Жастар жұмыссыздығы: ел болашағына төнген қауіп

Қазіргі Қазақстан қоғамының ең өзекті мәселелерінің бірі – жастар арасындағы жұмыссыздық. Бұл құбылыс тек экономикалық өлшеммен шектелмейді, ол әлеуметтік тұрақтылық пен елдің болашақ дамуына тікелей әсер етеді. Себебі жұмыссыз жүрген жас — әлеуеті іске аспаған, болашаққа сенімі азайған азамат. Мұндай жағдай жастардың қоғамнан шеттеуіне, психологиялық күйзеліске ұшырауына, тіпті радикалды көзқарастарға бой алдыруына алып келуі мүмкін.

Халықаралық еңбек ұйымының (ILO) 2023 жылғы мәліметінше, әлемде 15–24 жас аралығындағы 73 миллионнан астам адам жұмыссыз жүр. Бұл – ғаламдық проблема. Ал Қазақстанда дәл осы жылы жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 4,9%-ды құрады. Бұл көрсеткіштің артында шамамен 200 мың жас тұр. Сандар салмақты болғанымен, мәселенің тереңіне үңілсек, бұл жай ғана статистика емес – бұл нақты тағдырлар, жас өмірлер мен сөнуге шақ тұрған арман-мақсаттар.

Жұмыссыздықтың басты себептерінің бірі – білім беру жүйесі мен еңбек нарығы арасындағы алшақтық. Жоғары оқу орындары жыл сайын мыңдаған түлек дайындайды, алайда олардың басым бөлігі мамандықтары бойынша жұмысқа орналаса алмайды. 2022 жылғы зерттеу деректері бойынша, университет түлектерінің тек 34 пайызы ғана өз саласы бойынша қызмет етеді. Әсіресе, заң, экономика, журналистика сынды салаларда түлектер саны көп болғанымен, жұмыс орындары тапшы. Ал техникалық, IT, ауыл шаруашылығы бағытындағы кадрларға сұраныс жоғары болса да, бұл салаларда мамандар жетіспейді. Мұның өзі мамандық таңдауда кәсіби бағдар беру жұмыстарының әлсіздігін аңғартады.

Жас мамандардың еңбек нарығында жолы болмай жататын тағы бір себебі – жұмыс тәжірибесінің жоқтығы. Оқу орнын енді ғана аяқтаған жасқа бірден 1–2 жылдық тәжірибе талап ету әділетсіз екені анық. Бұл мәселе жылдан-жылға өткірленіп барады. 2023 жылы ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің есебі бойынша 100 мыңнан астам жас дәл осы себеппен жұмыс таба алмаған. Нәтижесінде олар бейресми, тұрақсыз жұмыс орындарына немесе мүлде жұмыссыздар қатарына өтеді.

Өңірлік теңсіздік те жұмыссыздықтың ушығуына әсер етуде. Ірі қалаларда жұмыс орындары салыстырмалы түрде көп болғанымен, ауылдық жерлерде жастардың мүмкіндігі шектеулі. Түркістан, Жамбыл және Қызылорда облыстарында жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі ел бойынша орташа көрсеткіштен 1,5–2 есе жоғары. Бұл – ауыл мен қала арасындағы экономикалық алшақтықтың айқын көрінісі.

Мәселенің әлеуметтік астарын да ескеру қажет. Жастар жұмыссыз болған жағдайда психологиялық күйзеліске ұшырайды, қоғамнан шеттейді. Бұл жайында әлеуметтанушы, PhD докторы Меруерт Махмұтова былай дейді: «Жастардың жұмыссыздығы – ұлттық қауіпсіздікке төнетін тікелей қауіп. Бос жүрген жас – бағытсыз өмірдің иесі. Олар радикалды ағымдарға еріп кетуі немесе әлеуметтік наразылықтар туғызуы мүмкін». Сарапшының пікірінше, бұл мәселені тек экономикалық шаралармен емес, идеологиялық және әлеуметтік әдістермен де шешу қажет.

Қазақстанда жастарды қолдауға арналған бірқатар мемлекеттік бағдарламалар жүзеге асуда. “Жастар практикасы” арқылы жоғары оқу орнын аяқтаған түлектерге жұмыс тәжірибесі берілсе, “Бастау Бизнес” жобасы жастардың кәсіпкерлік дағдыларын дамытуға бағытталған. “Дипломмен – ауылға” бағдарламасы арқылы ауылдық жерлерге мамандар тарту көзделген. Алайда бұл бағдарламалар әлі де болса шектеулі деңгейде қамтуда. 2023 жылы бар болғаны 45 мың жас осы жобалар аясында жұмыспен қамтылған. Бұл — жалпы жастар санының небәрі 5 пайызы. Демек, бағдарламалар тиімді болғанымен, олардың ауқымын кеңейтіп, нақты бақылау жүйелерін жетілдіру қажет.

Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, бұл мәселенің шешімі бар. Мысалы, Германияда дуалды білім беру жүйесі енгізілген – студенттер оқу барысында нақты өндірістік тәжірибеден өтеді. Жапонияда мектеп қабырғасынан бастап кәсіби бағдар беріледі. Ал Финляндияда әрбір жасқа жеке кеңес беріліп, жұмысқа орналасу процесі тікелей бақыланады. Қазақстан үшін бұл тәжірибелерді адаптация арқылы енгізу аса маңызды.

Жастар жұмыссыздығы – тек жеке адамның емес, бүкіл қоғамның трагедиясы. Бұл – мемлекеттің адами капиталының зая кетуі, әлеуетті күштің жоғалуы. Сондықтан бұл мәселе бүгін емес, дәл қазір шешілуі тиіс. Жастардың арманы өшпеуі үшін, олардың қабілеті мен таланты іске асуы үшін мемлекет, қоғам және жеке сектор күш біріктіруі қажет. Себебі бүгінгі жас – ертеңгі ел тізгінін ұстайтын азамат. Ал олардың болашағы – мемлекеттің болашағы.