КЕМЕЛ ТҰЛҒА ТАҒЫЛЫМЫ

Адамзат тарихының қай кезеңінде болмасын, қоғамның өресі мен өркениеттің өлшемі ондағы «Тұлға» болмысымен айқындалған. Қазақ топырағында бұл идея «Кемел адам» немесе «Толық адам» деген атпен тамыр жайып, ұлттық діл мен дүниетанымның темірқазығына айналды. Кемелдену – бұл құрғақ білімнің жиынтығы емес, ол – ақыл нұры, жүрек жылуы және рух асқақтығы тоғысқан, адамдық табиғаттың ең биік шыңы.

Әл-Фараби: Интеллектуалдық кемелдіктің генезисі

Шығыстың «Екінші ұстазы» атанған Әбу Насыр әл-Фараби кемелдік теориясын философиялық-антропологиялық жүйеге келтірген бірегей ойшыл. Оның пайымдауындағы кемел адам – бұл теориялық парасат пен этикалық ізгіліктің үндесуі.

Фарабише, кемелдік – «қайырымды қаланың» рухани сәулеті. Ол адам бойындағы жаратылыстық нышан мен жүре келе қалыптасатын тәрбиелік үрдістің ажырамас бірлігін талап етті. Фараби философиясында білімсіз кемелдік, этикасыз білім тұл тұлғаланады. Білім – адамның болмысын нұрландырып, мінез-құлқын ізгілендіретін құдірет. Ол «бірінші таным» арқылы ақиқаттың мәніне бойлауды мұрат тұтты. Оның «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» атты трактатындағы кемелдік – жеке бастың бақытынан гөрі, жалпы адамзаттық игілікке ұмтылған парасатты қоғамның көрінісі.

Абай Құнанбайұлы: «Толық адам» – руханияттың экзистенциалды өлшемі

Егер Фараби кемелдіктің рационалды іргетасын қаласа, Хакім Абай оны рухани-этикалық биікке – «Толық адам» деңгейіне көтерді. Абайдың бұл ілімі – ұлттық философияның алтын діңгегі.

Абай кемелдіктің үш тағанын ұсынады:

Ыстық қайрат – қажырлы ерік-жігер мен мұқалмас энергия.

Нұрлы ақыл – терең логика, парасат пен ғылым сәулесі.

Жылы жүрек – махаббат, рақым, әділет пен шыншылдық.

Абай бұл үш қасиеттің ішінен жүректі – бас төреші, рухани тегершік ретінде таниды. Жүрексіз ақыл – қулыққа, жүрексіз қайрат – соқыр зұлымдыққа айналмақ. Абай кемелдігінің басты жаңалығы – өзімшілдікті (нәпсіні) жеңіп, жалпыадамзаттық деңгейге көтерілу. «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» қағидасы – кемелдіктің ең жоғарғы адамгершілік өлшемі. Бұл – адамның өзінен асып, өзгеге шуақ шашуы.

Бауыржан Момышұлы: Намыс пен Ерліктің практикалық философиясы

Кемелдік – бұл тек кітап бетіндегі теориялық пайым емес, ол – тағдырдың сынында, майданның шебінде сыналатын қайсар мінез. Бауыржан Момышұлының тұлғалық болмысы кемелдіктің өміршең және ұлттық-патриоттық қырын айшықтады.

Бауыржан Момышұлының «Намыс» кодексі Абайдың «Толық адам» ілімін өмірдің өзінде тірілтті. Ол үшін кемелдік – сөздің сертпен, істің армен үндесуі. Момышұлы болмысындағы кемелдіктің өзегі – тәртіп пен жауапкершілік. «Тәртіпке бағынған құл болмайды, тәртіпсіз ел болмайды» деген қанатты сөзі – адамның ішкі хаосын ауыздықтап, қоғам алдындағы киелі борышын сезінуі. Егер Абай «сүй» деп жүрекке үндеу тастаса, Бауыржан сол махаббатты қаһармандықпен, рухтың беріктігімен бекітті. Бұл – кемелдіктің ерлік пен ар-ұят деңгейіндегі шындығы.

Үш алыптың арасында ұрпақтар үнін жалғаған үзілмес алтын арқау бар. Бірінші кезекте – интеллектуалдық өрені дер едім. Фарабидің «Парасатты ақылы» Абайдың «Нұрлы ақылымен» астасып, Бауыржанның стратегиялық ойлау жүйесі мен қолбасшылық парасатына ұласты. Әл-Фараби үшін «Әділет» – мемлекеттің баяндылығы. Абай үшін ол – иманның шарты. Бауыржан үшін – қайсар мінез.

Ойшылдардың бәрі адамның өзін-өзі тәрбиелеуін бірінші орынға қойды. Абайдың «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ» деген тұжырымы – бұл үш тұлғаның да өмірлік қағидасы.

Қорыта айтқанда, «адам болып келген соң, адам болып кету – парыз» деген бабалар аманаты кемелдік теориясының ең басты өлшемі болса керек. Тұлғалар тағылымы арқылы сомдалған бұл қағидалар адамның өз болмысын тануы мен қоғам алдындағы жауапкершілігінің көрінісі болып қала бермек. Қазіргі жаһандану дәуірінде «Толық адам» концепциясы – бәсекеге қабілетті біліммен қатар, ұлттық рухы биік, ар-ұяты ояу азаматтың бейнесін сомдайды.

Материалды дайындаған: Мейірқұл Күнсұлу

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 3-курс студенті

Жетекшісі: фил ғ.к., доцент Р.С. Жақсылықбаева