УДК 376:159.942:378

Қалияс Мирас Салаватұлы

¹ І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, «7M01902 – Арнайы педагогика» білім беру бағдарламасының 1-курс магистранты.

² І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, ф.ғ.к., оқытушы-дәріскер.

ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫНДА БОЛАШАҚ АРНАЙЫ ПЕДАГОГТАРДЫҢ ЭМОЦИОНАЛДЫ ИНТЕЛЛЕКТІСІН ДАМЫТУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Аңдатпа. Мақала болашақ арнайы педагогтардың эмоционалды интеллектін ЖОО-да дамыту мәселесіне арналған. ЭИ-дің теориялық негіздері мен арнайы педагог қызметіндегі маңызы қарастырылған. ЖОО-да ЭИ дамытудың негізгі ерекшеліктері анықталған.

Түйін сөздер: эмоционалды интеллект, арнайы педагог, кәсіби даярлық, эмпатия, инклюзивті білім беру.

Аннотация. В статье рассматривается проблема развития эмоционального интеллекта будущих специальных педагогов в условиях высшего учебного заведения. Анализируются теоре-тические основы эмоционального интеллекта и его значение в профессиональной деятельности специального педагога.Также раскрываются особенности развития эмоционального интеллекта в вузе.

Ключевые слова:эмоциональный интеллект, специальный педагог, профессиональная подготовка, эмпатия, инклюзивное образование.

Abstract. The article examines the development of emotional intelligence of future special education teachers in higher education institutions. The theoretical foundations of emotional intelligence and its importance in professional activity are analyzed. The features of developing emotional intelligence in higher education are also described.

Keywords: emotional intelligence, special education teacher, professional training, empathy, inclusive education.

Кіріспе.

Қазіргі білім беру жүйесінде инклюзивті ортаның дамуына байланысты арнайы педагогтардың кәсіби құзыреттілігіне қойылатын талаптар артты. Мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыс істеу тек арнайы әдістемелік білімді ғана емес, сонымен қатар жоғары деңгейдегі эмоционалды интеллектіні (ЭИ) талап етеді. Эмоционалды интеллект – өз және басқа адамдардың эмоцияларын тану, түсіну, басқару және оларды тиімді коммуникация мен проблемаларды шешуге пайдалану қабілеті.

ЭИ феноменінің ғылыми негіздері П. Саловей, Дж. Мэйер, Д. Карузо, Д. Гоулман, Р. Бар-Он, М. Зейднер, Дж. Мэттьюс, Р. Робертс еңбектерінде қаланды. Ресейлік ғалымдардан Д.В. Люсин, И.Н. Андреева, Е.А. Сергиенко, Г.Г. Горскова зерттеулері ЭИ-дің теориялық және эмпирикалық аспектілерін ашты. Отандық ғалымдар А.М. Кустубаева, С.М. Джакупов, А.А. Толегенова эмоционалды және когнитивті интеллект мәселелерін зерттеп, халықаралық әдістемелерді отандық таңдамаға бейімдеді.

Зерттеудің ғылыми мәселесі – болашақ арнайы педагогтардың кәсіби даярлығы барысында эмоционалды интеллект құрылымдық компоненттерін дамытудың теориялық негіздері мен психологиялық-педагогикалық тұрғыдан жүйелі түрде зерттелмеуі.

Зерттеудің мақсаты – жоғары оқу орнында болашақ арнайы педагогтардың эмоционалды интеллектісін дамытудың теориялық-әдіснамалық негіздерін анықтау және осы процестің ерекшеліктерін сипаттау.

Негізгі бөлім.

1. Эмоционалды интеллект феноменінің теориялық негіздері.

Эмоционалды интеллект (ЭИ) – адамның өз және басқалардың эмоцияларын тану, түсіну, басқару қабілеті. Бұл феноменнің ғылыми айналымға енуі ХХ ғасырдың соңғы ширегіне сәйкес келеді. Эмоциялардың интеллектуалды табиғаты туралы алғашқы идеялар ежелгі грек философтарының еңбектерінде кездеседі. Аристотель эмоцияларды ақылмен басқару мүмкіндігін атап көрсетсе, Спиноза аффектілерді тану арқылы оларды басқаруға болатынын жазды. ХХ ғасырда бұл идеялар Л.С. Выготскийдің «эмоциялар мен интеллект бірлігі» тұжырымдамасында, С.Л. Рубинштейннің «эмоционалды ойлау» теориясында, А.Н. Леонтьевтің «жеке мағына» концепциясында одан әрі дамыды.

Қазіргі ғылымда эмоционалды интеллект бірнеше негізгі теориялық модельдермен сипатталады. Біріншісі – П. Саловей мен Дж. Мэйердің қабілеттер моделі. 1990 жылы олар ЭИ-ді «өзінің және басқалардың эмоцияларын қадағалау, оларды ажырату және ойлау мен әрекетті бағыттау үшін осы ақпаратты пайдалану қабілеті» деп анықтады [1]. 1997 жылы Дж. Мэйер мен П. Саловей модельді жетілдіріп, төрт тармақты иерархиялық құрылым ұсынды. Бірінші тармақ – эмоцияларды қабылдау, бағалау және білдіру (эмоцияларды бет-әлпет, дауыс интонациясы, дене тілі арқылы тану). Екінші тармақ – эмоцияларды ойлауды жеңілдету үшін пайдалану (эмоциялар когнитивті процестерді бағыттайды, шығармашылық ойлауды ынталандырады). Үшінші тармақ – эмоцияларды түсіну және талдау (күрделі эмоцияларды ажырату, олардың арасындағы байланыстарды түсіну). Төртінші тармақ – эмоцияларды саналы түрде басқару (жағымсыз эмоцияларды азайту және жағымды эмоцияларды күшейту) [2,3].

Екінші модель – Д. Гоулманның аралас моделі. 1995 жылы жарық көрген «Эмоционалды интеллект» кітабында Гоулман ЭИ концепциясын кеңінен танымал етті [4]. Ол ЭИ-ді тек когнитивті қабілет ретінде емес, тұлғалық қасиеттер мен әлеуметтік дағдыларды қамтитын кең конструкт ретінде қарастырды. Гоулманның моделі бес компоненттен тұрады: өзін-өзі тану (өз эмоцияларын түсіну), өзін-өзі реттеу (импульстерді бақылау, стрессті басқару), мотивация (ішкі жетістікке ұмтылу, оптимизм), эмпатия (басқалардың эмоцияларын сезіну) және әлеуметтік дағдылар (қарым-қатынас, конфликтілерді шешу) [5].

Үшінші модель – Р. Бар-Онның эмоционалды-әлеуметтік интеллект моделі. Бар-Он ЭИ-ді «адамның қоршаған орта талаптарына табысты бейімделуіне ықпал ететін эмоционалды, тұлғалық және әлеуметтік қабілеттердің жиынтығы» ретінде анықтады [6]. Оның моделі бес компоненттен және 15 субкомпоненттен тұрады: өзіндік қатынас (өзін-өзі тану, тәуелсіздік, өзін-өзі бағалау), тұлғааралық қатынас (эмпатия, әлеуметтік жауапкершілік), бейімделу (икемділік, проблемаларды шешу), стресс-менеджмент (стресске төзімділік) және жалпы көңіл-күй (оптимизм, бақыттылық). Бар-Он өз моделі негізінде EQ-i сауалнамасын әзірледі.

Төртінші модель – Д.В. Люсиннің екі компонентті моделі. Ресейлік ғалым ЭИ-ді тұлғааралық (басқалардың эмоцияларын түсіну және басқару) және тұлғаішілік (өз эмоцияларын түсіну және басқару) деп бөліп, «ЭмИн» сауалнамасын әзірледі. М. Зейднер, Дж. Мэттьюс және Р. Робертс «Emotional intelligence: Science and myth» еңбегінде ЭИ-ге қатысты ғылыми дәлелдер мен мифтерді жүйеледі [7].

Отандық ғылымда ЭИ мәселесі соңғы жиырма жылда белсенді зерттеліп келеді. А.М. Кустубаева, С.М. Джакупов, А.А. Толегенова, Р. Ракишев эмоционалды және когнитивті интеллект арасындағы байланысты зерттеп, бұл екі конструкттың өзара тәуелсіз, бірақ толықтырушы екенін көрсетті [8]. А.М. Кустубаева, Дж. Мэттьюс, С.М. Джакупов, А.А. Толегенова «Эмоциональный интеллект» сауалнамасының орыс тілді нұсқасын қазақстандық таңдамаға бейімдеп, валидизациялады [9]. Сонымен қатар, А. Kustubayeva, G. Matthews және әріптестері ЭИ-дің практикалық шешім қабылдауға әсері мен бейімделу механизмдеріндегі рөлін анықтады.

2. Арнайы педагог қызметіндегі эмоционалды интеллекттің маңызы.

Арнайы педагогика – ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды оқыту мен тәрбиелеудің теориясы мен практикасы. Бұл саладағы маманның қызметі жоғары эмоционалды жүктемелілігімен, стрессогенділігімен және кәсіби күйіп кету қаупімен сипатталады. Эмоционалды интеллект арнайы педагогтың кәсіби табыстылығы мен психологиялық әл-ауқатының негізгі факторларының бірі болып табылады.

Біріншіден, арнайы педагог «көмек көрсету кәсібінің» өкілі ретінде үнемі жоғары эмоционалды жүктемеге ұшырайды. Көмек көрсету кәсіптері (дәрігерлер, психологтар, әлеуметтік қызметкерлер, педагогтар) эмоционалды сарқылу қаупі жоғары салалар қатарына жатады. Арнайы педагогтар бұл топ ішінде ең осал санат болып табылады, себебі олар есту, көру, сөйлеу, зияттық дамуында, тірек-қимыл аппаратында, эмоционалды-еріктік сферасында бұзылыстары бар балалармен жұмыс істейді. Баланың алғашқы дыбысты айтуы, алғашқы қадам жасауы – бұл жетістіктерге жету үшін педагог айлар, кейде жылдар бойы жұмыс істеуі қажет. Нәтиженің тез көрінбеуі, регресс жағдайлары педагогтың эмоционалды күйіне кері әсер етуі мүмкін. Осы тұрғыдан ЭИ-дің өзін-өзі реттеу компоненті кәсіби күйіп кетудің алдын алады. П. Саловей, Л. Страуд және әріптестерінің зерттеуінде жоғары ЭИ-ге ие адамдардың стресс реактивтілігі төмен екені дәлелденді [10].

Екіншіден, арнайы педагог қызметінде эмпатия ерекше рөл атқарады. Эмпатия – басқа адамның ішкі әлемін оның көзімен көру, оның қуанышын немесе ауырсынуын сезіну қабілеті. Арнайы педагог үшін эмпатия тек этикалық талап емес, ол кәсіби құрал болып табылады. Ерекше балалар көбінесе сөйлеу, танымдық немесе коммуникативті қиындықтарға байланысты өз қажеттіліктерін вербалды түрде білдіре алмайды. Педагог олардың эмоциялық күйін, мимикасын, дене қимылдарын, дауыс интонациясын «оқи» білуі қажет. Бұл әсіресе аутизм спектрі бұзылыстары бар балалармен жұмыс істегенде маңызды. Эмпатия ата-аналармен жұмыста да аса қажет: ерекше баланың ата-анасы күйзеліс, кінәлау, үмітсіздік, ашулану сияқты күрделі эмоцияларды бастан кешіреді. Эмпатиясы жоғары педагог ата-аналармен сенімді қарым-қатынас орната алады. Алайда, шамадан тыс эмпатия «эмпатиялық дистреске» немесе «жанашырлық шаршауына» әкелуі мүмкін. Сондықтан эмпатияны өзін-өзі реттеу дағдыларымен ұштастыру маңызды.

Үшіншіден, әлеуметтік дағдылар мен коммуникация мультидисциплинарлы командада тиімді жұмыс істеу үшін қажет. Инклюзивті білім беру жағдайында арнайы педагог жалпы педагогтармен, психологтармен, логопедтермен, әдіскерлермен, әкімшілікпен бірге жұмыс істейді. Команданың әрбір мүшесінің өз көзқарасы, өз тәсілдері бар. Тиімді коммуникация, конфликтілерді шешу, ынтымақтастық орнату дағдылары команданың табысты жұмыс істеуінің кепілі болып табылады. Әрбір коммуникация түрі әртүрлі дағдыларды талап етеді: баламен – қарапайым тіл, ата-аналармен – эмпатиялық тыңдау, әріптестермен – кәсіби пікірталас жүргізу, әкімшілікпен – нәтижелерді презентациялау.

Төртіншіден, мотивациялық компонент ерекше маңызға ие. Ерекше балаларды оқыту көп жағдайда тез нәтиже бермейді. Бала алғашқы дыбысты айтқанша, алғашқы дербес әрекетті орындағанша айлар, жылдар жұмыс істеуге тура келеді. Кейбір жағдайларда прогресс өте баяу болады. Педагогтың ішкі мотивациясы, оптимизмі, кәсіби миссиясына адалдығы ұзақ мерзімді жұмыста тұрақтылықты сақтайды. Гоулман мотивацияны ЭИ-дің бес компонентінің бірі ретінде қарастырды [4,5].

Бесіншіден, ЭИ-дің когнитивті аспектісі баланың мінез-құлқын дұрыс интерпретациялауға және тиімді түзету стратегияларын әзірлеуге мүмкіндік береді. Мысалы, агрессивті мінез-құлық көрсететін баланың әрекетінің астарында қорқыныш, үрей, назар аударту қажеттілігі немесе сенсорлық шамадан тыс жүктеме жатуы мүмкін. ЭИ-і жоғары педагог бұл себептерді ажырата алады және баланың шынайы қажеттілігіне бағытталған әрекет ете алады.

3. Жоғары оқу орнында болашақ арнайы педагогтардың эмоционалды интеллектін дамытудың ерекшеліктері.

Жоғары оқу орны – болашақ маманның кәсіби тұлғасы қалыптасатын негізгі кезең. Осы тұрғыдан болашақ арнайы педагогтардың эмоционалды интеллектін дамытудың бірнеше маңызды ерекшеліктері бар. Бірінші ерекшелік – студенттердің базалық ЭИ деңгейінің дифференциациясы. ЖОО-ға түсетін студенттер әртүрлі отбасылық, білім беру және әлеуметтік ортадан келеді. Біреулері эмпатия мен эмоционалды ашықтыққа тәрбиеленген отбасыларда өскен болса, басқалары эмоцияларын басуға дағдыланған ортада тәрбиеленген. М. Зейднер, Дж. Мэттьюс және Р. Робертс ЭИ-дің 60-70%-ы тәрбие мен білім арқылы дамитынын көрсетті [7]. Бұл ЭИ дамыту бағдарламаларын жекелендіруді талап етеді.

Екінші ерекшелік – психологиялық-педагогикалық пәндердің теориялық және практикалық әлеуеті. Арнайы педагогтарды даярлау бағдарламасында «Психология», «Жас ерекшелік психологиясы», «Арнайы психология», «Педагогикалық коммуникация» сияқты пәндер бар. Бұл пәндерде эмоциялар психологиясы, эмпатия, стрессті басқару, коммуникация теориясы тақырыптары қамтылған. Алайда, дәстүрлі дәріс форматы ЭИ дамыту үшін жеткіліксіз. Дағдыларды қалыптастыру үшін тренингтер, рольдік ойындар, кейс-стадилер, топтық дискуссиялар қажет.

Үшінші ерекшелік – педагогикалық практиканың эмоционалды тәжірибе жинақтаудағы рөлі. Практика барысында студент нақты кәсіби жағдаяттармен бетпе-бет келеді, өзінің эмоционалды реакцияларын байқайды, стрессті бастан кешіреді. Бұл тәжірибелер ЭИ дамыту үшін баға жетпес материал болып табылады. Практикадан кейінгі рефлексия, күнделік жүргізу, супервизия – бұл тәжірибелерді ЭИ дамыту ресурсына айналдырудың тиімді жолдары.

Төртінші ерекшелік – студенттік жастың ЭИ дамуына сензитивтілігі. ЖОО-да оқитын студенттер (18-22 жас) ересектікке өту кезеңінде болады. Бұл кезеңде эмоционалды реттеудің жетілуі, өз эмоцияларын саналы түрде басқару дағдыларының қалыптасуы, кәсіби бірегейліктің қалыптасуы жүреді. Бұл өзгерістер ЭИ дамыту үшін қолайлы жағдай туғызады.

Бесінші ерекшелік – элективті курстар мен факультативтердің мүмкіндіктері. «Эмоционалды интеллект негіздері», «Педагогтың эмоционалды құзыреттілігі», «Стрессті басқару психологиясы» сияқты элективті курстар болашақ арнайы педагогтардың ЭИ дамытуына айтарлықтай үлес қоса алады. Мұндай курстардың мазмұнын студенттердің қажеттіліктеріне бейімдеуге, практикалық әдістерді қолдануға мүмкіндік береді.

Алтыншы ерекшелік – ЖОО психологиялық қызметінің профилактикалық және дамытушылық рөлі. Психологиялық қызмет студенттерге жеке кеңес беру, топтық тренингтер өткізу, ЭИ диагностикасын жүргізу, эмоционалды қиындықтарды шешуге көмектесу арқылы ЭИ дамытуға үлес қоса алады.

Жетінші ерекшелік – халықаралық тәжірибені бейімдеу қажеттілігі. А.М. Кустубаева, Дж. Мэттьюс, С.М. Джакупов, А.А. Толегенова ЭИ өлшеу әдістемелерін қазақстандық таңдамаға бейімдеудің маңыздылығын көрсетті [11, 12]. Қазақстан көпұлтты мемлекет болғандықтан, ЭИ дамыту бағдарламалары мәдени ерекшеліктерді ескеруі қажет.

Сегізінші ерекшелік – цифрлық технологиялардың рөлі. Қазіргі студенттер – цифрлық ұрпақ өкілдері. Онлайн-курстар, мобильді қосымшалар, виртуалды симуляциялар ЭИ дамытудың заманауи құралдары бола алады. Алайда, тікелей адамдық қарым-қатынас ЭИ дамытудың негізі болып қала береді.

Қорытынды.

Жүргізілген теориялық талдау негізінде келесі тұжырымдар жасалды. Эмоционалды интеллект – көп компонентті, динамикалық және дамытуға келетін психологиялық құбылыс. Оның ғылыми негіздері П. Саловей, Дж. Мэйер, Д. Карузо, Д. Гоулман, Р. Бар-Он, М. Зейднер, Дж. Мэттьюс, Р. Робертс еңбектерінде қаланды. Қазақстандық ғалымдар А.М. Кустубаева, С.М. Джакупов, А.А. Толегенова халықаралық әдістемелерді отандық таңдамаға бейімдеді.

Арнайы педагог қызметінде эмоционалды интеллект ерекше маңызға ие: ол кәсіби күйіп кетудің алдын алады, эмпатия арқылы ерекше балалармен және ата-аналармен тиімді қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді, әлеуметтік дағдылар мультидисциплинарлы командада жұмыс істеуді қамтамасыз етеді, мотивация ұзақ мерзімді жұмыста тұрақтылықты сақтайды.

ЖОО-да болашақ арнайы педагогтардың ЭИ дамытудың сегіз негізгі ерекшелігі анықталды: базалық деңгей дифференциациясы, теория мен практиканың байланысы, педагогикалық практиканың рөлі, студенттік жастың сензитивтілігі, элективті курстардың мүмкіндіктері, психологиялық қызметтің профилактикалық рөлі, халықаралық тәжірибені бейімдеу қажеттілігі және цифрлық технологияларды қолдану. Осы бағыттағы эмпирикалық зерттеулер алдағы жұмыстардың перспективасы болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Mayer J.D., Salovey P., Caruso D.R. Emotional intelligence: theory, findings and implications // Psychological Inquiry. – 2004. – Vol.15(3). – P. 197-215

2. Salovey P., Mayer J.D., Goldman S., Turvey C., Palfai T. Emotional attention, clarity and repair: Exploring emotional intelligence using the Trait Meta-Mood Scale // Emotion, disclosure and Health / Pennebaker (ed.). – Washington DC: American Psychological Association, 1995. – P. 125-154.

3. Mayer J.D., Salovey P. What is emotional intelligence? // Emotional development and emotional intelligence / P. Salovey, D.J. Sluyter (Eds.). – New York: Basic Books, 1997. – P. 3-31.

4. Goleman D. Emotional intelligence: why it can matter more than IQ. – New York: Bantam Books, 1995.

5. Goleman D. Working with emotional intelligence. – London: Bloomsbury, 1998.

6. Bar-On R. Emotional and social intelligence: insights from the emotional quotient inventory // The handbook of emotional intelligence / R. Bar-On, J.D.A. Parker (Eds.). – San Francisco: Jossey-Bass, 2000. – P. 363-388.

7. Matthews G., Zeidner M., Roberts R. Emotional intelligence: Science and myth. – Cambridge, MA: MIT Press, 2002.

8. Кустубаева А., Джакупов С.М., Толегенова А.А., Ракишев Р. Эмоциональный и когнитивный интеллект // Вестник НАПК. – 2008. – №1-2. – С. 30-37.

9. Кустубаева А.М., Мэттьюс Дж., Джакупов С.М., Толегенова А.А. Адаптирование русскоязычной версии опросника «Эмоциональный интеллект» // Вестник КазНУ. – 2009. – №1(28). – С. 29-34.

10. Salovey P., Stroud L.R., Woolery A., Epel E.S. Perceived Emotional Intelligence, stress reactivity, and symptom reports: further explorations using the Trait Meta-Mood Scale // Psychology and Health. – 2002. – Vol.17. – N5. – P. 627.

11. Kustubayeva A., Panganiban A.R., Matthews G. Affective biases in information search during tactical decision-making // Proceedings of the Human Factors and Ergonomics Society 54th Annual Meeting. – San Francisco, USA, 2010. – P. 1057-1061.

12. Matthews G., Panganiban A.R., Guznov S., Kustubayeva A. Personality traits and emotion: a cognitive-adaptive perspective // The 11th Annual Meeting of the Society for Personality and Social Psychology. – Las Vegas, USA, 2010. – P. 90.