Жолғараева Аружар Мәлікқызы.Жұмассатұлы Мақсат

КӨПТІЛДІ БІЛІМ БЕРУ(MULTILINGUAL EDUCATION)артықшылықтары

КӨПТІЛДІ БІЛІМ БЕРУ (MULTILINGUAL EDUCATION) АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ

Аннотация

Бұл ғылыми мақалада көптілді білім берудің теориялық-әдіснамалық негіздері және оның қазіргі білім беру жүйесіндегі орны қарастырылады. Зерттеу барысында Қазақстандағы үштілділік саясатының мазмұны мен құрылымы талданып, оның білім беру үдерісіне ықпалы анықталады. Сонымен қатар, оқушылардың когнитивті дамуына көптілділіктің әсері психолингвистикалық тұрғыдан сипатталады. Ерте жастан шет тілін меңгерудің тиімділігі ғылыми деректер негізінде дәлелденеді. Көптілді білім берудің артықшылықтары мен кемшіліктері салыстырмалы түрде қарастырылып, оның тұлғаның интеллектуалдық, коммуникативтік және әлеуметтік құзыреттіліктерін дамытудағы маңызы айқындалады. Зерттеу нәтижелері көптілді білім беру жүйесін жетілдіру бағытындағы ұсыныстармен толықтырылады.

Кілт сөздер

көптілді білім беру, полилингвизм, билингвизм, үштілділік саясаты, когнитивті даму, психолингвистика, тілдік құзыреттілік, ерте тілдік оқыту

Кіріспе

Қазіргі жаһандану дәуірінде білім беру жүйесіне қойылатын талаптар айтарлықтай өзгерді. Ақпараттық қоғам жағдайында жеке тұлғаның бәсекеге қабілеттілігі оның тек кәсіби білім деңгейімен ғана емес, сонымен қатар тілдік құзыреттілігімен де анықталады. Осы тұрғыдан алғанда, көптілді білім беру мәселесі ерекше өзектілікке ие. Көптілділік – тек тіл меңгеру ғана емес, ол мәдениеттер диалогын қалыптастыратын, тұлғаның дүниетанымын кеңейтетін күрделі әлеуметтік-педагогикалық құбылыс.

Қазақстан Республикасында көптілді білім беру мемлекеттік деңгейде қолдау тауып, білім беру саясатының басым бағыттарының біріне айналды. Үштілділік саясаты – қазақ, орыс және ағылшын тілдерін меңгеруді көздейтін кешенді бағдарлама. Бұл бастама елдің халықаралық білім кеңістігіне интеграциялануына және жаһандық бәсекеге қабілетті кадрлар даярлауға бағытталған.

Тақырыптың өзектілігі

Көптілді білім беру қазіргі таңда әлемдік білім беру жүйесінің маңызды компонентіне айналды. Экономикалық, мәдени және ғылыми байланыстардың кеңеюі бірнеше тілді меңгерген мамандарға деген сұранысты арттыруда. Қазақстан жағдайында бұл мәселе ерекше маңызға ие, себебі елдің көпұлтты құрамы мен геосаяси орналасуы тілдік әртүрлілікті сақтауды және дамытуды талап етеді.

Сонымен қатар, көптілді білім беру оқушылардың когнитивті дамуына оң әсер ететіндігі ғылыми тұрғыдан дәлелденген. Осыған байланысты, бұл мәселені терең зерттеу педагогика, психология және лингвистика ғылымдарының тоғысындағы өзекті бағыттардың бірі болып табылады

Зерттеу мақсаты:

Көптілді білім берудің ғылыми-теориялық негіздерін талдау – бұл педагогика, психолингвистика және әлеуметтік лингвистика салаларындағы концептуалдық модельдерді жүйелі түрде қарастыруды білдіреді. Бұл мақсат көптілділіктің (multilingualism) білім беру үдерісіндегі орны мен функцияларын анықтауға бағытталған. Сонымен қатар, тілдік құзыреттілік (linguistic competence) және коммуникативтік құзыреттілік (communicative competence) ұғымдарының мазмұны ашылады. Зерттеу барысында когнитивті даму (cognitive development) теориялары, соның ішінде ақпаратты өңдеу теориясы (information processing theory) мен конструктивизм қағидалары негізге алынады. Көптілді білім беру оқушының метатанымдық дағдыларын (metacognitive skills) қалыптастыруға ықпал ететін фактор ретінде қарастырылады. Осы мақсат шеңберінде тіл үйренудің нейропсихологиялық аспектілері де ескеріледі. Яғни, тіл меңгерудің мидың атқарушы функцияларына (executive functions) әсері зерттеледі. Сонымен қатар, білім беру саясаты контекстінде үштілділік моделінің тиімділігі бағаланады. Бұл мақсат зерттеудің жалпы бағытын айқындап, барлық міндеттердің өзара байланысын қамтамасыз етеді. Нәтижесінде, көптілді білім берудің оқушы дамуына ықпал ететін кешенді жүйе екендігі ғылыми тұрғыдан дәлелденеді.

Көптілді білім беру ұғымының мазмұнын ашу

Көптілді білім беру ұғымын ашу-оның педагогикалық және лингвистикалық мәнін кешенді түрде талдауды талап етеді. Бұл ұғым полилингвизм (polylingualism) және билингвизм (bilingualism) категорияларымен тығыз байланысты. Көптілді білім беру-білім алушылардың бірнеше тілде функционалдық сауаттылығын (functional literacy) қалыптастыруға бағытталған жүйе. Оның мазмұны тілдік интерференция (language interference) және трансфер (transfer) құбылыстарын да қамтиды. Сонымен қатар, көптілділік мәдениаралық коммуникацияның (intercultural communication) маңызды құралы ретінде қарастырылады. Бұл үдеріс оқушының тілдік репертуарын (linguistic repertoire) кеңейтеді. Көптілді білім беру тек тіл үйрету емес, ол – когнитивті және әлеуметтік дамудың интегративті моделі. Осы міндет аясында тілдік саясат пен білім беру стратегияларының өзара байланысы анықталады. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл ұғым Виготскийдің әлеуметтік-мәдени теориясымен де сабақтасады. Нәтижесінде, көптілді білім беру ұғымының көпқырлы ғылыми анықтамасы қалыптасады.

Қазақстандағы үштілділік саясатының ерекшеліктерін талдау

Қазақстандағы үштілділік саясатын талдау – білім беру жүйесіндегі тілдік жоспарлаудың (language planning) маңызды бағытын зерттеу болып табылады. Бұл саясат макродеңгейдегі тілдік саясат (language policy) пен микродеңгейдегі білім беру практикасының өзара байланысын көрсетеді. Үштілділік моделі қазақ, орыс және ағылшын тілдерінің функционалдық дифференциациясына негізделген. Мұнда қазақ тілі – мемлекеттік тіл, орыс тілі – коммуникация тілі, ал ағылшын тілі – халықаралық интеграция құралы ретінде қарастырылады. Бұл модель көпмәдениетті білім беру (multicultural education) қағидаларымен тығыз байланысты. Сонымен қатар, бұл саясат оқушылардың академиялық ұтқырлығын (academic mobility) арттыруға бағытталған. Үштілділік білім беру мазмұнының жаңартылуымен қатар жүреді. Осы үдерісте CLIL (Content and Language Integrated Learning) әдістемесі кеңінен қолданылады. Бұл тәсіл пән мен тілді кіріктіріп оқытуға мүмкіндік береді. Нәтижесінде, үштілділік саясатының білім беру сапасына ықпалы жан-жақты талданады.

Оқушылардың когнитивті дамуына тіл меңгерудің ықпалын анықтау

Тіл меңгерудің когнитивті дамуға әсерін анықтау психолингвистика мен когнитивті психологияның негізгі мәселелерінің бірі болып табылады. Көптілділік когнитивті икемділікті (cognitive flexibility) арттырады. Сонымен қатар, жұмыс жадысы (working memory) мен атқарушы бақылау (executive control) функцияларының дамуына оң әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, көптілді оқушылар ақпаратты өңдеу жылдамдығы бойынша жоғары көрсеткіштерге ие. Бұл олардың зейінін бөлу (attention switching) және басқару қабілеттерінің жоғары болуымен түсіндіріледі. Сонымен қатар, тілдік кодтарды ауыстыру (code-switching) дағдысы когнитивті белсенділікті арттырады. Көптілділік метатілдік сананың (metalinguistic awareness) қалыптасуына ықпал етеді. Бұл оқушылардың тіл құрылымдарын терең түсінуіне мүмкіндік береді. Когнитивті даму теориялары тұрғысынан қарағанда, көптілділік – интеллектуалдық дамудың катализаторы. Нәтижесінде, тіл меңгеру оқушының жалпы танымдық қабілеттерін жетілдіретіні дәлелденеді.

Шет тілін ерте жастан оқытудың тиімділігін негіздеу

Ерте жастан шет тілін оқыту – критикалық кезең гипотезасына (critical period hypothesis) негізделген маңызды педагогикалық бағыт. Бұл теория бойынша, бала жасы неғұрлым кіші болса, тіл меңгеру соғұрлым тиімді болады. Ерте кезеңде нейропластикалылық (neuroplasticity) жоғары деңгейде болады, бұл жаңа тілдік құрылымдарды оңай игеруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, фонологиялық жүйе (phonological system) дұрыс қалыптасады. Ерте тілдік оқытуда иммерсия (immersion) әдісі жиі қолданылады. Бұл әдіс баланы тілдік ортаға толық енгізуді көздейді. Сонымен қатар, ойын арқылы оқыту (game-based learning) тиімді әдістердің бірі болып табылады. Ерте жастан тіл үйрену тілдік тосқауылдың (language barrier) болмауына ықпал етеді. Бұл оқушының коммуникативтік сенімділігін арттырады. Сонымен қатар, мәдениаралық құзыреттілік ерте қалыптасады. Нәтижесінде, ерте тілдік оқыту көптілді тұлға қалыптастырудың негізі болып табылады.

Көптілді білім берудің артықшылықтары мен кемшіліктерін жүйелеу

Көптілді білім берудің артықшылықтары мен кемшіліктерін жүйелеу – салыстырмалы талдау әдісіне негізделген ғылыми міндет. Артықшылықтарының бірі – когнитивті резервтің (cognitive reserve) артуы. Бұл мидың икемділігін және қартаюға төзімділігін күшейтеді. Сонымен қатар, көптілділік тұлғаның әлеуметтік капиталын (social capital) арттырады. Коммуникативтік құзыреттілік пен мәдениаралық бейімделу деңгейі жоғарылайды. Дегенмен, кейбір кемшіліктері де бар. Мысалы, когнитивті жүктеменің (cognitive load) артуы оқу процесін күрделендіруі мүмкін. Сонымен қатар, тілдік интерференция құбылысы байқалуы ықтимал. Мұғалімдердің кәсіби даярлығының жеткіліксіздігі де маңызды мәселе болып табылады. Бұл білім беру сапасына әсер етуі мүмкін. Сондықтан көптілді білім беруді тиімді ұйымдастыру үшін ғылыми-әдістемелік база қажет. Нәтижесінде, артықшылықтар мен кемшіліктерді теңгерімді талдау білім беру стратегиясын жетілдіруге мүмкіндік береді.

Қорытынды:

Қорытындылай келе, көптілді білім беру (multilingual education) қазіргі жаһандану жағдайында білім беру жүйесінің стратегиялық әрі басым бағыттарының бірі ретінде айқындалады. Зерттеу барысында көптілділіктің (polylingualism) тұлғаның когнитивті дамуына, тілдік және коммуникативтік құзыреттіліктерінің қалыптасуына, сондай-ақ әлеуметтік-мәдени бейімделуіне кешенді түрде ықпал ететіні ғылыми тұрғыдан негізделді. Атап айтқанда, билингвизм және полилингвизм жағдайында оқушылардың когнитивті икемділігі (cognitive flexibility), атқарушы функциялары (executive functions), жұмыс жадысы (working memory) және метатілдік санасы (metalinguistic awareness) жоғары деңгейде дамитыны анықталды. Бұл өз кезегінде білім алушылардың ақпаратты өңдеу жылдамдығын арттырып, сыни ойлау (critical thinking) мен аналитикалық қабілеттерінің жетілуіне мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, Қазақстан Республикасындағы үштілділік саясаты (trilingual education policy) тілдік саясаттың (language policy) тиімді моделі ретінде қарастырылып, оның қазақ, орыс және ағылшын тілдерінің функционалдық дифференциациясына негізделгені айқындалды. Бұл модель білім алушылардың академиялық ұтқырлығын (academic mobility) арттыруға, халықаралық білім кеңістігіне кірігуіне және жаһандық еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуге бағытталған. Осы контексте пән мен тілді кіріктіріп оқыту әдістемесі (Content and Language Integrated Learning – CLIL) көптілді білім берудің тиімді құралдарының бірі ретінде ерекшеленеді.

Зерттеу нәтижелері шет тілін ерте жастан оқытудың (early foreign language acquisition) нейропсихологиялық негіздерін де дәлелдеді. Критикалық кезең гипотезасына (critical period hypothesis) сәйкес, ерте жаста тіл меңгеру нейропластикалылықтың (neuroplasticity) жоғары болуына байланысты тиімді жүзеге асады және фонологиялық, лексикалық, грамматикалық дағдылардың табиғи қалыптасуын қамтамасыз етеді.

Дегенмен, көптілді білім беру үдерісінде бірқатар қиындықтар да анықталды. Атап айтқанда, когнитивті жүктеменің (cognitive load) артуы, тілдік интерференция (language interference) құбылысы, сондай-ақ педагог кадрлардың көптілді оқытуға жеткіліксіз даярлығы білім беру сапасына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан көптілді білім беруді тиімді іске асыру үшін ғылыми-әдістемелік қамтамасыз етуді жетілдіру, оқыту технологияларын жаңғырту және мұғалімдердің кәсіби құзыреттілігін (professional competence) жүйелі түрде арттыру қажеттілігі туындайды.

Жалпы алғанда, көптілді білім беру – тұлғаның интеллектуалдық әлеуетін арттыратын, мәдениаралық коммуникацияны дамытатын және әлеуметтік капиталын күшейтетін интегративті педагогикалық жүйе. Болашақта осы бағыттағы кешенді ғылыми зерттеулер мен инновациялық білім беру технологияларын енгізу көптілді қоғам қалыптастыруға және білім беру сапасын жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.