Жаһандану жағдайындағы қоғамның рухани трансформациясы

Жаһандану жағдайындағы толеранттылық, дін және ұлттық салт-дәстүр: секуляризмнің қоғамдағы рөлі

Карабаева Улжан Асиловна

Жаһандану жағдайындағы қоғамның рухани трансформациясы

Жаһандану – әлем елдерінің экономикалық, саяси, әлеуметтік және мәдени байланыстарының тереңдеуін білдіретін көпқырлы үдеріс. Қазіргі кезеңде бұл құбылыс мемлекеттердің ғана емес, жеке тұлғалардың өмір салтына, дүниетанымына және рухани құндылықтарына да тікелей ықпал етуде. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың дамуы, интернеттің кең таралуы және халықаралық көші-қон процестерінің күшеюі қоғамның барлық саласына әсерін тигізді.

Ғалымдардың пікірінше, жаһандану – тек экономикалық интеграция ғана емес, мәдениеттер мен өркениеттердің өзара ықпалдасуы. Бұл үдеріс халықтардың бір-бірінің мәдениетімен, тілімен, дәстүрімен және діни құндылықтарымен танысуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар жаһанданудың кері әсерлері де бар. Әсіресе, ұлттық мәдениеттің әлсіреуі, дәстүрлі құндылықтардың өзгеруі және жастардың ұлттық болмыстан алыстауы сияқты мәселелер көптеген мемлекеттер үшін өзекті болып отыр.

Қазақстан үшін жаһандану жаңа экономикалық мүмкіндіктер ашумен қатар, ұлттық бірегейлікті сақтау мәселесін күн тәртібіне шығарды. Қазақ халқы ғасырлар бойы қалыптасқан мәдениеті, тілі, салт-дәстүрі және рухани құндылықтары арқылы өзінің ұлттық ерекшелігін сақтап келеді. Сондықтан жаһандану жағдайында ұлттық мәдени мұраны сақтау мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының біріне айналды.

Толеранттылық және діни сананың қазіргі қоғамдағы маңызы

«Толеранттылық» ұғымы латынның tolerantia сөзінен шыққан және «төзімділік», «сабырлылық», «өзгенің пікіріне құрметпен қарау» деген мағыналарды білдіреді. Қазіргі ғылыми әдебиеттерде толеранттылық адамның өзге ұлтқа, дінге, мәдениетке және дүниетанымға құрметпен қарауы, олардың құқықтарын мойындауы және кемсітушілікке жол бермеуі ретінде түсіндіріледі.

Жаһандану дәуірінде халықтар арасындағы мәдени байланыстар күшейіп, түрлі құндылықтар мен өмір салттарының араласуы байқалады. Мұндай жағдайда толеранттылық қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықты сақтайтын маңызды факторға айналады. Өзара құрмет пен диалогқа негізделген қарым-қатынас қоғамдық қақтығыстардың алдын алуға, азаматтардың бір-біріне деген сенімін арттыруға ықпал етеді.

Қазақстан Республикасы Конституциясында азаматтардың заң алдында теңдігі, ар-ождан бостандығы және діни сенім еркіндігіне кепілдік берілген. Бұл қағидалар толерантты қоғам қалыптастырудың құқықтық негізін құрайды. Сонымен қатар мемлекет барлық азаматтардың этникалық немесе діни ерекшеліктеріне қарамастан тең мүмкіндіктерге ие болуын қамтамасыз етеді.

Заманауи діни мәселелер және секуляризмнің қоғамдағы рөлі

Қазіргі кезеңде жаһандану үдерісі діни қатынастардың сипатына елеулі өзгерістер енгізді. Ақпараттық технологиялардың дамуы, интернет пен әлеуметтік желілердің кеңінен таралуы адамдардың діни білім алуына жаңа мүмкіндіктер ашқанымен, жалған діни ақпараттың, деструктивті идеологиялардың және радикалды көзқарастардың таралу қаупін де күшейтті. Осыған байланысты діни сауаттылықты арттыру, азаматтардың сыни ойлау қабілетін дамыту және сенімді ақпарат көздерін пайдалануды қалыптастыру ерекше өзектілікке ие. Қазақстанда бұл бағытта заңнамалық, ақпараттық және ағартушылық жұмыстар жүйелі түрде жүргізілуде. Діни экстремизм мен терроризмнің алдын алу, жастар арасында дәстүрлі рухани құндылықтарды насихаттау және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мемлекеттің басым бағыттарының бірі болып табылады.

Секуляризм ұғымы және оның негізгі қағидалары

Секуляризм (зайырлылық) – мемлекеттің діни ұйымдардан бөлінуін және барлық азаматтардың діни сеніміне қарамастан тең құқықтарының сақталуын қамтамасыз ететін құқықтық қағида. Секуляризмнің басты мақсаты – қоғамда қандай да бір дінге артықшылық бермеу, азаматтардың ар-ождан бостандығын қорғау және қоғамдық келісімді нығайту.

Кейде секуляризм ұғымы қате түсіндіріліп, оны дінге қарсы саясат ретінде қабылдайтын пікірлер кездеседі. Алайда ғылыми тұрғыдан алғанда секуляризм ешбір дінді жоққа шығармайды және азаматтардың діни сенімін шектемейді. Керісінше, ол әр адамның өз дінін ұстануға немесе ешқандай дінді ұстанбауға тең құқығын қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, еліміз өзін демократиялық, құқықтық және зайырлы мемлекет ретінде орнықтырған. Бұл қағида мемлекеттік басқарудың құқықтық негізін қалыптастырып, барлық конфессиялардың заң алдында тең болуын қамтамасыз етеді.

Зайырлылық қағидасы қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға, этносаралық және конфессияаралық келісімді нығайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар ол білім беру жүйесінің ғылыми негізде дамуына, мемлекеттік шешімдердің құқықтық нормаларға сүйене отырып қабылдануына жағдай жасайды.

Зерттеу нәтижелері толеранттылықтың қоғамдық келісім мен әлеуметтік тұрақтылықтың негізгі тетігі екенін көрсетті. Әртүрлі этнос пен дін өкілдерінің өзара құрметке негізделген қарым-қатынасы бейбітшілік пен бірлікті сақтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар ұлттық салт-дәстүрлер халықтың тарихи жадын, мәдени мұрасын және ұлттық бірегейлігін сақтайтын маңызды құндылық болып қала береді. Қазақстанның зайырлы мемлекет ретіндегі тәжірибесі секуляризмнің дінге қарсы емес, керісінше азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, конфессияаралық келісімді нығайтуға және қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталғанын дәлелдейді. Сондықтан жаһандану жағдайында ұлттық мәдениетті жаңғырту, діни сауаттылықты арттыру, толеранттылық қағидаларын дамыту және зайырлылықты нығайту Қазақстан қоғамының тұрақты дамуы мен рухани қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі бағыттардың бірі болып қала береді.

Қорытынды:

Жаһандану қазіргі қоғамның экономикалық, әлеуметтік және рухани дамуына үлкен ықпал ететін күрделі үдеріс болып табылады. Ол мемлекеттердің өзара ықпалдастығын күшейтіп, ғылым мен технологияның дамуына жол ашқанымен, ұлттық мәдениетке, салт-дәстүрге және діни санаға жаңа талаптар қояды. Осындай жағдайда ұлттық құндылықтарды сақтау, толеранттылық мәдениетін қалыптастыру және зайырлы мемлекет қағидаларын нығайту қоғамның тұрақты дамуының маңызды шарттарының бірі болып табылады.

Сонымен қатар, жаһандану адамдардың дүниетанымын кеңейтіп, түрлі мәдениеттер мен өркениеттердің өзара байланысын арттырады. Ақпараттық технологиялардың дамуы арқылы әлемнің кез келген нүктесіндегі жаңалықтар мен білімге қол жеткізу мүмкіндігі кеңейді. Бұл білім беру сапасын арттыруға, халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және жаңа мүмкіндіктерді игеруге жағдай жасайды. Алайда жаһанданудың кері әсерлері де бар. Кей жағдайда ұлттық ерекшеліктердің әлсіреуі, мәдени құндылықтардың өзгеруі және жастардың дәстүрлі тәрбие негіздерінен алшақтауы байқалады.

Сондықтан әрбір мемлекет өз ұлттық болмысын сақтай отырып, жаһандық үдерістерге бейімделуі қажет. Ұлттық тілдің мәртебесін көтеру, мәдени мұраны дәріптеу, жастарға сапалы білім мен тәрбие беру – осы бағыттағы маңызды міндеттердің бірі. Сонымен бірге қоғамда дінаралық және ұлтаралық келісімді нығайту, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу, өзара сыйластық пен түсіністікті қалыптастыру ерекше маңызға ие.