалар «қайғы-бет, қуаныш-ерін,кербездік-оң қол, мақтаншақ-арқа, үрей-аяқ, таңдану-қас».

Нұсқау: алдарыңызға берілген корточкалар арқылы берілген тапсырмаларды орыңдаңыздар. Топ сол тапсырманың шешімін табу керек.

Талдау:

• Эмоция дегенді қалай түсінесің?

• Адам өміріндегі эмоцияның рөлі қандай?

4. Мини лекция. «Өз эмоцияларыңды қалай басқаруға болады?»

Жағымсыз эмоциялардын қалай айырылуға болады?

Сені түсінуге тырысатын достарыңның арасында айтуға болады.

Егер сен жалғыз болсың, көпшікті не су орамалды қысып тартуға болады. Өйткені, барлық қысым қолдың, саусақтың, иықтың бұлшық еттерінде сақталып қалады. Спорттық қандай да бір түрімен айналысу да көмек береді. Байқасаңыздар спортшылардың денсаулығымен қатар жаны да сау болады. Адамға табиғатта жағымды әсерт етеді. Серуен, тамашалау, бақылау, тіпті қиын деген жағдайлардың өзінде де жағымды әсер етеді. 3-4 қысқа дем алу, сонша рет дем шығару. Бұл кезде миға баратын ипульистер көбейеді, ал ол стресс кезінде үлкен көмек. Табиғат бізді күлкі мен жылауды психикалық ауыртпалықтардан қорғаныс ретінде жаратқандай.

1. «Ыстық орындық» жаттығу

Барлық қатысушыларға кезекпен ортада тұрған орындыққа отыруға ұсынылады және әрбір оқушы ортада отырған адамға кезекпен жағымды сөздер, комплимент айтады. Жаттығу аяқталған соң психолог оларға комплимент, жағымды сөздер айтқанда өздерін қалай сезінгендерін сұрайды. Балалар алған әсерлерімен бөліседі.

5. «Карусель» жаттығуы

Мақсаты: Бұл ойын әрбір оқушының мінез, көңіл-күйін, салауаттылық қабілетін өзгерте білуіне, өзін-өзі басқару арқылы өзгелермен еркін араласу қабілеттерінің дамуына көмектеседі.

Тренинг барысы.

Топ мүшелері екіге бөлінеді: Бірінші топ ішкі, екінші топ сыртқы болып бөлініп екі шеңбер жасайды. Психологтың берген белгісі бойынша олар тоқтайды да, екеуден ішкі топ және сыртқы топ бір-біріне қарсы тұрған адамдар бірігеді. Әрбір топқа кезекпен-кезек белгілі бір роль беріледі. Мысалы: сатушы – сатып алушы, мұғалім – оқушы, дәрігер – қаралушы, жол полициясы – жүргізуші, әкесі – баласы, анасы – қызы.

Бұл ойын әрбір оқушының өзінің мінезін, эмоциясы мен көңіл-күйін басқару арқылы өзгелермен еркін араласу қабілетінің дамуына көмектеседі.

Рефлексия: Бұл ойыннан қандай әсер алдыңыз? Өз-өздеріңізді басқара алдыңыздар ма?

Үй тапсырмасы:

«Күлу терапиясын» орындау, күнделікті таңертең айнаға қарап күлу.

Мақсаты: оқушылардың бойында жағымды көңіл-күй орнатуға дағды қалыптастыру.

Қорытынды: «Алма ағашы»

Оқушылар тренинг-сабақтан алған әсерлерін, өз тілектерін алмаға жазып, ағашқа іледі.

№ 5 тренинг-сабақ: «Танымдық әрекеттерде өзін-өзі реттеу».

Сабақтың мақсаты: жасөспірімдердің мектепке, оқуға қатысты дағдыларын арттыру, танымдық қабілеттерін дамыту.

Сабақтың көрнекіліктері: карточкалар, слайд, әр оқушыға даярланған қағаздар, жадынама.

Сабақтың барысы:

Үй тапсырмасын тексеру (оқушылар өздерінің парақшаларын көрсетіп, өз ойларымен бөліседі, жиі қандай эмоцияда болатынын айтып, бөліседі)

1. «Бинго» ойыны (жасөспірімдерге парақша таратылады, парақшада адам бойындағы қабілеттері, хоббиі, т.с.с жазылған. Оқушылар әр ұяшыққа сәйкес сыныптасының атын жазып шығады). Кім бірінші барлық ұяшықты толтырады сол оқушы «бинго» деп ортаға шығады.

Мақсаты: оқушылардың ойлау қабілетін дамыту, қарым-қатынас деңгейін арттыру

Бойы ең ұзын	Математикадан ең жақсы біледі	Жасы сенен кіші
Спортты жақсы көреді	Сурет салғынды жақсы көреді	Онлайн ойындар ойнайды
Иті бар	Очки тағады	Жауапкершілігі мол

2. Ақпараттың қысқа мерзімді еске сақтауынан ұзақ мерзімді еске сақтауына өтуі үшін дұрыс қайталау техникасын қолдану керек.

Қайталау әдісі (И.А.Карсаковтың әдісін ұсынамын)

• 20 секунд ішінде қабылдаған ақпаратты қайталау керек (есім, телефон нөмері, даталарды), өйткені ақпаратты ұмыту есте қалдырудың бастапқы сатысына келеді.

Жасөспірімдерге экранда бір тақырыпқа байланысты суреттер (көру арқылы есте сақтау) көрсетіледі, оқушылар 20 секунд қайталап, содан соң қағаз бетіне не көргенін жазады.

Содан соң, 20 секунд ішінде ауызша (есту арқылы есте сақтау) қысқа ақпарат беріледі, оқушылар есінде сақтап, қағаз бетіне жазуы керек.

Жасөспірімдер өз жауаптарымен бөлісіп, есте сақтау қабілеттерінің деңгейін анықтап, қорытынды жасайды.

• «Санат» ойыны

«А» әрпінен басталатын иттің түрін (Алабай), музыкалық аспап (Акардион), мемлекет (Азербайжан), автокөлік маркасы (ауди), телебағдарлама атауы (Астарлы ақиқат), жазушылардың аты-жөні (Абай), спорт түрі (арқан тарту), қала (Алматы), гүл (астра), т.с.с.

• Кешенді оқу әдісі

Көлемді ақпаратты жартылай оқу әдісін пайдаланып еске сақтауға болады, бұл әдісте сөйлем артынан сөйлем қайталанады. Ол үшін мәтінді бір тақырыппен бірлескен бөлімдерге бөліңіз. Бірінші-жаттап алынған бөлігі қайталанады, сосын екіншісі. Екінші-бірінші бөлік қайталанып, сосын келесісіне көшесіз.

• Кешенді оқу әдісі

Жаттау процедуралары:

- есте сақтайтын ақпаратты іштей немесе дауыстап қайталау;

- 1 секундтан кейін қайталау, 2 секундтан кейін, 4 секундтан кейін;

- 10 минуттан кейін қайталау «бекіту үшін);

- материалды ұзақ сақтап қалу үшін, оны 2-3 сағаттан кейін тағы қайталау керек;

- 2 күннен кейін қайталау керек, 5 күннен кейін (бекіту үшін).

Үй тапсырмасы. Кешенді оқу әдісін қолдана отыра, тақпақ жаттап келу.

Рефлексия. Не үйрендім? Нені қолданам?

№ 6 тренинг-сабақ:   «Мен және менің ортам»

Сабақ мақсаты:  балалардың қоғамға рухани қарым-қатынасты қалыптастыру, ойлауға, өмірді бағалауға және рухани ойлауды үйрету, бір-біріне сенімділігін арттыру, қарым-қатынастарын нығайту.

Сабақтың көрнекілігі: қағаз беттері, фломастерлер, қарындаштар, , үлестірмелі смайликтер, доп, жіп.

Сабақ барысы:

1. «Негатив-позитив» жаттығуы.

Мақсаты: позитивті көңіл-күй қалыптастыру.

Қажетті құралдар: екі жіп. Ереже: оқушылар екіге бөлініп, жіп арқылы негативті шешіп, позитивті киіп алады.

2. Үй тапсырмасы. оқушылар кешенді оқу әдісін қолдана отыра жаттаған тақпақтарын айтады.

3. «Құбыр» жаттығуы

Қажетті құралдар: А4 қағазы (қатысушылар санына орай)

Мақсаты: ауызбіршілікке, ұйымшылдыққа баулу.

Нұсқау: Қатысушыларға бір А4 қағазы беріледі. Қағазды екі бүктеп қолдарымен астау кейпіне енгізеді. Барлық қатысушылар қолдарындағы астауша тәріздер иілген қағазды бір-біріне қосып беті ашық құбыр жасайды. Дайын болған кезде нұсқаушы кішкентай допты жібереді. Қағазды үзіп алмай допты өткізіп шығулары керек. Доп түсіп кеткен жағдай ойын қайта басталады.

Талдау: ойын жаттығуы аяқталғаннан кейін қатысушылар алған әсерлерімен бөлісіп, өз ойларын ортаға салады.

4. «Ақшақар» жаттығуы. Қажетті құралдар: жіп, қарындаш, бос шырын құтысы

Мақсаты: топтың қарым-қатынасын нығайту.

Нұсқау: Жіп қатысушылар санына қарай бөлінеді. 14 қатысушы болса 7 бөлікке бөлінген 2м жіп қажет. Әр қатысушының қолында жіптің бір ұшы қалуы тиіс. Ақылдаса отырып жіптерді алмастырып, қар үлгісін жасайды. Ортасына қарындаш қойылады. Қарындашты жерге түсірмей құтыға салу қажет. Егер қарындаш жерге түсіп кеткен жағдайда ойын қайта басталады. Жаттығуды сөйлемей дыбыссыз өткізу, ойынның қызығушылығын арттыра түседі.

Талдау: ойын жаттығуы аяқталғаннан кейін қатысушылар алған әсерлерімен бөлісіп, өз ойларын ортаға салады.

5. «Лабиринт» жаттығуы. Қажетті құралдар: үлкен көлемді скотч, 2х2 м көлемде мата

Нұсқау: Матаға маркермен кез-келген бағытта жолдар салынады. Қатысушылар матаны керіп ұстайды. Жолдың бір ұшына скотч қойылады. Қатысушылар матаның көмегімен скочты жолдармен жылжытып шығу қажет. Жолдан шығып кеткен жағдайда ойын қайта басталады.

Талдау: ойын жаттығуы аяқталғаннан кейін қатысушылар алған әсерлерімен бөлісіп, өз ойларын ортаға салады.

6. «Өткел» жаттығуы.

Қажетті құралдар: бор Нұсқау: Еденге иректелген жолдар сызылады. Жол біресе шағын біресе үлкейтіліп бейнеленеді. Қатысушылар қарама-қарсы қолдарынан ұстап жолдан бір-біріне қарама-қарсы бағытта жүріп өтулері керек. Топ мүшелері түгел өтіп болғанша ойын жалғаса береді.

Талдау: ойын жаттығуы аяқталғаннан кейін қатысушылар алған әсерлерімен бөлісіп, өз ойларын ортаға салады

Рефлексия.

Оқушылар тренинг-сабақтың өткізілуіне байланысты өз ойларын білдіреді, үлестірмелі карточкалар /стикер/ арқылы анықтау.

- Сабақта ең бірінші не ұнады?

- Не ұнаған жоқ?

- Өзің жаңадан не білдің?

Үй тапсырмасы

Мынадай сауалдарға жауап беріңіз:

• Маған қажет қасиеттер, мыналар……

• Сол қасиеттердің кейбіреуі менің бойымнан табылады. Олар: ……

• Менің жанымнан мына адамдардың табылғанын қалар едім, себебі …

• Мен айналамдағы адамдардың … қалаймын

• Менің ең асыл арманым…