Жеке өмірге қол сұқпау мен қоғамдық мүдде: шекара қайда, жауапкершілік кімде?

Ақпарат ағыны үдей түскен заманда журналистиканың миссиясы да күрделене түсті. Бір қарағанда, медиа – қоғамның көзі, құлағы һәм тілі. Алайда сол тіл кейде шындықты сөйлетудің орнына, біреудің жан жарасын тіліп өтетін өткір пышаққа айналып барады. Жеке өмір мен қоғамдық мүдденің ара-жігі ажыратылмай қалған сәтте журналистика өз болмысынан айырылады. Өйткені ақпарат тарату – тек дерек жеткізу емес, адам тағдырына араласу.

Қазақстан Республикасының Конституциясы бұл мәселені тек мораль тұрғысынан емес, құқықтық деңгейде нақты бекітіп қойған. 18-баптың 1-тармағында: «Әркімнің жеке өміріне қол сұғылмауына, өзінің және отбасының құпиясы болуына құқығы бар» деп анық жазылған. Ал сол баптың 2-тармағы одан да нақты: «Әркімнің ар-намысы мен абыройының қорғалуына құқығы бар». Бұл нормалар – журналист үшін жай сілтеме емес, шекара. Сол шекарадан асқан сәтте ақпарат еркіндігі емес, құқық бұзушылық басталады.

Бұған қоса, Қазақстан Республикасының «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» заңының 21-бабында журналистің міндеттері айқын көрсетілген: жеке және заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеу, олардың ар-намысы мен абыройын қорлайтын ақпаратты таратпау. Бұл – кәсіби этиканың заңмен бекітілген нұсқасы. Яғни журналист тек қоғам алдында емес, әрбір жеке адам алдында да жауапты.

Соған қарамастан, тәжірибеде бұл талаптардың жиі еленбей жатқаны өкінішті. Қайғылы оқиға орын алса болды, кейбір медиа оны бірден жариялауға асығады. Жол апаты, зорлық-зомбылық, қылмыс құрбандары – бір сәтте адам емес, «контентке» айналады. Камера кейде көмектесудің орнына, адамның ең әлсіз сәтін әшкерелейтін құралға айналып кетеді. Осындай сәтте журналистің қолындағы қалам – шындықты жазатын құрал емес, біреудің тағдырын тілетін қылышқа ұқсап кетеді.

Ең күрделі мәселе – «қоғамдық мүдде» ұғымының бұрмалануы. Көп жағдайда жеке өмірге қатысты ақпараттар «халық білуі тиіс» деген желеумен жарияланады. Бірақ құқықтық тұрғыдан алғанда, қоғамдық мүдде – бұл көпшіліктің қызығушылығы емес. Бұл – қоғам қауіпсіздігіне, мемлекеттік басқаруға немесе қоғамдық тәртіпке әсер ететін ақпарат.

Мысалы, Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 147-бабында: «Жеке өмір туралы мәліметтерді заңсыз жинау және тарату» қылмыс болып саналатыны нақты көрсетілген. Яғни адамның келісімінсіз оның жеке деректерін жариялау – тек этикалық емес, қылмыстық жауапкершілікке әкелетін әрекет. Бұл жерде журналистің «мен тек ақпарат тараттым» деуі – жауапкершіліктен қашу ғана.

Халықаралық деңгейде де бұл қағида берік орныққан. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 12-бабында: «Ешкімнің жеке және отбасылық өміріне өз бетінше қол сұғылмауға тиіс» деп жазылған. Бұл – әмбебап норма. Демек, жеке өмірді қорғау – тек ұлттық заңның талабы емес, адамзаттық құндылық.

Журналистің қаламы – қару. Бірақ ол әділетті қорғайтын құрал болуы тиіс, әлсізді жаралайтын найза емес. Бір сәттік хайп үшін біреудің қайғысын жариялау – батылдық емес, кәсіби әлсіздік. Ақпараттың артында адам тұрғанын ұмытқан сәтте журналистика өз миссиясынан айырылады.

Сондықтан әр журналист өзіне бір ғана сұрақ қоюы тиіс: мен жариялаған ақпарат қоғамға шынайы пайда әкеліп отыр ма, әлде біреудің жеке кеңістігін бұзып отыр ма? Егер екінші жауап басым болса, онда бұл – ақпарат емес, әдепсіздік.

Қорытындысында айтарымыз: заң шекараны сызып қойған. Конституцияның 18-бабы, «БАҚ туралы» заңның 21-бабы, Қылмыстық кодекстің 147-бабы – бұлар жай баптар жиынтығы емес, журналистиканың ар-ожданына қойылған талаптар. Сол талаптарды сақтамаған медиа – қоғамға қызмет етпейді, керісінше сенімге сызат түсіреді.

Ақпараттың шынайылығы ғана емес, оның адамға тигізетін салмағы да өлшенуі тиіс. Сол салмақты сезінбеген сөз – жай сөз емес, ол біреудің тағдырына түскен із.

Материалды дайындаған: Амантай Көгершін 

Даулетбек Каусар 

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 3-курс студенттері

Жетекшісі: фил ғ.к., доцент Р.С.Жақсылықбаева