Жазушы Д.Досжан әңгімелерінің тілі

Петров Григорий
Финляндия - ақ лала гүлдер
мекені

Қазақ тіліне тəржімалаған:
Əлия Ибрагимова


«Ақ лала гүлдер өлкесі» кітабы – Финляндияның мəдени, рухани
тоқырауды жеңіп, мемлекет ретінде жаңа мəдениет сатысына
көтерілуінің хикаясы. Бұл кітап өз мемлекетінің даму жолында
табандылықпен күресуге бел буған ұлт үшін осы жолда қандай бағыт
ұстану керектігін көрсететін бағдаршам іспеттес. Осы тұрғыдан
алғанда, бұл кітап – күллі түркі жұртының жастары үшін батыс
өлкелерінің өткені мен бүгініне жақыннан үңілуге мүмкіндік беретін
таптырмас туынды.
Еңбек барша оқырман қауымға арналады.







Білімді дамыту мен зерттеу ассоциациясы, 2017

АЛҒЫ СӨЗ

Неге біз бұл кітаптың аудармасын Қазақстанда шығарамыз деп
шештік? Неліктен біз бұл салада қызмет істеп келеміз? Неліктен

мыңдаған ұстаздар күнде тұрып мектепке, оқу орталықтарына,
жоғарғы оқу орындарына барады?
Абай өзінің қара сөздерінде отансүйгіштікке қатысты жеңіл əрі
ауқымды анықтама берді. Отансүйгіштік Абай атамыздың ойынша –
Отанға қызмет еткен адам, ал Отан дегеніміз – ең əуелі халық.
Біз білім саласында қызмет істеп келеміз жəне де бізді халықтың
жақсы өмір сүру жолында жігер қайратының қаншалықты мықты
екенін көруге болатын мысалдар шабыттандырады.
Біздің халық, біздің отандастарымыз оқуға, сапалы білім алуға, өз
өмір салтын жақсартуға талпынады, бірақ бұл талпыныс тек өзінің
отбасы, өзінің қоршаған ортасы, өзінің жетістігі мен ғана шектеліп
қалады.
Бұл кітап ой-өрісіңізді, игілікке деген құштарлығыңызды кеңейте
түседі. «Ақ лала гүлдер өлкесі» кітабы білімді азаматтардың
жақсылыққа деген құштарлығы, бүкіл халықтың жақсылықта болуына
жұмсалғанын суреттейді. Мінеки енді қазіргі таңда, 200 жылдан кейін
Финляндия – білім саласында ең озық елдердің қатарында.
Бізде өз тарапымыздан, мақтан тұтатындай, айқын əрі жетістікке
толы болашағымызды құру үшін, өз елімізді сүйіп, өз балаларымызды
жақсы көріп жəне де əрқайсымыз өз тарапымыздан күш салысуға
міндеттіміз.
Бұл кітап – шабыттану, қызықты əрі пайдалы ой – пікірлерге толы
талап, тілек. Біз бұл кітапты, білім бер мен ағарту, Абай атамыз
айтқандай расында да «жүректің шамшырағы» екеніне сенетін
пікірлестерімізбен бөліспекшіміз.
Əлібек Есенов, Қазақстан білімін зерттеу
мен жетілдіру ассоциациясының президенті.


P.S. Кітап білім саласында 7 жылдан астам жұмыс жасап келе
жатқан жəне де мектеп білім деңгейін заманауи технология мен
үздік халықаралық тəжірибе арқылы мектеп білім беру сапасын
жақсартуға ұмтылып келе жатқан «Ustudy» компаниясының
қолдауымен шығарылды.

Кітап жайлы қысқаша мəлімет

Орыстар мен шведтердің отаршылдығында болған Финляндия
қазіргі таңда бəсекелес елу елдің алдында шығып, өз тілін, мəдениетін
сақтап, өркениетті ел болып отыр. Жерінде мұнай, газ сынды өзге де
табиғи қазба байлықтары жоқ бұл елдің адамдары өздерінің
еңбекқорлығы мен терең білімділігінің арқасында əлемді таң
қалдырып жатқаны белгілі. 1923 жылдары бұл елдің халқының ынтасы
мен талпынысын байқаған священик Григорий Петров «Ақ лала
гүлдер өлкесі» атты кітабын жазды. В.И.Ленин Петровты «демагог»
деп атаса, Кеңес дəуірінде оқылуға тыйым салынған бұл кітап 2004
жылы тұңғыш рет орыс тіліне аударылды.




Финляндия (Suomi) мемлекеті
Астанасы – Хельсинки қаласы
Тəуелсіздік алған күні – 06.12.1917 ж.
(РСФСР құрамынан)
Жер көлемі – 338145 шаршы метр
Халқының саны – 5323489 адам
Адам басына шаққанда ЖІӨ 35 мың евродан асады.
Дамыған салалары: ұялы телефон (Nokia), интернет
жəне қағаз өндіруден дүние жүзінде бірінші орында.





ҚАЗАҒЫМНЫҢ С АНАСЫНА
СƏУЛЕ БОЛШЫ, СНЕЛМАН

Осы жылдың көктемінде «Айқын» газетінің редакциясына инбатты
бір қыз келіп, өзін «Əлия Өмірзаққызымын» деп таныстырды. Келген
шаруасын сұрадым. «Мына аудармамды оқып, пікіріңізді айтсаңыз
екен» деді де, флешкасын қолыма ұстата салды. Компьютерге түсіріп,

одан ақ қағазға бастырып алып, Əлия əкелген «Ақ лала гүлдер өлкесі»
атты еңбекті бір деммен оқып шықтым. Бар – жоғы компьютерлік
алпыс беттік осы еңбек мені Əлияға риза етті. Иə, өйткені бұл бүгінгі
қазаққа, «судан шығып қалған балықтай қазаққа» жаны ашитындар
болса, оқитын, үлгі алатын еңбек екен.
Кітаптың басты кейіпкері Снелман Финляндияның ерекше
құрметті азаматы саналатын көрінеді. Өйткені ол 1811 жылы
шведтерден бостандық алған Финляндия мемлекетінің егемендік
өмірге алғаш қадам жасар кезеңде халқын дұрыс өмір сүруге, кəсіп
қылуға, денсаулықты сақтауға, діни теріс уағыздарды жоюға үй – үйді,
ауыл – ауылды аралап жүріп, қалың бұқараның жалпы дұрыс өмір сүру
сауатын ашқан адам екен. Біздің Абай қазақтың дұрыс өмір сүруге
сауатын ашуға ғақлияларымен еңбек сіңірсе, Снелман сол Абай
айқандарды əлгіндей жолмен қалың бұқараға ауызба –ауыз түсіндірген
нағыз ұлтжанды азамат екен. Бүгінгі финдер дамыған елдер қатарында
болса, «біздің мұндай дəрежеге жетуімізге негіз салған Снелман» деп
құрметтейді екен. Мінеки, ұлтты сүюдің нағыз үлгісі. Мұны аударған,
қазақшалаған Əлия ұлтымның «қазақты сүйемін» дейтін əр азаматы
осылай, яғни Снелмандай еңбек сіңірсе екен деп тілейтіндей. Өйткені,
осыны түрік тілінен аудара отырып, өзі де
осындай ұстанымда болды ғой.
Дəл осылай айтуымның себебі, сіздің қолыңызға тиген «Ақ лала
гүлдер өлкесі» атты кітаптың басты кейіпкері Снелмандай қазағыма
жаны ашып, қиналғанның жанында болған бір зиялыны кезінде көрген
де жоқпын. Олар туралы жазылған бір хабарды естіген де жоқпын.
Демек, менің өзімнің пікірімше, қазіргі қазақ зиялысы деп жүргендер
жай ғана көбік. Міне, осы себептен де мен баспа оқырманына ұсынған
«Ақ лала гүлдер өлкесі» атты кітапты əр қазақтың төрінде тұрып, əр
қазақтың санасына ондағы игіліктер сəуле түсірсе екен деп тілеймін.
Бұл үшін кітапты түрік тілінен тəржімалаған қарындасымыз Əлия
Ибрагимоваға да, осы кітапты оқырманға ұсынған баспаға да ақ
шашты басымды иіп, алғыс айтамын.
Мен неліктен əр қазақ Снелман болса екен деймін? Бұл сұрақтың
да жауабын бере кетейін. XIX ғасырдың ортасына қарай шведтер
бодандығынан

босаған фин халқы қиын жағдайда еді. Қалың бұқара білімсіз.
Маскүнем, зинақор, шіркеулерінің өзіндегі уағыз кері əсерлі,
шаруашылығын өз бетінше басқара алмайтын, жұқпалы дерттер
демдеген батпақты даладағы халық осылар еді. Бұларды бүгінгі
дəрежесіне жеткізген мемлекет басшылары мен партиялар немесе
байлар емес. Оларды дамудың биік сатысына көтерген халықтың
ортасынан суырылып шыққан нағыз ұлтжанды зиялылар еді. Мен
бүгінгі таңда кім зиялы десе, сол фин халқының бүгінгідей дəржесіне
жетуіне жол ашып берген Снелманды, үнді халқының азаттық алуына
жанын құрбан еткен Мохандас Гандиді жəне өзіміздің Абай мен
Ыбырай Алтынсаринді айтар едім. Сондықтан да фин халқының ұлы
болса да Снелман мен үшін құбыланама секілді. Əр қазақтың оқығаны,
білімдісі ұлтжандымын десе, ұлтын сүйсе, ең əуелі сол ұлтына
Снелмандай қызмет етсін. Міне, оқырман қолына тиіп отырған кітап,
мен үшін осындай сөз айтқызғанымен де қымбат. Саналы қазақ бұл
кітапты өзінің қымбаттысы санайды деп тілеймін.
Жолың болсын, қазағыма сəулесі түсер Снелман!
Жұмабек ЖАНДІЛДИН





ГРИГОРИЙ ПЕТРОВ ЖƏНЕ «АҚ ЛАЛА ГҮЛДЕР ӨЛКЕСІ -
ФИНЛЯНДИЯ» НЕМЕСЕ БІР
ХАЛЫҚТЫҢ Р УХАНИ ОЯНУЫ

«Ақ лала гүлдер өлкесі» кітабының авторы Григорий
Спиридонович Петров 1868 жылы Петрогодка (қазіргі Санкт-
Петербург қаласы) қарасты Ямбург елді мекенінде дүниеге келеді.
Өмірінің соңында науқастанып, емделу үшін Парижге барып, сонда
1925 жылдың 19 маусымында көз жұмады. Ол кедей отбасында
тəрбиеленеді. Өзі кедейшіліктің кермек дəмін татып жүрсе де, еш
мойымай, əрдайым адамзат баласының жарқын болашаққа қол
жеткізуіне үлес қосудың жолын іздейді. Бар арман –қиялы мен мақсат
– мүддесін осы бағытта жұмсайды. Діни сауатын аша жүріп, əдебиетке
де ерекше ден қойып, поп əрі профессор атанады. Патша сарайында

ханзадалардың тəрбиешісі қызметін атқарады. Дегенмен, ол патшаның
салтанатты сарайынан гөрі, жарлы – жақыбайлармен, қарапайым ауыл
тұрғындарымен етене араласуға əлдеқайда құмар болады.
Ауыл тұрғындары мен қарапайым қызметшілердің діни сауатын
ашатын уағыздар айтады.
Бұқара халық оның айтқан əрбір жалынды сөздерін ерекше
ықыласпен, сүйсіне тыңдайтын. 1900 жылы Петров Ресейде халық
тарапынан ең танымал поп, əрі шығармалары ең көп оқылатын халық
жазушысына айналады.
Бір кездері таралымы өте аз «Русское слово» («Орыс сөзі») газеті
Петров бас редактор болған күннен бастап, тиражы 500 000 – ға
жететін ең танымал газетке айналады.
Осы уақытта ол өзінің «Інжіл – өмір сүрудің бастауы» деп
аталатын алғашқы шығармасын жарыққа шығарады. Бұл шығармасы
қытай, жапон тілдеріне аударылады. Осылайша, жазушының аты тек
Ресейде ғана емес, біртіндеп əлем жұртшылығына жол тартты.
Петровтың мəртебесінің күн санап өсуі шіркеудің бетке ұстар
адамдарын «мазалай бастайды». Араға бірнеше жыл салып, Петров
1907 жылы шіркеудегі қызметінен босап, əдеби - философиялық
шығармалар жазуға ден қояды. Ол шəкірттерін білім нəрімен
сусындата жүріп, əртүрлі тақырыпта лекциялар оқып, күн сайын
шығармашылығын шыңдай түседі. Оның ғибратқа толы дəрісінен соң,
халық рухани оянып, сілкіне бастайды. Мұны сезген Патшалық Ресей
оны əрдайым көзден таса қылмай, əрбір қадамын жандаралдары
арқылы бақылауда ұстайды. Петров пен большевиктер арасында да
анау айтқандай түсіністік орнықпады.
1920 жылы ол Белорусь ұлтының Қырымнан көшкен өкілдері
мінген кеменің соңғы жолаушыларының бірі болып, Стамбулға келеді.
Қоныс аударушылардың бұл тобы кейіннен Триесте деген жерге
жөнелтіледі. Осы топпен бірге қоныс аударған Петровты жергілікті
Югослав халқының зиялылары танып, жоқшылықтан құтқарып,
Белград университетіне профессор етіп тағайындайды. Югославия
мемлекеті сол өңірде қалаған жеріне поездбен емін – еркін барып келуі
үшін оған жеңілдік (пасо) береді. Осылайша Петров Югославияның
түкпір – түкпірін аралап, мəдениет, дін, қызмет, бауырмашылдық жəне

ұлтжандылық тəрізді тақырыптарда конференциялар ұйымдастырады.
Ол серб тілін өз ана тіліндей жетік меңгереді.
Петров Болгарияға бірнеше шығармаларын қолжазба күйінде
жібереді. Бұл шығармалар Болгар тіліне аударылып, баспадан жарық
көреді. «Ақ лала гүлдер өлкесі» атты кітабының орыс тіліндегі
қолжазбасын Болгарияда тұратын досы Д.Божковқа жібереді. Досы
Петровтың барлық шығармаларын жинақтап, Болгар тіліне аударып,
алғы сөзін жазып, 1925 жылы Софияда кітап қылып басып шығарады.
Орыс тілінен болгар тіліне тікелей аударылған бұл еңбек Болгар
халқының ерекше назарын аударып, оқырманның ықыласына бөленеді.
Өмірінің біраз жылдарын Финляндияда өткізген жазушы бұл
еңбегінде осы елдің білім мен мəдениет саласындағы жетістіктерге
қалай қол жеткізгендіктерін шебер суреттейді. Бұл шығарманы
болгарша сөйлеткен жазуышының досы Божков та Петровпен
Финляндияда бірге болған еді. Бұл кітап (1909 – 1910) түрік тіліне
алғаш рет Али Хайдар (Танер) мырзаның қолға алуымен, 1928 жылы
аударылып, осы жылы Стамбулда ескі əліпбимен басылып шықты.
Кітаптың түрікше аудармасы да «əп» дегеннен – ақ көпшілік
оқырманның назарын өзіне аударды. Тек Стамбул мен Анкарада ғана
емес, сонымен қатар, Түркия мемлекетінің түкпір – түкпірінде жарық
көрген газет – жорналдарда бұл кітап жайында жақсы пікірлер
жарияланып, жоғары баға берілді. Кітаптың алғаш шыққан тиражы тез
арада тарап, халық тарапынан зор сұранысқа ие болып, 1930 жылы
Мемлекеттік баспаханадан жаңа əліпбимен ресми түрде қайта
басылды.
«Ақ лала гүлдер өлкесі» осы уақыт аралығында əртүрлі баспадан
бірнеше қайтара жарық көрді. Бұл кітаптың алғысөзін автордың өзі
емес, кітаптың аудармашысы, əрі Петровтың досы – Д.Божков жазған
«Ақ лала гүлдер өлкесі» кітабы – Финляндияның мəдени, рухани
тоқырауды жеңіп, мемлекет ретінде жаңа мəдениет сатысына
көтерілуінің хикаясы. Бұл кітап өз мемлекетінің даму жолында қандай
бағыт ұстану керектігін көрсететін бағдаршам іспеттес. Бұл кітап –
күллі түркі жұртының жастары үшін батыс өлкелерінің өткені мен
бүгініне жақыннан үңілуге мүмкіндік беретін таптырмас туынды.
Оқырман кітаптан керегін алар деген үмітпен ...

ТАРИХТАН ҒИБРАТ

Бұдан бірнеше жыл бұрын Мəскеу Мемлекеттік театрының дуалы
жарылып, сыр бере бастағаны аңғарылған. Театрдың іргетасынан
шатырына дейін орын алған сызат келешекте ғимараттың қирауына
əкеп соқтыруы мүмкін деген оймен, адамдар қауіптің алдын алуды
ойластыра бастаған.
Сəулетшілер өз кезектерінде театрдың қабырғасында пайда болған
сызаттың шығу себептерін іздестіре бастайды. Ғимараттың іргетасын
бірнеше жерден қазып, ашқан кезде оның іргетасының ағаштан
жасалғанына көз жеткізеді. Бұл іргетас əбден тозығы жетіп шіріп,
соның салдарынан ғимарат шөге бастаған.
Кезінде ғимараттың негізін қалаған кезде, іргетастың мықты болуы
үшін, жерге қалың қазықтар қағып, осы қазықтарға қалың тас
қабырғалар өрілген екен.
Іргетастың бұл түрі сол замандағы талапқа толық жауап бере
алатын болған жəне сол кездегі адамдардың түсінігі бойынша, нағыз
мықты іргетас болып саналған. Шын мəнінде театр ғимараты ұзақ
жылдар бойы сыр білдірмей, талай буын өкілдеріне қалтқысыз қызмет
еткен. Əйтсе де, арада жылдар өткен сайын жер астында төселген ағаш
шіріп, соның салдарынан іргетас жылжып, ғимарат қабырғаларында
сызаттар пайда болған.
Бұл сызаттарды көрген сəулетшілер мұндай қауіпке қарсы қандай
шара қолдану керектігін ойластыра бастайды. Олар тарихи маңызы бар
ғимаратты құлатпай, бұрыш – бұрыштарын бағандармен ұстатып,
іргетасты ашады. Сонан соң, шіріген ағаштың орнына граниттен
жасалған мықты тастарды қойған. Сөйтіп, Мемлекеттік театрдың ескі
ғимараты жаңадан орнатылған іргетастың үстінде қайта бой көтерген.
Сəулетшілердің дер кезінде жасаған шараларының арқасында театр
ғимараты əлі күнге дейін өз көркін жоғалтпай, қауіпсіз жағдайда
халыққа қызмет көрсетуде.
Ұлыстар мен ұлттардың өмірі де құдды осы Мəскеудің
Мемлекеттік театрының ғимаратына ұқсайды.

Мемлекет құрылымының ескі жүйесі мен ел басқарудың бұрынғы
əдістері өз заманында қаншалықты жеткілікті көрінгенімен, уақыт өте
келе заман талабына сай жауап бере алмауы əбден мүмкін.
Жалындаған жас буын өкілін ескі тəсілмен басқару мүмкін емес.
Жаңа ұрпаққа ақылға қонымды, əділетті, тамырын тереңге жіберген
басқарудың жаңашыл түрі қажет. Парасат – пайымы жоғары
басқарушылары бар мемлекеттерде сəтсіздіктер мен құлдырауларға
жол берілмей, халықты басқарудың мейлінше əділетті жолдары
қарастырылған. Кейбір елдерде болса, керісінше, мемлекет тізгінін
ұстаған адамдар халықты дұрыс басқаруды жəне оның сауаттылығын
арттыра түсу қажет екендігін түсінбейді немесе түсінгілері келмейді.
«Мезгілі келгенде мұз да ериді» демекші, уақыты келгенде, мықты
мемлекеттердің де қабырғасы сөгіліп, сызат пайда болады. Бір
өкініштісі, күн өткен сайын көлемі ұлғайып бара жатқан бұл сызатқа
дер кезінде көңіл бөлінбейді.
Сондықтан, сырт көзге қуатты əрі күшті көрінген алпауыт
мемлекеттердің шөгуі таңқаларлық оқиға болмаса керек. Бұрынғы
Иран, Осман империясы, Австрия императорлығы да күйреді. Орыс
патшалығы да жермен жексен болды. Бисмарк, Вильгельм сияқты
əйгілі адамдарды дүниеге келтірген Германия мемлекеті де жеңілістің
ащы дəмін татты.
Осы ретте қасиетті кітаптардың біріндегі мынадай тəмсілге назар
аударсақ: Ерте заманда зұлымдықпен ел билеген патша болыпты.
Оның салтанатты сарайының қабырғасында отпен жазылған мынадай
сөздер бар екен: «Мане текел фарес!». Бұл сөздердің мағынасы
жұршылыққа түсініксіз болса керек. Ешбір адам түсіне алмаған бұл
жұмбақ сөздердің сырын сол заманның данышпаны – Даниял былайша
түсіндірген: «Бұл от пен жазылған жазулар жақсылықтың нышаны
болмаса керек. Не де болса, ел басына күн туатын қиын – қыстау
заманның келгендігінен хабар беріп тұр. Бір кездегі дəуірлеген бұл
мемлекеттің де дəурені өтті. Бұл тығырықтан шығар жол жоқ.»
Ескі Рим императорлығы, XV Луидің Франция дəурені,
Романовтардың орыс патшалығы, Хохенцоллерндердің Германия
мемлекеті, Хабсбургтардың Австриясы да тығырықтан жол таппай,
құрдымға кеткен. Тарих бұл мемлекеттер үшін өз үкімін шығарды:
«Мане текел фрес!»

Осының бəрін салиқалы ой таразысына салып, бір сəт ойланып
көріңіз. Жұлдызқұрт тəрізді жеке бастың қажеттілігінен аспайтын
күнделікті күйбең тірліктің құрдымына батып, саз балшыққа
сүрінбейік. Керісінше, елдің ертеңіне елеңдейтін есті ұрпақ тəрбиелеу
жолында не істеу керек? Соны ойланайық! Тарихқа көз жүгіртсек,
онда тек императорлықтардың күйреуі ғана жазылмаған. Сонымен
қатар, тығырықтан жол тауып, жарқын болашаққа талпынған ұлттар
мен ұлыстардың тарихынан сыр шертетін шығармалардың дүниеге
келгенін күтеді.
Тарих – адамзат қауымына құмырсқаның ұясы сияқты бір жерде
тұрмай, өркениетпен өрілген əсем де, əдемі туындылар туғызатын
мемлекеттердің мəртебесін жоғарылата отырып, халықты басқарудың
жолын көрсететін ғажайып ғылым.




ҚАҺАРМАНДАР МЕН ХАЛЫҚ

Кейбір мемлекеттер ұлтқа қауіп төндіретін дағдарыстарға тап
болады немесе түгелдей күйзеліске ұшырайды. Ал кейбір ұлттардың
өмірі, керісінше, бірқалыпты қалыптасқан күйі жалғасын тауып
жатады. Жоғарыда келтірілген мысалдардың қай – қайсысы болмасын,
тек қана мемлекет қайраткерлерін, министрлерді, депутаттарды ғана
толғандырып қоймай, əрбір ұлт өкілін ойландыруы тиіс.
Ойлау жұмысымен шұғылданатындар болсын, қара жұмыс
істейтіндер болсын, ер, əйел, кəрі, жас демей, қала тұрғындары мен
ауыл тұрғындарын да – барлығын осы мəселе толғандыруы тиіс – ақ.
Мемлекеттердің күшті немесе əлсіз болуы, олардың көркейіп,
дамуы немесе тұралап қалуы ел тізгінін ұстаған басшылардың халыққа
берген сенімдері мен тұрақтылығына, олардың табансыздықтарына
ғана байланысты емес. Ел басындағы адамдар жақсы болсын, жаман
болсын, ержүрек болсын, қатыгез болсын, қандай болса да – олар өз
ұлтының айнасы, ұлт рухының көшірмесі іспеттес. Қоғам қандай
болса, басқарушылары да сондай болады. Сол себепті, «əр ұлттың
өзіне сай басқарушысы бар» деген сөз бекер айтылмаса керек?!
Қоғамда қайшы пікірлер тудырған бұл шындықты нақтылай түсу үшін,

бағзы заманнан бері дау тудырып келе жатқан философиялық жəне
тарихи бір тақырыпты қозғауға рұқсат етіңіздер. Бұл тақырыпты
өрбітер болсақ:
Ұлт тарихын кімдер жасайды? Мемлекет пен адамзат өміріндегі
ең əуелі оқиғалардың басында кімдер болды? Олар белгілі бір ұлт
өкілдері, яғни, атақты адамдар ма, əлде, əйгілі ағышын ойшылы
Карлейль айтқандай, қаһармандар ма? Əлде, ұлт тарихы дегеніміз ұлт
өкілдерінің көрсеткен қайсарлығы мен халық рухын жұмылуы арқылы
жүзеге аса ма?
Карлейль бұл пікірдің алғашқысына қосылған жəне өз ойын
дəлелдеп берген. Ал, Лев Толстой болса, екінші пікірді қолдаған.
Карлейль өзінің «Қаһармандар жəне тарихтағы қаһармандықтар»
атты шығармасында олардың өркениеті мен мəдениеті жайлы жазған.
Карлейльдің ойынша, ұлт жансыз пластилин тəрізді. Ол бір шебердің
қолына түспесе, мəңгілік пішінсіз жəне қимылсыз күйінде қалады.
Цезарь, Наполеон, Ұлы Петр, Сократ жəне Хазіреті Мұхаммед (с.ғ.с)
сияқты бірі өнер иесі, бірі ел мойындаған тұлға, бірі қаһарман, енді
бірі пайғамбар болған адамдардың біреуі жансыз пластилинді
қолдарына алатын болса, оны өздері қалаған пішінге енгізген болар
еді.
Шыңғыс хан Азияның сайын даласынан миллиондаған қол
жинады. Қытайды, Үндістанды, Иранды, Ресейді өзінің қол астына
қаратты. Петр Амиеньский Иерусалимді мұсылмандардан азат ету
үшін бүкіл католиктік Еуропаны аяғынан тік тұрғызды. Мартин Лютер
реформа жасады. Нерондар мен Калигулалар болса, көне Римнің көзін
жойды. Бисмарк пен Хогенцоллерндердің саясаты Германияны орасан
зор күйзеліске ұшыратты.
Түсініктеме: Карлейльдің ойынша, ұлттардың, тіпті, бүкіл
адамзат тарихын жасаған адамдардың рухы өр, тəні бекем, зердесі
ашық, парасаты жоғары болған. Бір сөзбен айтқанда, олар – қайтпас
қаһармандар. Арттарына өшпес із қалдырған Рамзес, Ромелюс, Лютер,
Бисмарк сынды т.б. адамдар осындай қаһармандардың қатарына
жатады.
Лев Толстойдың бұл пікірге қарсы айтар уəжі бар, оның ойынша:
«Өмірде кездесетін маңызды оқиғалардың бағытын, олардың түр –
сипаты мен бағасын беруші – халық».

Енді бірде Томас Карлейль былай дейді: «Бұқара халық аяқ
астында жатқан қураған сабан секілді. Ал, халықтан суырылып
шыққан қаһармандар болса, құрғақ сабанды, (яғни, халықты)
жандандыратын көктен түскен жасын тəрізді».
Лев Толстой тағы бір сөзінде былай дейді: «Теңізде жүзіп келе
жатқан өте үлкен кемеге қарасаңыз, оның алдында құдды лента тəрізді
ирелеңдеп аққан судың ағысын көресіз. Осы су лентасы кемені сүйреп
бара жатыр дегенге кім сенеді? Əлбетте, ағыстың ирелеңдеген кейпін
кеменің өзі жасап, жүзіп отырады. Демек, шын мəніндегі қуат көзі –
кеменің өзі. Ал су ағысы болса, соның нəтижесі».
Л.Толстой: «Бір ұлтты сілкіндіретін жетелеуші күш болса, қалың
жұртшылық өздігімен əрекет етеді. Ол өз пікірін қолдайтын, өзін
түсінетін адамды таңдап, өз қалаулысының артынан еретін болады».
«Соғыс жəне бейбітшілік» романының авторы Лев Толстой Томас
Карлейльдің қаһарман мен найзағайды салыстыруына келіскен болса,
былай деген болар еді:
«Иə, ойшыл адам қаһарман бола алады. Бірақ, бұқара халық
күнтартқыш та (лупа), сабан да емес. Себебі, найзағайды туғызатын
халықтың өзі. Қуат көзін бойына сіңірген бұлттар жиналса ғана
найзағай туады. Бұлтта қуат көзі болмаса, ешқашан ешбір найзағайдың
пайда болуы мүмкін емес. Ал кейбір бұлттар ылғал бу халінде
жиналады. Халық та сол сияқты. Егер, ұлттың жаратылысында
қаһармандық қасиеттер болса ғана, найзағай сынды жарқылдаған
тұлғалар туғызады. Халық, керісінше, əлсіз, тексіз болса, буға
айналып, жоқ болатын бұлттар тəрізді із – түссіз жойылып кетеді».
Бір қарағанда, бұл екі теория бір – біріне қарама – қайшы сияқты.
«Карлейльдің пікірі дұрыс па, əлде Толстой дұрыс айта ма?» Бұл
екеуінің арасында, қайшылық көрінгенімен, екеуі бір – бірін
толықтырады. Карлейль де, Толстой да дұрыс айтады. Олар екеуі –
ақшаның екі жүзі, бір шындықтың екі жартысы тəрізді.
Қаһарман рухты адам халықты оятып, жалындатады. Бірақ,
жалынды туғызатын ұшқынды халықтың өзінен алады.
Мысалы, бір күнтартқышты (лупа) алып қарайық.
Күнтартқыштың белгілі бір кеңістікке таралған күн сəулелерін бір
нүктеге тоғыстыратын қасиеті бар. Мыңдаған сəуленің бір нүктеге
тоғысуынан жалтылдаған бір нүкте пайда болады. Бұл нүкте отын,

шөп, сабан, қағаз сияқты құрғақ заттарды лаулатып, жандырып, тас
пен əйнекті тіпті, темірді де қыздыра алады.
Ұлтқа бас болатын əрбір тұлға бір күнтартқыш тəрізді. Ол бойын
өзін туған ұлттың күші мен жақсы қасиеттерін жинайды. Сол арқылы,
миллиондаған адамның рухын тұтатады. Алайда, ауа райы бұлтты
болып, күн сəулесінен мақрұм болып қалған жағдайда,
күнтартқыштың темірді қыздырмақ түгілі, қардың түйірін ерітуге
шамасы келмейді.
Швецарияның танымал ірімшігі биік тауларда жайылып, шүйгін
шөппен қоректенген сиырлардың ғана сүтінен жасалады. Сүттей
ұйыған тыныш заманда, ауызбіршілігі жарасқан елде өскен адамдар да
осы тəрізді. Олар қауызын жаңа жарған «ұлт гүлінің» хош иісіндей
ерекшеленіп тұрады.
Наполеон бейбітшілікті жақтайтын ескі Қытайда емес,
Францияда туып – өскен. Дарвиннің балалық шағы Англияда өткен.
Ол өзінің «Өмір сүру таласы» деп аталатын туындысын жарыққа
шығарды.
Германияны Бірінші Дүниежүзілік соғысқа енгізген II Вильгельм
емес. Бірақ, неміс халқының соғысқұмар зұлымдық рухы Бисмарк,
Вильгелм, Хинденбург жəне Рухбаштардың сөз қолданыстарында
көрініс тапқан. Көне Римді жоқ қылған Нерондар, Каракалалар жəне
Комодтар емес. Барлық нəрседе сөзі өтімді Испания Лояланы,
Германия болса Крупты тəрбиеледі. Əрбір ұлт бірде ел басқаруға
лайық рухы мықты адамдар тарапынан басқарылса, енді бірде,
керісінше, əлсіз рухты, жігерсіз адамдардың басқаруымен күн кешеді.
Бұл екі басшының қайсысының ел тізгінін ұстайтындығы – халықтың
рухани деңгейіне байланысты болмақ.
Ұлт бойында жақсы қасиеттер бар ма, жоқ па? Əлде мұндай
қасиеттерді бойына енді сіңіріп жатыр ма? Ұлттың ақыл – ойы,
қалауы, ар – ожданы кемелденіп жатыр ма, жоқ əлде шіріп, уланып
жатыр ма? Көмескі бір өмірдің көлеңкесінде төменге құлдырап бара
ма?
Бұл сұрақтар əрбір ұлттың жеке тұлғасының өмір сүру мен
олардың еңбекқорлығына меңзейді. Біз өз елімізде не бітіріп жүрміз?
Ұлтымыздың тағдырындағы елеулі өзгерістерде рөліміз қаншалықты?
Осыған байланысты төмендегі мысалға назар аударайық:

Оңтүстік аймақта теңізді мекен еткен ерекше микроорганизмдер бар
көрінеді. Олар өз денелерінен əрдайым сұйықтық бөліп шығарып,
өздері көзге көрінбейді. Бұл сұйықтық бір жерде жиналып, уақыт өте
келе, маржанға айналады. Осылайша бірнеше кіші маржан аралдары
пайда болады екен. Бұл маржан аралдары адамдардың игілігіне де
пайдалы. Керісінше, дəл осы оңтүстік өлкелерде адам өміріне қауіп
туғызатын ұсақ құмырсқалар да бар. Олар өздері мекен еткен жердегі
үйлердің қабырғалары мен үй жиһаздарын кеміріп тастайды. Адамдар
бұл құмырсқалардан құтылу үшін басқа жерге қоныс аударуға мəжбүр
болады.
Енді бір сəт мемлекетіміздің жағдайын ойлап көрейік: «Біздің
жасап жатқан қызметіміз мемлекетімізді құрту үшін бе əлде, оны құру
үшін бе?». Яғни, мемлекет болашағы үшін маржанбыз ба əлде
құмырсқамыз ба?
Мемлекеттің болашағы мен бақыты, ұлттың қасиеті мен намысы
халықтың қалауымен ұштасқанда ғана, жарқын келешекке қадам
басары сөзсіз. Екі миллион тұрғыны бар Финляндия мемлекетінің
табиғаты суық, қысы қатал. Ауа райы көбінесе тұманды болады.
Көктемде де кейде мұз қатады. Тамыз айынан бастап, қара суық түседі.
Топырағы да құнарсыз. Жерінің басым көпшілігін гранит тастар алып
жатыр. Жер асты қазба байлықтары да жоқтың қасы.
Құрылыс жұмыстары өте ауыр шарттарда жүзеге асады. Бұл
жердің халқы ешқашан өз мағынасында тəуелсіз болған емес. Көбінесе
көрші мемелкеттердің боданы болған.
Финдер өздерін Суом, ал мемлекеттерін Суоми, яғни, «Батпақ
дала» деп атайды.




СУОМИДІҢ ТАРИХЫ

Өмірімнің бір белесінде маған Финляндияның үлкен қалалары мен
көлді, орманды жерлерінде орналасқан шалғай мекендерінде де өмір
сүру нəсіп болды. Фин халқының күнделікті тұрмыс – тіршілігі мен
əртүрлі ойын – сауықтарын тамашаладым. Сондай – ақ, бір ұлттың

музыкасын, əдебиетін, сурет өнерін, театры мен сəулет өнерін зерттеп,
зерделедім. Шынымды айтсам, өнердің түр – түрін көрген сайын,
таңданысым күннен – күнге арта түсті. Алғашында финдердің бөгде
адамдарға салқынқандылық танытқанын байқап, іш тартпағаныммен,
бұл өлкенің өте еңбекқор азғантай халқын жақыннан таныған сайын,
оларға деген құрметім арта түсті.
Осы ретте Фин халқының маңызды екі ерекшелігін баса айтқым
келеді:
Біріншіден, олар 1917 жылы төңкеріске дейін ешқашан мемлекет
ретінде тəуелсіз болмаған. Екіншіден, қазіргі кездегі фин халқының
қол жеткізген жоғары мəдениеті тек қарапайым халықтың арасынан
шыққан ұлттық рухы мықты, жанкешті адамдардың арқасында жүзеге
асқан.
Фин халқы 1811 жылға дейін Швецияның қол астында болды.
Австриялықтардың Босния – Герцоговинадағы сербтерге көзқарасы
қандай болса, ол кезде шведтердің финдерге деген көзқарасы да
сондай болған. Барлық мемлекеттік қызмет пен басқару күштері, сауда
– саттық, фабрикалар, мектептер, тіпті, шіркеулердің өзі шведтердің
бақылауында еді. Мемлекеттік қызметкердердің барлығы дерлік,
басқарушы мамандар, дəрігерлер, əскербасылары, шіркеу
қызметкерлері мен мұғалімдер швед өкілдерінен таңдалып алынатын.
Шведтер финдерді өздерінен төмен санап, оларды менсінбейтін.
Финдер заң жүзінде шведтермен тең құқылы саналғанымен,
экономикалық жағынан өте артта қалған еді. Бұл жайт, фин халқының
мəдениет жағынан дамуына өте кері əсерін тигізді.
XVIII ғасырдың соңында, тіпті, 1840 жылға дейін, фин мəдениеті
ауасыз бөлмеде қалып, тамырын тереңге жібере алмай, құмырада
өскен гүл сияқты, солуға айналған еді. Ол кездері фин халқы оқу –
жазудан басқа ешнəрсе білмейтін.
1808 жылы Ресей мен Швецияның арасында болған соғыстан соң,
орыс патшасы І Александр Финляндияның жартысын басып алды.
Осыдан кейін, І Александр Борго деп аталатын қалада Фин Ұлттық
Мəжілісінің отырысын жасап, басқосуға қатысқан барлық Суомдардың
өкілдерінен:
«Бұдан былай шведтердің қол астында қалғанды қалайсыңдар
ма?», - деп сұрап, бір шешімге келулерін талап етті.

Фин халқының өкілдері өзара кеңесіп, Ресейге қосылуды дұрыс
деп шешті. І Александр болса, өз тарапынан фин
халқын олардың Ата Заңдарымен санаса отырып, басқаратынына сөз
берді.
Финляндияның Ресейге қосылуы екі жақ үшін де тиімді болды.
Негізі, ол кезде Финляндия кедей мемлекет болып саналатын.
Үндістан мен Мысырдың Англияның экономика саласына пайда
келтіргеніндей, Финляндия Ресейге мұндай пайда келтіре қоймайтыны
бесенеден белгілі еді. Ресей Финляндияны өз қол астына алғаннан
кейін де, экономика саласында айтарлықтай жетістікке қол жеткізген
емес. Дегенмен, бұл мемлекеттің қосылуы Ресей үшін басқа жағынан
тиімді болды.
Ең бастысы, Финляндияның шекарасы Ресейдің сол кездегі
астанасы – Петерборға жақын орналасқандығында еді. Пойызбен төрт
сағаттық жол жүрген соң, Финляндияның шекарасынан асып,
Петерборға оңай жетуге болады. Соғыс бола қалған күнде,
дұшпандарының фин жерімен өтіп, Ресейдің астанасына қауіп төндіруі
мүмкін болатын. Осы себепті, Ресей өзінің астанасын қауіп – қатерден
сақтап қалу үшін, Финляндияны өз қол астына алуды ұйғарған еді.
Ал, фин халқы үшін Ата заңдарын іске асыра отырып, мемлекеттің
ішкі саясатын басқаруда тəуелсіздікке қол жеткізумен қатар, төл
мəдениетін дамытудың оңтайлы сəті туған еді.
Ресей жаулап алғаннан кейін де швед халқының басым бөлігі
Финляндияда қалуға шешім қабылдады. Бірақ, олар бұрынғыдай бұл
мемлекеттің иелері емес, қарапайым халықпен бір санатқа кірді.
Осылайша олар бар күш – жігерін жаңа Отандары – Финляндияның
мəдени жағынан дамуына жұмсай бастады.
Алғашқы кездері мемлекет мəдениетінің дамуы үшін құлшынып
кіріскендердің саны тым аз болған. Бұл тізімде финдердің зиялы қауым
өкілдері саналатын мұғалімдердің өзі саусақпен санарлықтай өте аз
еді. Дегенмен, бұл жайт ұлттың болашағына бейжай қарамайтын
зиялылар санының жоғалуына емес, керісінше, олардың қатарының
арта түсуіне жол ашты.

ХАЛЫҚ ҚАҺАР МАНЫ – СНЕЛМАН
І Александр патшаның тұсында, фин мəдениетін дамытуға білек
сыбана кіріскен жаңашыл топты Снелман басқарды. Бұл адамның
өмірі жайлы сіздерге аздаған мағлұмат бере кетейін:
Йохан Вильгельм Снелман 1806 жылдың 12 мамырында,
Стокгольмда дүниеге келіп, 1881 жылы шілденің 4 – і күні
Данскарбиде бақилық болған. Ол өз заманының үлкен ілім адамы,
философ əрі танымал саясатшы болған. Снелманның атағы фин
халқының мəдениетін көтеру жолында қыруар үлес қосқан
ұстаздығымен кеңінен танылды. Ол өзінің сенімді достарымен бірге,
халықтың рухани ұстазы ретінде батпақдала саналған Финляндияны
«Ақ лала гүлдер өлкесіне» айналдырды.
Снелман бүкіл саналы ғұмырында: «Елімізді – Финляндияны
ресей мен шведтер кез келген сəтте жаулап алуы мүмкін. Мұндай
қуатты көршілерге қарсы мықты болу үшін, ең алдымен, мəдениет
саласында олардан оқ бойы озық тұруымыз қажет» деп, отандастарын
барынша рухани сілкініске үндеді.
Снелманның бастамасымен жарыққа шыққан «Сайма» газетінде
өз отандастарына ол: «Біздің кішкентай ғана халық өзінің үлкен
көршілерінен жоғары мəдениетке ие болған күнде ғана өзіне төнген
қауіптен аман болады» - деп жиі қайталаған.
Финдер ұзақ жылдар бойы өз мəдениеттерінің дамуы үшін
еңбек етіп, бүгінгі таңда, Еуропаның көптеген мемлекеттерінен озық
шығып, жетістіктерге қол жеткізіп отыр. Сол жетістіктерінің
арқасында Ресей мен Швецияға, өзге де алпауыт мемлекеттерге
бағынышты болмай, өз тəуелсіздіктерін қорғай білді.
Снелман тəй-тəй басып келе жатқан фин халқынан шыққан
алғашқы зиялы қауымның тамаша үлгісі бола алды. Оның бірнеше
мұғалім, поп, адвокат жəне өзге де қызметкерлермен біріге отырып,
халық арасында тəрбие мен білім саласының өркендеуіне қосқан үлесі
сол кездегі крест жорығымен пара-пар еді. Бұл зиялы қауым туған
халқына мынадай үгіт – насихат жүргізді:
«Зиялы болу дегеніміз – ерекше сəн үлгісімен тігілген киім кию
емес. Халық сендердің сауаттарыңды ашқанда, ертеден кешке дейін

кафелерде көңіл көтеріп, түрлі құмар ойындар мен домино ойнасын
деген жоқ.
Бұл қылықтарды жасағандар шын мəнінде ұлттың зиялы адамы
емес. Олар зиялы қауым өкілінің рухы семіп, азғындаған түрі.
Оқыған, көзі ашық адамдар ұлттық сана-сезімді, ұлттық ар-
ожданды, ұлттық рухты күшейтуі қажет. Ауыл тұрғындарына,
қарапайым жұмысшылар мен қара халыққа жақсы өмір сүрудің жолын
көрсетіңдер!
Халыққа шын жүректен, жанашырлықпен өмірдің мəн-мағынасын
үйретіңдер! Өздерінің жəне балаларының денсаулықтарын қалай күту
керек екендігін, бақытты отбасылық өмірге қалай қол жеткізуге
болатынын, ер адамның əйелге, əйелдің ер азаматына деген
сыйластығын, балаларды дұрыс тəрбиелеудің жолын көрсетіп,
халықты кез келген істі өз уақытында, тəртіппен жұмыс жасауға
үйретіңдер! Оларға өзінің жəне өзгенің ақысына құрметпен қарауды
насихаттаңдар!
Осының бəрінде алдымен өздерің үлгі болыңдар! Өз араларыңда
жəне халықпен қарым-қатынаста тəрбиеші болыңдар! Суомиді бір
отбасы деп санап, мынаны естеріңде сақтаңдар: Бұл өлкенің ең төменгі
отжағатын қызметшісінен бастап, жесір əйелдің өзі Фин халқының
бір-бір өкілі жəне сендердің бауырларың екенін ұмытпаңдар! Халыққа
тəрбие мен білім бере отырып, өткені тарих парағына енетін
ұлттардың қатарына қосу – сендерді міндеттерің!
Естеріңде болсын, халқымыздың арасына мəдениетсіз, надан,
маскүнем, ауру, қаңғыбастар болса, олар сендердің, яғни, зиялы қауым
өкілінің кінəсі!»
Бар болғаны бес-он адамнан құралған фин халқының мұғалімдері
мен қызметкерлері, дəрігерлері ұлттың зиялы қауым өкілдеріне осылай
үн қатып, жазбаша түрде үнпарақ таратты. Бұл топтың ішінде ерекше
көзге түскен – Снелман болатын. Ол қыстыгүні «ski» деп аталатын
шаңғымен, көктем мен жазда қайықпен, кейде жаяулатып,
Финляндияны бір шетінен екінші шетіне дейін аралап, халықтың
сауатын ашты. Өлкенің əр жерінде жас-кəрісіне қарамастан, зейінді
адамдарды кездестірсе, олармен сұхбаттасып, кітаптар таратып,
олардың мекен-жайын алып, хат алысып тұратын.

Снелман барған жерлерінде халыққа түрлі тақырыптарды
талқылап, түсіндіріп, тыңдаушылардың көз алдына елестете отырып,
шебер баяндайтын болған. Ол көбінесе ойын қарапайым мысалмен
түсіндіретін:
«Еліміздің барлық елді мекендерін суару үшін бір-екі арық
жеткіліксіз. Бір ғана үйдің бақшасын суаруға бұлақ көзі немесе
іргесінде ағып жататын, құрғамайтын су бастауы қажет. Ал, рухани
нəрден мақрұм қалған ұлтымыздың шөлін қандыру үшін бірнеше
рухани бастауларға мұқтажбыз. Еліміздің барлық жерінде шөлдеген
халықтың сусынын қандыратын жанды су көздері болу керек.» -
дегенді жиі қайталайтын болған.
Снелман ақылды адамдарды кездестіре қалса, мұндай сəтті қалт
жібермей, олардың рухтарын оятып, саналарын сілкіндіріп, олармен
жиі хат алысатын болған. Хаттарында біріне насихат берсе, енді
бірінің жасаған қателігін ескере отырып, оларға жаңа міндеттемелер
жүктейтін.
Снелман бір жерге барған кезде жанына білім беретін достарын
алып, олармен пікірталас, басқосулар өткізетін. Ол достарына:
«Білесіңдер ме, кендірден жіп иіреді, арқан өреді. Ол үшін алдымен
кендірдің өте жіңішке талшығынан жіп жасап алады. Сонан соң, осы
жіптердің қосып, қалың жіп иіреді. Бұл қалың жіптердің басын
біріктіріп, кемелерді байлайтын арқан өреді. Біздің жасап жатқан
қызметіміз де осы арқанға ұқсайды. Ұлтымыздың барлық зиялы
қауым өкілдері «бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарып», бірігеміз.
Осылайша, екі миллион халқымыз үшін пайдалы болатын үлкен күш
біріктіреміз» - дейтін.
Снелман жазғы демалыстарда жан-жақтағы мұғалімдердің басын
қосып, екі-үш апталық семинарлар ұйымдастырған. Бұл семинарларға
жүзден астам мұғалімдер қатысқан. Алғашқы кезде семинарға өз
еріктерімен қатысатындар саны аз болған. Өлкенің шалғай жерлерінде
қыс бойы жұмыс істеп, шаршаған мұғалімдер шынтуайтында өз
мамандықтарына көңілдері тола қоймайтын. Тіпті, кейбірі «Бұл
семинарлар тағы қайдан шықты? Мұғалімдерге семинар беру дегенді
кім ойлап тапқан?» - деп күңкілдейтін.
Снелман бұның бəрін білетін, бірақ, оларға ашуланбайтын. Жазғы
демалыс семинарында мұғалімдерге ол:

«Достарым, сендердің міндеттеріңнің ауыр екенін білемін. Алыс
жерлерде қиыншылықтарға қарамастан, жанкештілікпен жасап жатқан
еңбектерің халық тарапынан өз бағасын алмай жатыр. Материалдық
жағдайларың да мəз емес. Бірақ, қолдан келер шара бар ма? Естеріңде
болсын, біз халқымызды рухани ояту үшін жасалып жатқан істің əлі
басында ғанамыз. Білім ордасының алғашқы қарлығаштарымыз.
Ұлтымыздың сауатсыздығын жою жолында ауыр жүкті көтеруге тура
келеді. Халқымыздың жарқын болашағы үшін жанкештілікпен еңбек
етіп, тіпті, керек болса, осы жолда құрбан боламыз. Себебі, біздің алға
қойған мақсатымыз осындай жанкештілікті қажет етеді. Сізді де
осыған шақырамын. Артық кетсем, кешіріңдер. Десек те, басқа
мамандық түрлерінде кездескені сияқты сендердің араларыңда бұл
мамандыққа ебі жоқтар кездеседі. Ондайлар өз мамандығының шебері
болмақ түгілі, оны менсінбей, ұстаздықты тек күнкөріс көзіне
айналдырады. Оларға айтар достық ақылым болсын. Мұғалімдікті
тастап, өздеріне басқа жұмыс тапсын. Сауда-саттықпен немесе басқа
іспен шұғылдансын. Ұстаздық сынды ұлғатты істі рухы мықты, көңілі
ояу, ұлтын сүйетін нағыз шеберлер ғана істей алады. Осы орайда,
еліміздің маңдайалды ілім адамдары сендерге бес-алты семинар беруге
келісті. Сендер олардың айтқан ақылдарын тыңдап, білімдерінен
пайдаланыңдар. Өз мектептеріңе барған кезде шəкірттерге
семинарлардан үйренгендеріңді айтып, түсіндіріңдер. Осылайша
олардың бойында білімге деген құштарлықты оятыңдар» - дейді.
Снелманның жалынды сөздерін естіген мұғалімдердің көбісі
жігерленіп, халық арасында жайлаған сауатсыздық пен надантықты
жою жолында оған көмек қолын созып, бірауыздан қолдау көрсетіп,
ізінен ереді. Бұл ұстаздардың əрқайсысы біраз уақыт өткен соң,
өздерінің тұрғылықты мекендерінде мықты мəдени-рухани күш
орнатты. Көп ұзамай-ақ, Финляндияның əр-əр жерінен ұлтының
жарқын болашағы үшін өз басын бəйгеге тігетін жігерлі, асқақ рухты
жүздеген Снелмандар шықты.
Снелман мұнымен тоқтаған жоқ. Ол сүйікті өлкесі – Суомидің
рухани тұрғыда оянуын тек қана мұғалімдерден күтіп, қол қусырып
отырмады. Ол денсаулық, суда жəне өзге де саланың мамандары
жиналыс жасап жатыр деп ести қалса, сонда барып, оларға:

«Халықты ұмытпаңдар! Сендер бəрің де халықтан шықтыңдар.
Туған халқымыздың кем-кетігін, қателігін жөндеудің жолын
қарастыруға бірге атсалысайық!
Халқымыздың рухын ояндырып, мəдениетімізді жоғарылату үшін
қандай шара қолдануға болады, соны ойластырайық!» - деп, оларды да
туған өлкелерінің дамуына үлес қосуға шақыратын.
ШІРКЕУ ЖƏНЕ ХАЛЫҚ
Снелман поптарға былай дейтін:
«Құрметті Дінбасылар, Шіркеу поптары! Дұшпандарың емес,
сіздерден бір балаң ретінде өтінішім: халықтың шын мəніндегі
дінбасылары болыңыздар. Дін адамының жай ғана шіркеу қызметкері
емес екендігін естен шығармаңыздар. Сіздердің міндеттеріңіз тек діни
мейрамдар мен қасиетті күндерде халықтың алдына шығып, сөз
сөйлеумен шектелмейді. Иса Пайғамбар, ең алдымен, халыққа адал,
таза, жақсы өмір сүруді үйретіп, оларды сүйіспеншілікке, жақсылық
жасауға шақырған. Сіздер де күнделікті уағыз жасап, халықпен тығыз
байланыста болыңыздар. Тыңдаушыларын мезі етіп, ұйықтатып
тастайтын кітаптың сөздерімен сөйлемеңіздер. Ойларыңызды жалпыға
түсінікті, қарапайым тілмен жеткізіңіздер. Егер, Хазіреті Иса біздің
Суомиге келген болса, халықпен қалай тіл табысқан болар еді, бір
сəтке соны ойлап, сіздер де солай тіл табысуға тырысыңыздар.
Құрметті Дін Қызметкерлері! Екі миллион фин халқының болашағы
үшін сіздерден өтінішім: Қатып қалған сколастикалық философиядан
(түбірі лат. тіл. енген «мектеп философиясы» деген мағынаны береді –
ауд. Ə.Ө) бойларыңызды аулақ ұстап, халыққа шынайы дінді
насихаттаңыздар. Інжілдегі көрсетілген өмір сүру ережелерін жас
демей, кəрі демей, барлығына бірдей түсіндіріп, олардың бойында
дінге құрмет, Інжіл заңымен өмір сүру мұқтаждығын оятыңыздар!»
Бірде Финляндияның астанасы – Хельсинкиде халық арасында
діни наным-сенімнің азаюы мен шіркеуге, дінбасыларға құрмет
көрсетілмеуінің себептерін талқылау үшін, епископтардың
басқосатынын естісімен, Снелман аталмыш жиында сөз сөйлеуге

рұқсат сұрайды. Епископтар болса, Снелманның сөз сөйлеуіне қарсы
шығып:
«Бұл – епископтардың жиыны. Рухбан (христиандықта бір діни
ортада дін адамының қызметін атқарушылар – ауд. Ə.Ө) санатына
кірмейтін адамға бұл жерде орын жоқ. Оның үстіне, Снелман сияқты
шіркеумен үш қайнаса сорпасы қосылмайтын біреу шіркеудің жоғарғы
өкілдеріне не айтып жарытпақшы?!» - дейді.
Снелман бұған жауабын жазбаша түрде жібереді. Ол хатта былай
делінген:
Құрметті дінбасылары! Өз басым сіздерге бір нəрсе үйретуден
аулақпын. Мен сіздердің қараса көз тоятын, нақышталған, үлкен, бай
шіркеулеріңіздің іші неліктен суық болатынын айтқым келген. Сіздер
өздеріңіз халықтың діннен, шіркеуден күн өткен сайын алыстап бара
жатқанын мойындап отырсыздар, мен мұның себебін түсіндіргім
келеді. Менің дауысымды халықтың жанайқайы ретінде
қабылдаңыздар. Сіздер мені жиналысқа қатыстырғыларыңыз келмейді.
Бірақ, науқастың шағымын тыңдамай оны қалай емдемексіздер?!
Осыны ойладыңыздар ма?!
Снелманның хатын алғаннан кейін, оған жиналысқа қатысуына
рұқсат берілді. Ол жиында өз кезегінде былайша баяндама жасады:
«Құрметті жиынға қатысушы Дін қызметкерлері! Менің мақсатым
– Сіздерді кінəлап, қате-кемшіліктеріңізді жұртшылыққа паш ету емес.
Менсіз де дін адамдарын жамандап, кінə тағатындар толып жатыр.
Мен поптарды кінəламаймын. Керісінше, ең алдымен, өзімді, қоғамды,
халықты кəналаймын. Себебі, поптар көктен түскен жоқ немесе басқа
жақтан желмен ұшып, теңізбен жүзіп келген жоқ. Дін адамдары –
жақсы адамдар болсын, жаман болсын, біздің қанымызбен қаны,
жанымызбен жаны бір бауырларымыз. Сондықтан, дін адамдарын
жамандап, қарайлайтындарға мен былай дер едім:
Біздің саудагерлеріміз мəдениетті ме? Аспазшыларымыз, ағаш
шеберлері мен темір ұсталарымыз намысты ма? Жалпы, қай
мамандықтың иесі жоғары мəдениетімен мақтана алады?
Адвокаттарымыз бен парламент мүшелерін, журналисттерімізді өз
туған өлкесінің тұғыры болады деп айта аламыз ба? Бұл сауалдарға
қарсы сенімді түрде жауап бере алмай, жер шұқып қалатынымыз өтірік
емес. Олай болса, басқаларынан не сұрайсыңдар? Өз арамызда

доңызды сеніп баққызатын сенімді бақташы таба алмай отырып,
шіркеуде құрметке лайық поп жоқ деп, неменеге дінбасыларын
қаралайсыңдар?
Мен бұл жиынға дін адамдарына кінə артуға келген жоқпын.
Дертіне дауа іздеп, дəрігерге жүгінген науқас адам сияқты, ем іздеп
келдім. Сіздерге айтарым: Халық мəдениетсіз, жүрексіз, жалқау,
ашкөз. Халықтың ешкімге, ешнəрсеге құрметі қалған жоқ. Халықтың
сенімі жоғалған. Барлығына күдікпен, сақтықпен қарайды. Осындай
қоғамда дінге орын бар ма? Қандай дін болуы мүмкін бұл жерде? Ол
аздай халық арасында ескі бос наным-сенімге сену əлі күнге дейін
кездеседі.
Десек те, осы үшін халықты кінəлауға бола ма? Дін жайында
халыққа кім, қашан жəне қалай түсіндірді? Хазіреті Иса мен оның
жақтастары халық арасына сіңісіп, оған сағаттар бойы Тəңірді,
сүйіспеншілікті түсіндіретін. Сөйтіп олар қарапайым, түсінікті тілмен
халықтың рухын жаулайтын. Мыңдаған адам Исаның артынан еріп,
Яхияны іздейтін. Қазір болса, шіркеулер қаңырап, бос тұр. Халық
уағыздарға бармақ түгілі, қашады. Неге? Себебі, уағыздар халыққа
түсініксіз, жүректеріне жетпейді, ақылға қонымсыз, рухты оятып,
көңілді көншітпейді. Бұл қорқыныштың алдын алуды сіздер
ойластыруларыңыз керек. Бұл – сіздердің міндеттеріңіз, құрметті
дінбасылар!
Сіздерге біздің халықтың рухани ауруға шалдыққанын айтқым
келеді. Халық – ауыр науқас. Халықтың діни наным-сенімінің əлсіреуі
тек бір ғана шіркеудің проблемасы емес, əрине. Бұл – мемлекет үшін
де үлкен қауіп. Жаратқан Тəңірге сенбеген көңіл кедейлігі – рухтың
семгендігі. Дінсіздік халық үшін қасиетті саналатын барлық нəрсені
өлтіріп, жоқ етеді. Мұның соңы хайуан тəрізді өмір сүруге,
ождансыздыққа, менмендікке, жағымпаздық пен жалтақтыққа, адам
тəрбиесінің ең төменгі дəрежесіне əкеп соқтыруы бек мүмкін.
Сіздерге – шіркеудің тізгінін ұстап отырғандарға айтарым:
халықтың көңілінде Тəңірге деген сенім күннен-күнге азайып бара
жатыр. Бұдан қорқынышты не болуы мүмкін? Өздеріңізге, Тəңірге,
туған өлкелеріңізге таза жүректі, адал болғыларыңыз келсе, кінəліні
басқа жақтан іздемеңіздер. Білімге, пəлсапаға немесе зиялы қауымға да
кінə артпаңыздар. Барлық дін өкілдері мен мəзһабтардың екіжүзділері

əрдайым кінə артқан жəне əлі күнге дейін бұдан бас тартқан емес.
Өзгеге кінə артқанша, өзіңізді кінəлап, рухани ем іздеңіз. Тəңірді өзіңіз
іздеп, табыңыз. Содан кейін халыққа жақсы өмір сүрудің жолын
көрсетіңіз!
Тағы да қайталаймын, жүректерде Тəңірге деген сүйіспеншілік
болмаған халықтың күні қараң! Сол себепті, сөзімді сіздерден –
епископтардан көмек сұрап аяқтамақшымын. Халықты
құтқарыңыздар! Жүректерге тəңірге деген шынайы сүйіспеншілікті
енгізудің жолын қарастырыңыздар! Сол үшін күн-түн демей, еңбек
етіңіздер!»
Снелман сөзін аяқтап, құрылтайға қатысушыларға сəлем берді.
Оның сөздері жиынға қатсыушыларға қатты əсер етті. Кейбір
реніш білдіргендер бар дауыстарымен айқайлап:
«Бұл шіркеуге қара күйе жақты. Екіжүзді!!!» - деп айқай салды.
Епископтар болса, Снелманның айтқандарына қосылып, үнсіз
бастарын изеген. Снелманның əрбір сөзі олардың көңілінде өткенге
салауат айтып, келер күнге деген сенім мен қуаныш ұялатты.
Құрылтайға қатысушы қарт епископтардың бірі Снелманның
оқыған мектебінде көптеген жылдар бойы поп қызметін атқарған екен.
Ол орнынан тұрып, Снелманға жақындап, маңдайынан сүйіп:
«Рахмет саған. Сен бүгін өзіңнің қарт мұғаліміңді бір қуантып
тастадың. Сені көріп, сөздеріңді тыңдап, халқымыздың жарқын
келешегін көргендей əсерде қалдым. Туған халқыңның болашағы үшін
басыңды бəйгеге тігіпсің. Осындай қиын да, жауапты міндетті
орындауда Тəңірім саған жар болсын!» - деп ризалығын білдірді.
Осы оқиғадан соң, епископтар өз қарамағындағы елдімекендерде
поптарды жинап, халықты шіркеу уағыздарына қалай тартып,
қызықтыруға болатынын талқылады. Дін адамдары мен халықтың
арасын жақындатудың жолдарын қарастырды. Көптеген жерлерде
поптар бірігіп, Інжілді оқып, оны тереңнен талдап, өз араларында
тəжірибе алмасты. Күн өткен сайын мұндай сұхбаттар мен уағыз,
басқосулардың саны артып, оған келуші халық та көбейе бастады.
Жастар мен жасамыстарды бөлек-бөлек топтастырып, балаларға
жастарына сай тілмен түсіндіретін арнайы уағыз-насихаттар пайда
болды.

Осылайша халықтың саны да, сапасы да күн өткен сайын жақсарып,
семген рухтар жібіп, жүректерге жылылық ұялай бастады. Снелман
мен достары халықтың рухани серпілісіне куə болып: «Біз туған
халымызды рухани тəрбиелеу жолында қызмет ететін ең тамаша,
нағыз көмекшілерді таптық!» - деп сүйсінді.





МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТКЕР ЛЕР

1816 жылы Финляндия Ресейдің құрамына кірген кезде,
келісімшарт бойынша, Финляндия мемлекеті жаңадан Ата заңдарын
қабылдап, осы заңға сəйкес Сейм, яғни, финдердің Ұлт Мəжілісі
бірнеше құқыққа ие болды. І Александар өз баяндамасында Ресей қол
астына кірген финдерді жаңадан қабылданған Ата заң щеңберінде
басқаратынына жəне өзінен кейінгі болатын Ресей басшылары да осы
атазаңмен əрқашан санасатынына сөз берді.
Ұлт мəжілісінің ашылуына орай, мемлекеттік қызметкерлердің
конгресі ұйымдастырылды. Бұл конгреске Снелман да қатысып, өз
кезегінде Финляндиядағы шведтер заманынан бастау алатын
қызметкерлердің тарихнамасын түсіндіріп, баяндама жасады.
Снелман аталған конгресте:
«Шведтер өте намысқой, бақытты, керемет сұлу, терең ойлы жəне
парасатты халық. Өз басым шведтерді жақсы көремін, олардың
арасында менің көңілімді жықпай, сыйласатын достарым баршылық.
Швед азаматының кез келген салада жетістікке жеткенін шын көңілден
қалаймын. Əйтсе де, тағдыр тəлкегіне түсіп, жетімсіреп қалған туған
өлкеміздің шведтерден егемендік алғанына, өте қуаныштымын.
Шынымды айтсам, өз басым, ұлтымның Швед мемлекетінен емес,
Швед қызметкерлерінен құтылғаны үшін өзімді бақытты сезініп
тұрмын.
Себебі, Финляндиядағы швед қызметкерлері Финляндия үшін де,
Швеция үшін де – екі жаққа бірдей кесірін тигізді.
Швецияның мемлекеттік қызметкерлері еңбекқор, ақылды,
тəрбиелі адамдар. Бірақ, бұл жердегілер (финляндиядағы шведтер)

мүлде басқаша. Швед мемлекеті деп көптеген басқа мемлекеттердің
жасаған қателіктерін қайталап, қызметкерлерді жетілдіру саласында
бірнеше келеңсіздіктерге жол берді. Олар ең сапалы, тəжірибелі
қызметкерлерін үлкен қалалар мен орталықтарға орналастырып,
шалғай орналасқан аудандар мен қыстақ, елдімекендерде тəжірибесіз
мамандарды жіберетін.
Барлық ұлттарда кездесетіні сияқты, кейбір бай швед
отбасыларында да жалқау, қабілетсіз, ешқандай жұмысқа жарамсыз,
ішкілікке құмар жастардың толқыны пайда болған. Барлық білім
ордаларынан шеттетілген, ешбір қызметке қабылданбаған, саудамен де
айналысуға ебі жоқ, қара басына пайдасы жоқ, еңбек етуді
қаламайтын, тіпті талпынбайтын мұндай жастар ата-аналарының
жиып-тергенін оңды-солды шашып, ақыры болмағасын, əке-шешелері
билікке сөздерінің өтімділігін пайдаланып, қолдарынан түк келмейтін
балаларын таныс арқылы Финляндиядағы жоғары қызметтерге
орналастырып келді.
Осындай жолмен, елімізде қызмет тізгінін ұстап отырған
мыңдаған, тіпті одан да көп мамансымақтардан болашақта қандай
жетістік пен нəтиже күтуге болатынын өздеріңіз де іштей сезіп
отырған боларсыздар?!
Орта мектепті жартылай «əупірімдеп» жүріп бітірген надан жəне
тəрбиесіз мамандар уақытының көбісін қызмет орнында емес,
құмарханалар мен мейрамханаларда өткізетін.
Бұл қызметкерлер жұмыс істеуге құлықсыз, тіпті жұмыс істегілері
келсе де, оның көзін тауып істей алмайды. Өздерінің міндеттерін
толық түсінбегені былай тұрсын, жауапкершілікті сезінбейтін мұндай
адамдар қарапайым халықпен бетпе-бет келе қалса, тəкаппарланып,
өздерін халықтан жоғары ұстауды ғана біледі. Күнделікті
жұмыстарына кеш келіп, ерте кетеді. Жұмыс уақытында достарымен
бас қосып, кофе ішіп, шылым шегіп, газет оқып, өздерін
қызықтыратын бір тақырыпты тауып алып, бос əңгімемен уақыт
өткізгенді жақсы көреді.
Бір мəселенің шешімін іздеп келген адамдарды бірнеше сағат бойы
есіктеріне телміртіп қояды. Хатшылары кезек күтіп отырған
адамдарға:

«Бастық қазір бос емес. Жиналыста. Күте тұрыңдар!» - деп, зекиді.
Қарапайым халық күні бойы күтуден əбден жалығып, мезі болады.
Олардың сол сəттегі түрлеріне қарасаңыз, құтты түйеқұс сияқты,
көздері қызарып, амалы құрып, жігерлері құм болған. Қойшы, əйтеуір
не керек, бірнеше сағатқа созылған телміруден соң, бастықтың
қабылдауына кіреді. Дегенмен, бұл қабылдаудың осыншалық сарылып
күтуге татымайтынын бастықтың алдына кірген кезде ғана түйсінеді.
Себебі, кірген адам енді ғана келген себебін айта бастағанда, бастық:
- Бүгін менің уақытым тығыз. Ертең кел, - деп қысқа қайырады.
- Өтінемін, мен алыстан келіп едім. Мүмкін өтінішіме құлақ
асарсыз,- десе,
- Не деген сөзге түсінбейтін адамсың. Айттым ғой, ертең кел! – деп
ашуланады.
Əлгі адам:
- Шынымды айтсам, мен күнде келе беруге жолақысына төлейтін
ақшадан да қиналамын, көп күтетін уақытым да жоқ – деп, жағдайын
түсіндіруге тырысқанымен, бастықсымағымыз:
- Сізге ертең кел дедім ғой! Неге сөзге түсінбейсіз? Тезірек
бөлмені босатыңыз! – деп, шығарып салады.
Сонан соң, қызмет бөлмесінен шығып, бір жерге көңіл көтеруге
барып, қымбат шараптарды судай сіміріп, сұлу əйелдермен уақыт
өткізеді. Сөз жоқ, мұндай қайғысыз-қамсыз өмір кешу үшін көп
қаражат қажет. Осы себепті көптеген мемлекетке қатысты маңызды
мəселелер құмарханалар мен көңіл көтеретін орындарда жүрдім-
бардым қаралатын болды. Ел арасында билік басындағы қызметкерлер
жайлы түрлі алып-қашпа əңгімелер тарап, халық болашағынан түңіліп,
өз араларында:
«Мұнай адамды Стокгольмнан мынадай жауапты қызметке қалай
жіберген? Бұл масқара қанша уақытқа созылады?- деп, жоғары жаққа
шағымданады. Жергілікті басқарушыларға көңілі толмайды, оларға
наразы. Бірақ, халықтың үнін еститін құлақ жоқ. Ақыр соңында халық
та мезі болып:
«Мемлекет қызметкерлерінің өзі түрлі заңсыздықтарға жол беріп
отырғанда, біздікі бос əурешілік қой. Ендеше, біз де мүмкіндікті қалт
жібермей, қара басымызды күйіттеп, қандай жолмен болса да, өз

мақсатымызға қол жеткізуіміз керек», - деп, осының салдарынан
қоғамда түрлі заңсыздықтар белең ала бастайды.
Снелман сөзін былайша сабақтады:
Қазіргі таңда, салыстырмалы түрде, біз – бақытты адамдармыз.
Себебі, күн өткен сайын біртіндеп, жер-жерде өзіміздің фин ұлтының
оқыған өкілдері түрлі салада қызмет тізгінін ұстап отыр. Мамандар
жетіспеген жағдайда шведтердің тəжірибелі, сапалы мамандарын
таңдап ала аламыз.
Əрқайсысыңыз, маман ретінде, қызмет орындарыңызда мейлінше
жаңа жүйемен жұмыс жасаңыздар, ескі жүйенің сарқыншақтарын
тазалап, жаңа əдістерді енгізіп, іске асырыңыздар. Ескі жүйенің ешбір
ізі қалмайтын болсын. Халқымыз əрбір маманның өз еліне, туған
өлкесіне адал қызмет ететінін сезінетін болсын. Қандай да бір істің
шешімін табу үшін көмек сұрай келген адамға сізді шағып алатын
жəндікке қарағандай, үрке қарамаңыздар. Қолдарыңыздан келгенше,
халықтың мұң-мұқтажын тыңдап, оларға жəрдем беріп, жылы жүзбен
қарсы алып, шығарып салыңыздар. Егер бір отандасымыздың талап-
тілегі орындалмаса, ол сіздің көмек қолын созбағандығыңыздан емес,
заңға қайшы болғандықтан, жүзеге аспағандығына халық күмəнсіз
сенетін болсын.
Болашақ ұрпақ тəрбиесінде мұғалімдер қаншалықты жауапты
болса, мемлекет қызметкерлері де халықты тəрбиелеу жолында
соншалықты жауапты екендіктерін түйсініп, соған сəйкес қызмет
атқару керек.»
Осы сөздерден кейін, Снелман мысқылдай күліп, өзін тыңдап
отырған көпшілік қауымға:
- Елімізде кең етек жайған заңсыздықтың ұстаздары кім, білесіздер
ме? – деп сауал тастады.
Артынша өз сұрағына өзі былай жауап береді:
«Олар – заңды шығарып, оны қабылдайтын мемлекет
қызметкерлері. Халыққа заңға бағыну керектігін үйретушілер.
Сондықтан, құрметті мемлекет қызметкерлері, жаң Финляндия
мемлекетінің атынан сіздерге мынадай өтінішім бар: Ұлтымыз бен
заңымызға құрмет көрсетудің үлгісі болыңыздар. Қарапайым халықпен
мейлінше шынайы əрі əділ болып, екіжақты сенімге қол
жеткізіңіздер.»

Бұл Снелманның халық алдында алғашқы да соңғы да сөз емес еді.
Ол қай жерге барса да, сəті түсе қалса, қызметкерлерге осы сынды
тақырыптарда сөз қозғайтын. Оның бұл еңбегі нəтижесіз қалған жоқ.
Біртіндеп, халықтың мемлекет қызметкерлеріне деген сенімі оянып,
оларға құрмет көрсетіле бастады.
Арада біраз жылдар өткен соң, Фин қызметкерлерінің жалындаған
жап-жас, жаңа буыны пайда болды. Олар білімі, тəрбиесі, терең
түсініктері мен парасат – пайымдарымен жан-жақты дами отырып,
күллі əлемге өздерін мойындатып, өзгелерге үлгі бола білді. Қазіргі
таңда Финляндия халқы өз мемлекет қызметкерлерін мақтан тұтады.


КАЗАРМА

Финляндия Швецияның қоластында болған кезде, Финдердің
өздерінің Атазаңы, «Сейм» деп аталатын Ұлттық Мəжілісі жəне
ұлттық валюталары болған. Сондай-ақ, шектеулі əскери күшке ие
болған.
Финдер Ресей қоластына өткеннен кейін де бұларды сақтап қалды.
Шведтер басқарып тұрған кезде Ұлттық мəжіліс пен əскери күш жəне
ұлттық валюта қорын швед ұлтының өкілдері басқарған. Осы
тұрғыдан алғанда, Финдер Швед мəдениетінің өміршең болып, дами
түсуі үшін қолданатын жанды құралы болған.
Финляндия Ресей қоластына кірген күннен бастап – ақ, Финдер
жоғарыда аталған бірлестіктері мен қорларын өз меншігіне алып,
туған өлкесінің шын мəніндегі иесі болу жолында күресті бастап кетті.
Олар ең алдымен, бастауыш, орта жəне жоғары білім ошақтарындағы
швед мұғалімдері алып, орнына фин мұғалімдерін тағайындады.
Сонан соң, өз ұлт өкілдерінің арасынан дəрігерлер мен мемлекет
қызметкерлерін дайындауға кірісті. Кіші Фин əскерінің құрамы да
жергілікті ұлт өкілдерінен жасақтала бастады. Шведтер заманында
қатардағы əскер құрамында бірең-сараң фин өкілдері болғанымен,
қолбасшылық шендегілер барлығы дерлік швед ұлтының өкілдері
болатын.

Шведтер – қаһарман халық. Реформа кезінде Густав Адольф жəне
Үлкен Петро заманында ХІІ Шарль Швед əскерінің даңқын бүкіл
Еуропаға танытқан болатын. Десек те, ол кезде шведтердің əскери
күші ақсүйектердің қолында болған. Олар өзгелерді (мемлекет
қызметкерлері мен саудагерлерді, өзге де қоғамның зиялы қауым
өкілдерін) мұрындарын шүйіріп, менсінбейтін. Əскери күш құрамында
да қарапайым отбасынан шыққан əскерлерге ерекше қатал тəртіп
орнатылған.
Офицерлер болса, өз əскери міндеттерін өтеуге құлықсыз. Бар
болғаны əскерлерді сапқа түзеп, əскери жиындар өткізіп, казарма
өмірімен ғана шектелетін. Басқа пайдалы ешнəрсемен айналыспай,
есесіне бос уақыттарында ішкілік ішіп, домино ойнап немесе би
билейтін болған. Олардың көбісінің əскери білімдері жеткіліксіз, орта
мектептен кейін, білімдерін жетілдірмеген. Өздері үлгі тұтатын
идеалдары да болмаған. Бар білгендері, қылыштарын айға білеп, бос
əңгіме айту. Ақшаларын оңды-солды шашып, шыттай болып киініп
алып, қыдырып, би билеуде алдарына жан салмайтын, ішкілік пен
құмар ойындардың жанкүйерлері болған. Əскерлерге жекіп, ауыр
сөздер айтып, оларға «казарманың өгіздері» деп, келемеждеп,
əлімжеттік жасайтын болған.
Снелманның бастамасымен, Финляндияның жас зиялы қауым
өкілдері мемлекеттің əскери күшіне ерекше көңіл бөле бастады.
Əсіресе, Отан алдындағы борыштарын өтеп жүрген сарбаздардың
білімі мен біліктілігіне, тəрбиесіне жан-жақты назар аударылған соң,
күн санап ұлттық армияның да деңгейі өсе бастады. Нəтижесінде
лицейлердің озат, үлгілі түлектері, тіпті университет түлектерінің өзі,
əскери мектептерге барып, білімдерін жетілдіретін болды. Олар бір
жағынан əскери борыштарын өтеп, екінші жағынан өздерін ер азамат
ретінде жан-жақты дамыта білді. Снелман əскер құрамындағы
жастардың үнін халық пен билікке жеткізуде олардың ең жақсы
«аудармашысы» бола білді. Ол əрдайым өзі қатысқан жиналыстар мен
жазған мақалаларында төмендегі пікірлерді тілге тиек ететін:
«Сырт көзге мəдениеттің шыңына қол жеткізгендей болып
көрінген ұлттар мен ұлыстардың өзі түсіністік пен бейбітшілікте өмір
сүру үшін қажетті мəдениет пен парасаттың жоғарғы сатысына қол
жеткізе алмаған. Мұның айқын дəлелі, əлі күнге дейін айуандық пен