Мақаланың атауы:

“Қазіргі Қазақстандағы мәдени ықпалдастық: халықаралық дипломатия құралы ретінде”

Мақаланың мақсаты: Қазақстанның мәдениет саласы арқылы халықаралық дипломатиялық ықпалын арттыру жолдарын зерттеу.

Мақаланың міндеті: Мәдени дипломатияның мазмұнын ашу, оның халықаралық деңгейдегі маңызын дәлелдеу, отандық және шетелдік тәжірибелерді салыстыру.

Зерттеу сұрағы: Қазіргі Қазақстанда мәдени ықпалдастық халықаралық дипломатия құралы бола ала ма?

Зерттеу сұрағының пәні: Мәдени дипломатия.

Зерттеу сұрағының аймағы: Қазақстандағы қазіргі мәдени саясат, халықаралық қатынастар.

Зерттеу әдісі: Салыстырмалы талдау, контент-анализ, философиялық пайымдаулар.

Өлшем бірлік: Мәдени жобалар саны, халықаралық форумдар мен конференциялар қатысушылары, әдеби және кино өнімдерінің сырт елдерге таралуы.

Ғалымдар пікірі: Н.Ә.Назарбаев, Дархан Қыдырәлі, Мырзатай Жолдасбеков, Әбдуәли Қайдар, Сайлау Батыршаұлы, т.б.

1-бөлім: Кіріспе

Қазіргі жаһандану заманында мәдени дипломатия мемлекеттер арасындағы өзара қарым-қатынасты нығайтудың негізгі құралдарының біріне айналды. Бұл құрал арқылы елдер бірін-бірі танып, түсінісіп, рухани жақындай түседі. Мәдени ықпалдастық – тек өнер мен әдебиеттің шекарасынан асып, саясат пен экономика салаларына да әсер ете бастады. Ыбырай Алтынсарин: «Халықтың кемеліне келіп өркендеуі үшін ең алдымен азаттық пен білім қажет» деген еді. Бұл сөздер мәдениетті дамыту мен тарату жолындағы алғашқы қадамдар мен дипломатиялық байланыстың негізі екенін көрсетеді.

2-бөлім: Мәдени дипломатия ұғымы және қолдаушы жобалар

Мәдени дипломатия дегеніміз – ұлттық мәдени құндылықтар арқылы өзге елдермен қарым-қатынасты орнату, ұлттың бейбіт саясатын таныту. Бұл терминді алғаш халықаралық қатынастар теориясында америкалық ғалым Мильтон Кумс енгізген.

Соңғы үш жылда Қазақстанда Мәдениет және ақпарат министрлігі аясында «Ұлы Дала рухы», «Ұлттық рухани жаңғыру» бағдарламалары жүзеге асты. «Qazaq culture» орталығы шетелдегі мәдени шараларды үйлестіріп, қазақ өнері мен әдебиетін насихаттап келеді.

Мысалы, 2023 жылы Парижде өткен ЮНЕСКО шеңберіндегі «Қазақ әдебиеті апталығы» қазақ әдебиетінің әлемдік аренадағы беделін көтерді. Аталған шарада ақын-жазушылардың шығармашылық кештері ұйымдастырылып, Абай, Мұхтар Әуезов, Шерхан Мұртаза, Оралхан Бөкей сынды алыптардың еңбектері бірнеше тілге аударылып, шетелдік оқырман назарына ұсынылды. Сонымен қатар, заманауи қазақ әдебиетінің өкілдері – Дәурен Қуат, Лира Қоныс, Айгүл Кемелбаева және басқа да қаламгерлер шығармашылық бағыттары бойынша пікірталас алаңдарына қатысып, қазақ сөз өнерінің бүгінгі тынысын таныстырды. Сол жерде ақын Олжас Сүлейменовтің: «Мәдениет – бұл халықтың жаны. Халық жаны арқылы ғана әлемге жол таба алады» деген сөзі шараның басты ұранына айналды. Бұл пікір Қазақстан мәдениетінің дипломатиялық әлеуетін арттырып қана қоймай, ұлттық руханиятты әлемдік деңгейде таныстырудың маңызын да айқын көрсетті. Осындай халықаралық іс-шаралар мәдени ықпалдастықтың нақты дәлелі болып, ұлттық әдебиеттің шетелдік аудиториямен байланысын нығайтты.

Осы жобаларға қатысқан белгілі ғалымдар қатарында Дархан Қыдырәлі, Нәзира Мұқышева, Саясат Нұрбек бар. Олар мәдени саясаттың стратегиялық негізі ретінде оны халықаралық деңгейде таныстыруды қолдайды.

3-бөлім: Қарсы пікірлер мен сын көзқарастар

Алайда кейбір зерттеушілер мәдени ықпалдастықты дипломатиялық құрал ретінде асыра бағалау бар деп есептейді. Мысалы, саясаттанушы Айдос Сарым: «Мәдени дипломатия әлі де болса жұмсақ күш ретінде толық жүзеге аспай жатыр» деп, бұл саланың дамуына нақты саясаттық қолдау жетіспейтінін айтқан.

Сонымен қатар, белгілі шетелдік зерттеуші Джозеф Най «Soft Power» еңбегінде дамушы елдерде мәдениет тек ішкі тұтынуға бағытталғанын, сыртқы саяси ықпалға әлсіз екенін көрсетеді.

Мәселен, кейбір отандық киножобалар мен әдеби шығармалар халықаралық аудиторияға бейімделмей, тек ұлттық мүддені көздейтінін сынға алады. Бұл мәдениеттің әмбебап тілде сөйлемеуіне әкеледі.

4-бөлім: Пікірлерді біріктіру мен талдау

Мәдени дипломатия жайлы пікірлерді біріктіре отырып, оның екіжақты сипаты барын аңғаруға болады. Бір жағынан, ұлттық құндылықтарды шет елге таныстыру – үлкен жетістік. Екінші жағынан, оны тиімді пайдалану үшін ғылыми, практикалық дайындық қажет.

Дархан Қыдырәлідің пікірінше, мәдени дипломатия – бұл тек өнер көрсету емес, ұлттың бет-бейнесін таныстыру. Бұл ретте ғалымның 2022 жылы жарық көрген «Ұлт және ұрпақ» еңбегінде айтқан: «Қазақ мәдениетін шет елге апару – қазақты әлеммен табыстыру» деген ойы маңызды.

Бұны ЮНЕСКО мен халықаралық ұйымдар да мойындайды. 2024 жылы Алматыда өткен «Ұлы дала: мәдени мұра және қазіргі заман» атты форумда мәдениет халықаралық татулықтың іргетасы ретінде сипатталды. Онда мәдени дипломатия құралдары – әдебиет, музыка, өнер, кино, тарихи мұралар – ерекше атап өтілді.

5-бөлім: Қорытынды

Қорыта айтқанда, қазіргі Қазақстан үшін мәдени ықпалдастық – халықаралық аренада өзін танытудың ең тиімді жолы. Бұл бағытта жасалған жобалар мен бастамалар, сөзсіз, елдің бейбітсүйгіш саясатын, рухани байлығын танытады. Мәдени дипломатия – ұлт пен өркениеттің диалогы. Қай елдің мәдениеті әлемге танылса, сол елдің болашағы да зор болмақ. Ыбырай Алтынсариннің: «Өнер-білім бар жұрттар…» деп басталатын өлеңі – осы дипломатияның бүгінгі күнде де өзекті екенін дәлелдейтін үлгі. Сонымен қатар, қазіргі заманда мәдени ықпалдастықтың әртүрлі формалары мен құралдары елдер арасында жаңа мүмкіндіктер тудыруда. Қазақстанның мәдениетаралық қатынастарды нығайтуға қосқан үлесі, әсіресе жастарға бағытталған бастамалары, еліміздің болашағын қалыптастыруда маңызды рөл атқаруда.