ЖИДЫҢ ҚАЗІРГІ ҰРПАҚҚА ӘСЕРІ ҚАЛАЙ?

І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетінің Zhansugurov College - і

Бигалымова Д.К., химия пәні оқытушысы

Өзектілігі

XXI ғасыр ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуымен ерекшеленеді. Соңғы жылдары жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары адам өмірінің барлық салаларына еніп, қоғамның даму бағытын өзгертіп отыр. Жасанды интеллект білім беру, медицина, өндіріс, көлік, қаржы және байланыс салаларында кеңінен қолданылуда. Әсіресе қазіргі жастардың күнделікті өмірінде оның маңызы артып келеді.

Бүгінде оқушылар мен студенттер түрлі интеллектуалды бағдарламалар мен қосымшаларды пайдаланады. ChatGPT, Google Gemini, Copilot секілді жүйелер ақпарат іздеуге, мәтін жазуға, тапсырма орындауға және жаңа білім алуға мүмкіндік береді. Мұндай технологиялар уақытты үнемдеп, ақпаратқа қолжетімділікті арттырғанымен, олардың жастардың ойлау қабілетіне, білім алу ерекшеліктеріне және әлеуметтік қарым-қатынасына тигізетін әсері туралы көптеген пікірлер қалыптасуда.

Қазіргі ұрпақ цифрлық технологиялар дәуірінде өмір сүріп жатқандықтан, жасанды интеллекттің оң және теріс ықпалын зерттеу маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Сондықтан зерттеу жұмысымыздың тақырыбын «Жасанды интеллекттің қазіргі ұрпаққа әсері» деп таңдадық.

Зерттеу мақсаты

Жасанды интеллекттің қазіргі ұрпақтың білім алуына, ойлау қабілетіне, шығармашылығына және әлеуметтік дамуына әсерін анықтау.

Зерттеу міндеттері

• Жасанды интеллект ұғымының мәнін анықтау;

• ЖИ технологияларының жастар өміріндегі рөлін зерттеу;

• Білім беру саласындағы ЖИ мүмкіндіктерін талдау;

• Жасанды интеллекттің жастарға тигізетін оң және теріс әсерлерін анықтау;

• ЖИ технологияларын тиімді пайдалану жолдарын ұсыну.

Зерттеу болжамы

Егер жасанды интеллект технологиялары дұрыс әрі мақсатты түрде қолданылса, онда қазіргі ұрпақтың білім деңгейі мен кәсіби дағдылары дамиды, өйткені ЖИ ақпаратты жылдам өңдеуге, оқыту сапасын арттыруға және жаңа мүмкіндіктерді игеруге көмектеседі.

Зерттеу әдістері

Ғылыми әдебиеттерді талдау, салыстырмалы зерттеу, бақылау және ақпараттық деректерді сараптау.

Негізгі бөлім

Жасанды интеллект ұғымы және оның даму тарихы

Жасанды интеллект – адамның ақыл-ой қызметін белгілі бір деңгейде орындай алатын компьютерлік жүйелер мен бағдарламалардың жиынтығы. Бұл технология адамның ойлау, үйрену, шешім қабылдау және ақпаратты өңдеу қабілеттерін модельдеуге бағытталған.«Жасанды интеллект» терминін алғаш рет 1956 жылы америкалық ғалым Джон Маккарти енгізген. Сол уақыттан бастап бұл сала үздіксіз дамып келеді. Алғашқы кезеңдерде ЖИ қарапайым есептерді ғана орындай алса, қазіргі таңда ол мәтін құрастыру, сурет жасау, дауысты тану, тілдерді аудару және күрделі талдау жұмыстарын жүзеге асыра алады.

Соңғы жылдары нейрондық желілер мен машиналық оқыту технологияларының дамуы жасанды интеллект мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтті. Нәтижесінде ЖИ адам өмірінің ажырамас бөлігіне айнала бастады.

Жасанды интеллекттің білім беру саласына әсері

Білім беру саласы жасанды интеллектті ең көп қолданатын бағыттардың бірі болып табылады. Қазіргі таңда оқушылар мен студенттер қажетті ақпаратты бірнеше секунд ішінде тауып, оқу материалдарын оңай меңгере алады.

Жасанды интеллекттің көмегімен:

• күрделі тақырыптарға түсініктеме алуға;

• есептерді шығаруға;

• шет тілдерін үйренуге;

• ғылыми жұмыстар жазуға;

• презентациялар дайындауға мүмкіндік бар.

Мысалы, оқушы белгілі бір тақырып бойынша сұрақ қойса, ЖИ оған түсінікті әрі қысқа жауап бере алады. Бұл оқыту процесін жеделдетіп, білім алушының уақытын үнемдейді.

Сонымен қатар, жасанды интеллект әр адамның білім деңгейіне сәйкес жеке оқыту бағдарламаларын ұсына алады. Мұндай тәсіл оқушылардың материалды жақсы меңгеруіне жағдай жасайды.

Кейбір елдерде ЖИ негізіндегі білім беру платформалары оқушылардың үлгерімін бақылап, олардың әлсіз тұстарын анықтап, қосымша тапсырмалар ұсынады. Бұл білім сапасын арттыруға ықпал етеді.

Жасанды интеллекттің жастарға тигізетін оң әсерлері

Жасанды интеллекттің қазіргі ұрпаққа тигізетін пайдалы жақтары өте көп.

Біріншіден, ол ақпаратқа қолжетімділікті арттырады. Бұрын белгілі бір мәліметті табу үшін кітапханаға барып, көптеген әдебиеттерді қарастыру қажет болатын. Қазіргі уақытта қажетті ақпаратты санаулы секундтар ішінде табуға болады.

Екіншіден, ЖИ жастардың цифрлық сауаттылығын арттырады. Олар жаңа технологияларды меңгеріп, заманауи бағдарламалармен жұмыс істеуді үйренеді.

Үшіншіден, жасанды интеллект шығармашылық қабілеттерді дамытуға көмектеседі. Қазіргі таңда сурет салуға, музыка жазуға, бейнеролик дайындауға және дизайн жасауға арналған көптеген интеллектуалды бағдарламалар бар.

Төртіншіден, ЖИ мүмкіндігі шектеулі адамдарға да үлкен көмек көрсетеді. Мысалы, мәтінді дыбысқа айналдыру немесе дауысты мәтінге айналдыру технологиялары олардың білім алуына қолайлы жағдай жасайды.

Бесіншіден, жасанды интеллект болашақ мамандықтарды игеруге мүмкіндік береді. Бағдарламалау, робототехника, деректерді талдау және цифрлық технологиялар саласындағы мамандарға сұраныс жылдан-жылға артып келеді.

Жасанды интеллекттің теріс әсерлері

Жасанды интеллекттің көптеген артықшылықтарымен қатар белгілі бір қауіптері де бар.

Ең басты мәселелердің бірі – жастардың дайын жауаптарға тәуелді болуы. Кейбір оқушылар тапсырмаларды өз бетінше орындамай, толығымен ЖИ көмегіне сүйенеді. Бұл олардың сыни ойлау қабілетінің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Сонымен қатар, жасанды интеллект ұсынған ақпарат әрқашан нақты бола бермейді. Кейде жүйе қате немесе ескірген мәлімет беруі мүмкін. Сондықтан алынған ақпаратты бірнеше дереккөз арқылы тексеру қажет.

Тағы бір мәселе – шығармашылық белсенділіктің төмендеуі. Егер оқушы барлық жұмысты жасанды интеллектке орындатса, оның өздігінен ойлану, талдау және қорытынды жасау қабілеті әлсіреуі мүмкін.

Жасанды интеллектті шамадан тыс пайдалану технологиялық тәуелділікке де алып келеді. Кейбір жастар ұзақ уақыт компьютер немесе смартфон алдында отырып, әлеуметтік қарым-қатынасты азайтады. Бұл олардың психологиялық және эмоционалдық жағдайына әсер етуі мүмкін. Сонымен бірге ЖИ дамуы көптеген мамандықтардың автоматтандырылуына себеп болуда. Болашақта кейбір жұмыстарды роботтар мен интеллектуалды жүйелер атқаруы мүмкін. Сондықтан қазіргі жастар еңбек нарығындағы өзгерістерге бейімделуге дайын болуы қажет.

Жасанды интеллект және болашақ ұрпақ

Сарапшылардың пікірінше, алдағы жылдары жасанды интеллекттің мүмкіндіктері одан әрі кеңейе түседі. Ол медицинада ауруларды ерте анықтауға, өндірісте өнімділікті арттыруға және білім беру жүйесін жетілдіруге көмектеседі.

Болашақта табысты маман болу үшін жастар тек ақпаратты жаттап қана қоймай, оны талдай білуі керек. Сондай-ақ сыни ойлау, шығармашылық қабілет, коммуникация және технологияларды тиімді пайдалану дағдылары ерекше маңызға ие болады.

Жасанды интеллект адамды толық алмастыра алмайды. Себебі адамға тән эмоция, моральдық құндылықтар, шығармашылық ойлау және жауапкершілік секілді қасиеттерді технология толық қайталай алмайды. Сондықтан ЖИ адам еңбегін алмастырушы емес, көмекші құрал ретінде қарастырылуы тиіс.

Қорытынды

Қорытындылай келе, жасанды интеллект қазіргі қоғамның дамуына үлкен ықпал етіп отырған маңызды технология болып табылады. Оның жастарға тигізетін пайдасы өте көп: білім алуды жеңілдетеді, ақпаратқа қолжетімділікті арттырады, жаңа дағдыларды меңгеруге мүмкіндік береді және шығармашылық әлеуетті дамытуға көмектеседі.

Алайда ЖИ-ді шамадан тыс пайдалану ойлау қабілетінің әлсіреуіне, дайын жауаптарға тәуелділікке және әлеуметтік белсенділіктің төмендеуіне алып келуі мүмкін. Сондықтан жасанды интеллектті тиімді әрі саналы пайдалану қажет.

Қазіргі ұрпақ жасанды интеллекттің мүмкіндіктерін дұрыс пайдаланып, оны білім алу мен өзін-өзі дамыту құралы ретінде қолданса, болашақта бәсекеге қабілетті, білімді және технологиялық сауатты қоғам қалыптастыруға үлес қоса алады.

Қолданылған әдебиеттер

1. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – Pearson Education, 2021.

2. UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris, 2023.

3. Kaplan A., Haenlein M. Artificial Intelligence and its impact on society. – Business Horizons, 2019.

4. Қазақстан Республикасының Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің ресми материалдары.

5. Білім беруді дамытудың ұлттық орталығының ақпараттық материалдары.